✳️ ادعای نامأنوس بودن واژه‌های مصوب فرهنگستان

❇️ عده‌ای معتقدند بسیاری از معادل‌های مصوب فرهنگستان زبان و ادب فارسی، نامأنوس به نظر می‌آید. در پاسخ باید گفت هر واژهٔ جدیدی در ابتدا کمابیش چنین حالتی دارد ولی پس از مدتی استفاده، عادی می‌شود.
در زیر، تعدادی از واژه‌هایی که در سال‌ها و دهه‌های قبل به جای لغات بیگانه تصویب شد و اکنون رواج تام یافته است می‌آید. برخی از این لغات را فرهنگستان با توجه به ویژگی ترکیبی زبان فارسی، با «واژه‌سازی» ساخته است و برخی دیگر از واژه‌ها را که از قبل در زبان فارسی رواج داشت، با «واژه‌گزینی» به معنایی جدیدتر پیشنهاد کرده است.

◀️ در ابتدا واژه‌ای که در گذشته متداول بود آمده، سپس زبانی که واژهٔ مورد نظر از آن به فارسی وارد شده ذکر گردیده و در انتها، واژهٔ مصوب فرهنگستان آمده است:

آرتیست (فرانسوی: artiste): هنرپیشه
آرکئولوژی (فرانسوی: archéologie): باستان‌شناسی
آلرت (فرانسوی: alerte): آژیر
آلگ (فرانسوی: algue): جُلبک
آلوویون (فرانسوی: alluvion): آبرُفت
آمفی‌بین‌ها (فرانسوی: amphibiens): دوزیستان
آنتروپولوژی (فرانسوی: anthropologie): مردم‌شناسی (فرهنگستان اول)، انسان‌شناسی (فرهنگستان سوم)
آئروپلان (فرانسوی: aéroplane)، طَیّاره (عربی): هواپیما
اتان (فرانسوی: étang): تالاب
اتودیان (فرانسوی: étudiant)، طلبه (عربی): دانشجو
اسپُر (فرانسوی: spore): هاگ
استاژیر (فرانسوی: stagiaire): کارآموز
اَسعار (عربی): ارزها (پول‌های خارجی)
اِطفائیه (عربی): آتش‌نشانی
اونیورسیته (فرانسوی: université): دانشگاه
بلدیه (عربی): شهرداری
بمباردمان (فرانسوی: bombardement): بمباران (بمب+باران، با حذف یک «ب»)
پارکه (فرانسوی: parquet): دادسرا
پالئونتولوژی (فرانسوی: paleontology): دیرین‌شناسی
پتال (فرانسوی: pétale): گلبرگ
پرگرام (فرانسوی: programme): برنامه
تَحت‌البحری (عربی): زیردریایی
تُرپی (فرانسوی: torpille): اژدر
تز (فرانسوی:thèse ): پایان‌نامه
حفظ ‌الصحّه (عربی): بهداشت
دارالمجانین (عربی): تیمارستان
داکتیلوسکوپی (فرانسوی: dactyloscopie): انگشت‌نگاری
دفیله (فرانسوی: défilé): رژه
دوسیه (فرانسوی: dossier): پرونده
راپُرت/راپورت (فرانسوی: rapport): گزارش
ساخلو (ترکی): پادگان
ساناتوریوم (فرانسوی: sanatorium): آسایشگاه
سپال (فرانسوی: sépale): کاسبرگ
سوبسید (انگلیسی: subsidy): یارانه
سیّاح (عربی): جهانگرد
شارژْدافر (فرانسوی: chargé d'affaires): کاردار
صحیح‌البُنیه، صحیح‌المِزاج (عربی): تندرست
صِحّیه (عربی): بهداری
عَدلیه (عربی): دادگستری
فاکولته (فرانسوی: faculté): دانشکده
کروازر (فرانسوی: croiseur): رزم‌ناو
کلنل (فرانسوی: colonel): سرهنگ
کلوب (فرانسوی/انگلیسی: club): باشگاه
کمیساریا (فرانسوی: commissariat): کلانتری
لیخن (معرب یونانی: leikhēn): گُلسنگ
مالیه (عربی): دارایی
مُبیلیزاسیون (فرانسوی: mobilisation): بسیج
متامورفوز (فرانسوی: metamorphose): دگردیسی
مُتحدالمَآل (عربی): بخشنامه
مُتقاعد (عربی): بازنشسته
مَسلَخ (عربی): کشتارگاه
معرفة‌النبات (عربی): گیاه‌شناسی
موسه (فرانسوی: mousses): خزه
والی (عربی): استاندار
وکتور (فرانسوی:vecteur ): بُردار

◀️ واژه‌های مصوب فرهنگستان که در بالا آمده، امروز آن‌چنان رواج یافته است که اگر کسی صورت قدیم آن را که در گذشته بین مردم رواج داشت به کار ببرد و برای مثال به جای پرونده، «دوسیه» و به جای شهرداری، «بلدیه» بگوید، نامأنوس و غیر عادی به نظر می‌رسد.
البته چند دهه قبل که واژه‌های جدید بیان و ترویج می‌شد، عده‌ای با آن موافق نبودند و حتی برخی، از جمله صادق هدایت، موضعی تمسخرآمیز می‌گرفتند. ولی بسیاری از واژه‌هایی که فرهنگستان زبان فارسی از ابتدای تأسیس خود در سال ۱۳۱۴ تا کنون برگزیده، اکنون رواج یافته و شایسته است ما نیز به این امر پسندیده کمک کنیم و موجب افزایش توانمندی و دقت زبان فارسی شویم.

◀️ همگان می‌توانند با رجوع به وبگاه فرهنگستان زبان و ادب فارسی، از تمام واژه‌های مصوب آگاه شوند و آن‌ها را به کار گیرند.
@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan

✳️ «ملک‌الشعرا بهار» یا «ملک‌الشعرای بهار»؟

❇️ آیا باید بگوییم و بنویسیم «ملک‌الشعرا بهار» یا «ملک‌الشعرای بهار»؟

◀️ مرحوم دکتر معین در کتاب «اضافه» در ذیل «اضافه و بَدَل» آورده است:

بدانکه مشابه به مضاف و مضاف‌الیه، ترکیب بدل و مُبْدَل است. درین صورت حرف آخر اسمِ اول را مکسور نخوانند، بلکه آخر هر دو اسم را موقوف تلفظ نمایند؛ چنانکه «امام حسن» و «شاهزاده هرمز» و «مِرزا (میرزا) صاحب سخن‌شناس محمود بیگ». پس میمِ «امام» و های «شاهزاده» و سینِ «سخن‌شناس» را مکسور نباید خواند زیرا که این هر سه اسم، بَدَل است از آنها ... در فارسی معمول شده است که در خطاب به مرد، «آقای ...» (به اضافه) گویند ... باید دانست که «آقا» عنوان و بدل است همچون خواجه، صاحب، مخدوم و غیره، و اضافه لزومی ندارد. همان‌گونه که گویند «خواجه نصیر طوسی» و نگویند «خواجهٔ نصیر طوسی» ... در زبان‌های بیگانه نیز همین صورت مُجریٰ است ... در انگلیسی گویند: Mr. James و نگویند Mr. of James (معین، ۱۳۶۳: ۲۳۸-۲۳۹).

◀️ اما در متون نظم و نثر قدیم و جدید، موارد متعددی یافت می‌شود که بدل و مُبْدَلٌ‌منه با کسره به هم اضافه شده‌اند:

۱. در انجیل عیسای روح‌الله است/ که او بر شما نیز خود آگه است (قدری، ۱۳۸۴: ۱۴۱).

۲. سبک‌شناسی مرحوم ملک‌الشعرای بهار (خزائلی، ۱۳۴۴: ۸).

۳. سال اول، رئیس ملک‌الشعرای بهار بود (گلچین‌معانی، احمد، ۱۳۴۵: ۹).

۴. از محضر پرفیض بزرگان علم و ادب و عرفان: علامه میرزا محمدخان قزوینی، علی‌اکبر دهخدا، ملک‌الشعرای بهار ... بهره‌ها برده ...» (همان: ۱۶).

۵. از نمونه‌های موفق این‌گونه اشعار، قطعهٔ «کبوتران من» اثر ملک‌الشعرای بهار است (احمدی گیوی، حسن، و همکاران، ۱۳۸۶: ۱۵۳).

۶. انجمنِ ادبی فرهنگستان، به ریاستِ ملک‌الشعرای بهار، روزِ سه‌شنبه ٢١ بهمن ۱۳۲۵ تأسیس ... شد (سمیعی، ۱۳۷۴: ۱۴۱).

◀️ نمونهٔ آخر که از احمد سمیعی (گیلانی) استاد درست‌نویسی آورده شده نشان می‌دهد چنین ترکیباتی در نثر معیار نیز رواج یافته است.
امروزه نیز از زبان بزرگان فراوان می‌شنویم: محمدحسن خانِ اعتمادالسلطنه.

◀️نکته:

۱. مضاف و مضاف‌الیه ممکن است اسم، صفت (به جای موصوف)، مصدر، ضمیر پرسشی، قید، شبه‌جمله، مُنادا باشند (شریعت، ۱۳۷۲: ۳۶۴).

۲. مرحوم خسرو فرشیدْوَرْد یکی از انواع ترکیب اضافی را اضافهٔ صُوری یا اضافه بَدَلی (اضافهٔ تعظیمی) ذکر کرده و یکی از مثال‌هایش این است: مرحومِ بهار (فرشیدورد، ۱۳۸۲: ۲۱۹-۲۲۰).

◀️ در نتیجه و با توجه به اختلاف‌نظر دستورنویسان و همچنین یکدست نبودن شواهد نظم و نثر می‌توان گفت «ملک‌الشعرا بهار» و «ملک‌الشعرای بهار» هر دو درست است.


❇️ منابع :

۱. احمدی گیوی، حسن، و همکاران، ۱۳۸۶، زبان و نگارش فارسی، سمت، چ ۲۶، تهران.
۲. انوری، حسن، احمدی گیوی، حسن، ۱۳۹۳، دستور زبان فارسی ۲، فاطمی، ویرایش ۴، چ ۴، تهران.
۳. خزائلی، محمد، ۱۳۴۴، شرح گلستان، احمد علمی، چ ۱، تهران.
۴. سمیعی (گیلانی)، احمد، ۱۳۷۴، سابقهٔ فرهنگستان در ایران، نامهٔ فرهنگستان، ش ۱، بهار، ۱۳۶-۱۴۳.
۵. شریعت، محمدجواد، ۱۳۷۲، دستور زبان فارسی، اساطیر، چ ۶، تهران.
۶. فرشیدورد، خسرو، ۱۳۸۲، دستور مفصل امروز، سخن، چ ۱، تهران.
۷. قدری، ۱۳۸۴، جَنگ‌نامهٔ کِشْم (سراینده: ناشناس) و جَرون‌نامه (سراینده: قدری)، تصحیح: محمدباقر وثوقی، عبدالرسول خیراندیش، میراث مکتوب، چ ۱، تهران.
۸. گلچین‌معانی، احمد، ۱۳۶۲، دیوان گلچین، ما، چ ۱، تهران.
۹. معین، محمد، ۱۳۶۳، اضافه، امیرکبیر، چ ۴، تهران.

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan

✳️ «عیدی» یا «پِری»؟

❇️ یکی از مشهورترین شعرهای کودکانه، که شاعر و منبع دقیق آن معلوم نیست، به این صورتْ متداول شده است:

یه توپ دارم قِل‌قِلیه
سرخ و سفید و آبیه
می‌زنم زمین، هوا می‌ره
نمی‌دونی تا کجا می‌ره
من این توپو نداشتم
مشقامو خوب نوشتم
بابام بهم عیدی داد
یه توپ قِل‌قِلی داد

◀️ نکته‌ای گفتنی در مورد شعر مذکور این است که کلمهٔ «عیدی» در بیت آخر درست به نظر نمی‌رسد.

دلیل نخست آن‌که وزن را به هم می‌زند. البته در اشعار عامیانه و کودکانه، ازاین‌دست اشکالات زیاد است و می‌توان از آن صرف‌نظر کرد. اما اگر این دلیل در کنار مستندات دیگر سنجیده شود، می‌توان نتیجه گرفت که در شعر اولیه، واژه‌ای دیگر به جای عیدی وجود داشته است.

◀️ قوی‌ترین احتمال، که در برخی از فرهنگ‌ها نیز ضبط شده، این است که در اینجا کلمهٔ «پِری» به معنای «جایزه» آمده بوده که به دلیل نامأنوس بودن برای بسیاری از مردم، به عیدی تبدیل شده است.

◀️ واژهٔ فرانسوی پِری (prix) معادل price و prize انگلیسی است. در اواخر قاجار و اوایل پهلوی، تحصیل‌کردگان، به زبان فرانسوی بیش از زبان انگلیسی اقبال داشتند و اغلبِ اشراف و ثروتمندان، فرزندان خود را برای تحصیل به فرانسه می‌فرستادند. این افراد پس از بازگشت به ایران، از روی عادت و یا فضل‌فروشی، در نوشته‌ها و سخنان خود لغات فرانسوی را به کار می‌بردند و بعید نیست پری نیز به همین صورت در بین درس‌خواندگانِ آن دوران استعمال شده باشد.

◀️ در فرهنگ فارسی (فرهنگ مُعین) واژهٔ پِری بدون شاهد و با این تعریف آمده است: جایزه‌ای که در مسابقات به برنده داده شود؛ جایزه برای تشویق. توضیح: عدم استعمال این کلمه [به دلیل بیگانه بودن] اولیٰ است (معین، ۱۳۷۱: ج ۱، ص ۷۶۹).

◀️ در «فرهنگ بزرگ سخن» نیز واژهٔ پِری به معنای جایزه آمده و علاوه بر شعر «بابا به من پِری داد/ یک توپ قل‌قلی داد» شعری از میرزادهٔ عشقی (۱۲۷۲-۱۳۰۳) برای شاهد آورده شده که در آن گفته است: سکه‌ای را که پِری لطف نمودی برسید (انوری، ۱۳۸۲: ج ۲، ص ۱۳۵۳).

◀️ دلیل دوم، توجه به «سرخ و سفید و آبی» بودنِ رنگ توپ است. این سه رنگ، درواقع رنگ پرچم فرانسه آن‌هم به ترتیب از راست به چپ است. قرینه‌ای دیگر که ثابت می‌کند منشأ شعر اولیه، مرتبط با زبان فرانسوی بوده است.

◀️ دکتر رضا منصوری (متولد ۱۳۲۶)، فیزیک‌دان برجستهٔ کشور نیز پس از خواندن مطالب بالا، در یادداشتی که برای نگارنده فرستاده، صحیح بودن پِری را تأیید کرده و نوشته است:

بله آقای رویانیان، این شعر را در کودکی، مادر من با همان واژهٔ پری می‌خواند که در کودکستان شنیده بود. بله پری همان واژه فرانسوی به معنی جایزه است. این نشان می‌دهد هنوز در آن زمان واژه جایزه به معنی امروزی آن، در حدود صد سال پیش رایج نبوده است [و به جای واژه جایزه، از کلمه فرانسوی پری استفاده می‌شد].

❇️ منابع :

۱. انوری، حسن، ۱۳۸۲، فرهنگ بزرگ سخن، ۸ جلد، سخن، چ ۲، تهران.
۲. صدری افشار، غلامحسین، حَکَمی، نسرین، حَکَمی، نسترن، ۱۳۹۲، فرهنگ فارسی اَعلام، فرهنگ معاصر، ویراست دوم، چ ۲، تهران.
۳. معین، محمد، ۱۳۷۱، فرهنگ فارسی (فرهنگ معین)، ۶ ج، امیرکبیر، چ ۸، تهران.
4. www.larousse.fr

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan

✳️ " گندم نمای جو فروش"و" گندم نمایی" در آیینه ی ادب فارسی

همه جو فروشان گندم نمایند
تو گندم فروشی و ارزن نمایی
" مسعود سعد"

خوشه چون گندم نمایی جو فروش آید به فعل
کاه برگی ندهدت کو در پی یک جو در است
" عطار"

تو آن گندم نمای جو فروشی
که در گندم جو پوسیده پوشی
" نظامی"

نمایم جو و گندم آرم به جای
نه چون جو فروشان گندم نمای
" نظامی"

تو را بس باد از این گندم نمایی
مرا زین دعوی سنگ آسیایی
" نظامی"

نموده جو از گندم مشک سای
نه چون جو فروشان گندم نمای
" نظامی"

تا کی از جور تو ای گندم نمای جو فروش
رو یکی ره این جو پوسیده را غربال زن
" سنایی"

بر یاد او کن جام نوش, چشم از همه عالم بپوش
گندم نمای جو فروش, آخر مباش ای بوالعجب
" سنایی"

جو فروش است آن نگار سنگدل
با من او گندم نمایی می کند
" سعدی"

به بازار گندم فروشان گرای
که این جو فروشی است گندم نمای
" سعدی"

نه تو را بر ظلم توبه ی پر خروش
ای دغا گندم نمای جو فروش
" مولوی"

می نماید او وفا و عشق و جوش
وان گه او گندم نمای جو فروش
" مولوی"

گر نباشد گندم محبوب نوش
چه برد گندم نمای جو فروش؟
" مولوی"

بسی گندم نمایی می کنی لیک
نشاید شد بدین ها در جوالت
" اوحدی مراغه ای"

زین دلنوازی, زین سرو نازی
زین جو فروشی گندم نمایی
" امیرخسرو دهلوی"

بازی جنت مخور, کز بهر عبرت بس بود
آن چه آدم دید از آن گندم نمای جو فروش
" صائب"

یار گندمگون جوی نگذاشت در من عقل و هوش
خرمنم را سوخت این گندم نمای جو فروش
" صائب"

ای عقل جو فروش که گندم نمایدت
کاه است و هست کاه فراوان به نیم جو
" نعمت الله ولی"

طعنه ی آن نازنین جلوه مست
آن جوان را نشتر اندر دل شکست
گفت: ای گندم نمای جوفروش
از تو شیخ و برهمن , ملت فروش
" اقبال لاهوری"

دنیا... گندم نمای جو فروش است.
" عطاملک جوینی"

به زبان, دیگر مگو و به دل دیگر مدار, تا گندم نمای جو فروش نباشی
" قابوس نامه"

ز هر گندم نمای جو فروشی دارم اندیشه
ز بد خواهان در ظاهر ارادت کیش می ترسم
" ژولیده نیشابوری"

دیگر ای گندم نمای جو فروش
با ردای عجب, عیب خود مپوش
" پروین اعتصامی"

راستی آموز بسی جو فروش
هست در این کوی که گندم نماست
" پروین اعتصامی"

***گندم نمای جو فروش
درباره ی شخص ریاکاری گفته می شود که با وجود بدعملی و خبث ذات , خود را خوب نشان می دهد.

❇️ گزیده ی منابع:

1. بوستان سعدی, به تصحیح دکتر یوسفی
2. دیوان حکیم سنایی غزنوی, به تصحیح استاد مدرس رضوی
3. فرهنگ امثال سخن, دکتر حسن انوری
4. فرهنگ کنایات سخن, دکتر حسن انوری
5. فرهنگنامه ی شعری, دکتر رحیم عفیفی
6. فرهنگ نوادر لغات و ترکیبات آثار عطار, دکتر رضا اشرف زاده

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan

❇️ دگردیسیِ معناییِ پسوندِ «باره» در شعرِ مولوی
✍دکتر احمدرضابهرام پور عمران

❇️ پسوندها با پیوستنِ به کلمه‌ها واژه‌‌هایی جدید می‌آفرینند. کافی است به کارکردِ گوناگونِ پسوندهایی هم‌چون «ک» و «ی» دقت کنیم. در یکی از یادداشت‌های پیشین به این نکته در پسوندِ «گری» پرداختیم.

◀️ خلاقیت‌های مولانا در تاریخِ شعرِ فارسی زبانزد است. این ویژگی که از جَوَلانِ اندیشه وفَوَرانِ عواطفِ او مایه‌می‌گیرد، در تمامیِ اجزاء و عناصرِ شعرِ او حضوردارد: از تصاویری اعجاب‌انگیز که برخی پژوهشگران آن را سوررئالیستی خوانده‌اند و به‌کارگیریِ اوزانِ متنوّع و کم‌کاربرد و گاه حتی قطعاتی در دو بحرِ عروضی گرفته، تا قافیه‌پردازی‌های غریب و گاه حتی عدول از هنجارهای رایج در قافیه‌پردازی و نیز واژه‌سازی‌های فراوان و تصرّف در معیارهای صرف و نحوِ زبان. بی‌توجهی به این مؤلّفه‌ها، گاه شارحانِ شعرِ او را دچارِ لغزش‌هایی کرده‌است*. نمونه‌‌را در بیتِ زیر «نَسّابه» را «نسب‌شناس، کسی‌که نسبِ طوایف و قبائل را بداند» معنی کرده‌اند؛ حال‌آ‌ن‌که مولانا آن را در معنیِ «بااصل‌و‌نسب» به‌کاربرده:

ای در هَوَست غرقه، هم صوفی و هم خرقه
هم بندهٔ بیچاره، هم خواجهٔ نسّابه

◀️ این معنی از تقابلِ میانِ «بندهٔ بیچاره» و «خواجهٔ نسّابه» آشکار می‌شود. و او خود جای دیگر سروده: «که هر که نسبتِ تو یافت گشت نسّابه».

◀️ تصرّف و ابداعاتِ مولانا در کاربردهای متعارفِ وندهای زبانِ فارسی نیز قابلِ‌ملاحظه است. گاه بی‌‌توجهی به این نکته نیز فهمِ ابیاتِ او را دشوار‌ساخته‌است. و باز نمونه‌را ذیلِ بیتِ زیر، در معنیِ «کَسَک» آورده‌اند: «مصغّرِ کس، آدمِ بی‌مقدار»:

هرکس کسکی دارد و هرکس یاری
آن یارِ وفادار کجا شد باری؟

که به قرینهٔ «یاری» روشن است «کسک» نه به‌معنای «آدمِ بی‌مقدار»، که در معنایی نزدیک‌به عزیز یا «یار» در همان مصراع آمده‌است. و این لغزش ازآن‌جا روی‌داده که مولانا «کافِ تصغیرِ مفیدِ معنای تحقیر» را، این‌جا در معنای «تحبیب» به‌کاربرده‌است.

◀️ اینک نمونه‌هایی از چنین تصرفی را در یکی از پسوندها مرور خواهیم‌کرد.

می‌دانیم که پسوندِ «باره» در زبانِ فارسی پس از واژه‌ها می‌آید و واژه‌هایی با بارِ معنای منفی می‌سازد. و نمونه‌ها فراوان است: شهوت‌باره، روسپی‌باره، شاعرباره، طلاق‌باره، زن‌باره، شراب‌باره و...

اما مولوی گاه در کاربردی «غیرُ ما وُضِعَ»، از نظائرِ این واژه‌ها بهره‌می‌گیرد. و البته او گاه‌ واژه‌های موجودِ دارای چنین ساختاری را در معنایی تازه به‌کارمی‌بَرَد و گاه نیز واژه‌هایی تازه می‌سازد. و باز نمونه‌ها فراوان است:

چون بجهی از غضبش، دامنِ حلمش بکشی
آتشِ سوزنده تو را لطف و کرم‌باره شود

ماییم قدیمِ عشق‌باره
باقی دگران همه نظاره

هم‌چو ذرّه مر مرا رقص‌باره کرده‌ای
پای‌کوبان پای کوب، جان دهم ای جانِ جان

باده ده آن یارِ قدح‌باره را
یارِ تُرُش‌رویِ شکرپاره را

◀️ یادآور می‌شوم مولوی گاه چنین رفتاری با پسوندِ «باره» کرده و کاربردهای متعارفِ این پسوند در شعرِ او نیز نمونه‌ها دارد. از جمله این دو بیت:

عُطاردوار دفترباره بودم
فرادستِ دبیران می‌نشستم

نیست شهرت‌طلب و خسروِ شاعرباره
که‌ش به بیت و غزل و شعرِ روان بفریبم

◀️ نکتهٔ آخر آن‌که شاید شاعر یا شاعرانِ دیگری نیز پیش یا پس از مولوی با پسوندِ «باره» این‌گونه رفتارکرده‌اند اما بسامد این کاربرد از ویژگی‌های سبکِ شخصیِ مولانا است.

◀️ برخی از این لغزش‌ها را نویسنده در مقاله‌ای نشان‌داده‌است: نگاهی به «دیوانِ کبیر، (کلیاتِ شمسِ تبریزی»، به‌کوششِ دکتر توفیق ه‍. سبحانی، انجمنِ آثار و مفاخرِ فرهنگی، ۲ ج، ۱۳۸۶)؛ چاپ‌شده در: فصلنامهٔ نقدِ کتابِ ادبیات، س اول، ش ۱، بهار ۱۳۹۴، صص۹۰_۷۱.

❇️ برگرفته ازکانال ازگذشته واکنون

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan

✳️ باز نویسی و بازگردانی و بازآفرینی در مهارت های هفتم و هشتم و نهم :

❇️ دانش آموزان عزیز می باید حکایت ها  را باز نویسی کنند. 

◀️ بازنویسی  یعنی برگرداندن متنی به زبان امروزی همراه با اضافه کردن و شاخ و برگ دادن ( گسترش پذیری ). 

◀️ بازنویسی  مانند تعمیر کردن خانه یا ساختمان می باشد.ما تغییرات را در جهت زیبایی و استحکام انجام می دهیم ولی چهارچوب و اصل بنا را خراب نمی کنیم.  ما زبان نوشته را امروزی و قابل فهم می کنیم موضوع یا داستان را به کمک توصیف چهره ها ، حالات و صحنه ها  گسترش و پرورش می دهیم . رویدادها را بازسازی و تجسمی می کنیم. ولی با همه این کارها نتیجه و پیام موضوع یا حکایت نباید تغییر کند و حفظ شود.چرا که اگر نتیجه داستان یا موضوع تغییر کرد دیگر باز نویسی نیست و باز آفرینی می شود.شاهنامه باز نویسی خدای نامک می باشد.

◀️ من بازسازی این حکایت را با جملاتی کوتاه و زیبا و فعل های ساده  آغاز کردم بقیه بازنویسی را در اختیار دانش آموزان گذاشتم.بچه ها باز نویسی های زیبایی ارائه دادند.
***
فصل بهار بود. درختان جوانه زده بودند. غنچه ها یواش یواش باز می شدند ، صدای بلبلان می آمد . رودخانه ی زیبا با خوش حالی قدم بر می داشت.ما با گروهی از از دوستان تصمیم گرفتیم...

***
◀️ باز گردانی : باز گردانی در واقع امروزی کردن شعر یا نثر است.محتوا و پیام را به زبان ساده و قابل فهم مطرح کنیم. در باز گردانی منظور توضیح دادن و شاخ وبرگ دادن ( تفسیر ) نیست. در باز گردانی تبدیل لغات و اصطلاحات قدیمی و کهنه به امروزی است و مفهوم به زبان ساده بیان می شود. وقتی از یک دانش آموز می خواهیم بیتی را معنی کند در اصل او باید بیت را باز گردانی کند.
*
◀️ تصویر نویسی ها و ضرب المثل ها و انشا نویسی های دانش آموزان  باز آفرینی می باشند.

◀️ باز آفرینی : ( از نو ساختن - )

باز آفرینی مانند کوبیدن بنا و ساختمان و از نو ساختن است نقشه ساختمان و چهارچوب اولیه به هم می خورد. در باز آفرینی نویسنده  اثر را مبنا و معیار قرار داده و با الهام گرفتن از اثری کهن دست به آفرینش نو می زند  و آن را بر اساس سلیقه و ذهنیات خود دوباره می آفریند . 

می تواند پیام داستان و نوشته و شخصیت های داستان را تغییر دهد و نظر خود را دخالت دهد.اساس باز آفرینی تخیل است و اثر جدید اثری مستقل و تازه است. در باز آفرینی می توان از هر زاویه ای وارد شد و ساختمان اولیه را به کلی به هم ریخت این همان تفاوت با ز آفرینی و باز نویسی است.

ضرب المثل : هر که بامش بیش ، برفش بیشتر
هرکه شد شوریده تر، بی خویش تر                               
هرکه عاشق تر ، یقین دل ریش تر

عشق را با درد قسمت می کنند                                   
هر که بامش بیش ، برفش بیشتر

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan

✳️ اخبار جعلی در رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی چگونه باور می‌شوند؟
✍🏻محمد رهبری

❇️ رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی تأثیرات عمیقی بر جوامع گذاشته‌اند که باعث تحول عرصه اجتماعی و سیاسی شده‌اند. تا پیش از سال ۲۰۱۶ و پیروزی دونالد ترامپ در انتخابات ریاست‌جمهوری آمریکا، نگاه خوش‌بینانه‌ای به این تحولات می‌شد اما پس از آن، اثرات منفی رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی بیش از پیش مورد توجه قرار گرفت. یکی از این اثرات منفی که توجه زیادی را در میان پژوهشگران و روزنامه‌نگاران به خود جلب کرد، تأثیر شبکه‌های اجتماعی بر گسترش اخبار جعلی (Fake news) بود. اما شبکه‌های اجتماعی چگونه باعث گسترش اخبار جعلی می‌شوند؟

◀️ کریس شافر در کتاب «داده در برابر دموکراسی» با استناد به مطالعات روان‌شناسانی که گسترش شایعات آنلاین را مطالعه می کنند چهار عامل اصلی را شناسایی کرده‌اند که به باور یک شایعه و خبر جعلی کمک می‌کند. یکی از این عوامل، خطای شناختی «سوگیری تأییدی» یا conformation bias است. این خطای شناختی به معنی گرایش افراد به باور و پذیرش اطلاعاتی است که عقاید و ارزش‌هایشان را تأیید کرد می‌کند و همه ما در معرض این خطای شناختی هستیم. ما اخبار و اطلاعاتی را که با باورهای سیاسی، مذهبی، اخلاقی و اقتصادی ما همخوانی داشته باشد را راحت‌تر می‌پذیریم و تأیید می‌کنیم بدون آن که خود را مکلف بدانیم تا در مورد آن اخبار و اطلاعات جستجو کنیم.

◀️ این امر در محیط رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی تسهیل شده است. در این محیط ما عموما افراد همفکر خودمان را دنبال می‌کنیم و یا با آن‌ها گروه‌های آنلاین تشکیل می‌دهیم و در نتیجه بیشتر در معرض اخبار و اطلاعاتی قرار می‌گیریم که با عقایدمان سازگار است. به‌طور مثال، در محیط توییتر، ما عمدتا دوستان و همفکران خودمان را دنبال می‌کنیم و آنچه در تایملاین خود مشاهده می‌کنیم ترکیبی از توییت‌های آن‌هاست و یا آنچه آن‌ها لایک کرده‌اند. بنابراین اگر آن‌ها مطلبی را لایک کنند و در تایم‌لاین ما نمایش داده شود، احتمالا با عقاید ما نیز سازگار است و ما نیز آن را پذیرفته و لایک می‌کنیم.

◀️ به طور مثال، چند وقت پیش توییتی از محمد مهاجری منتشر شد که در آن به نقل وزیر امور خارجه گفته شده بود در توافق برجام منافع روسیه هم باید تأمین شود و این توئیت ۴هزار لایک گرفت. بعدا این خبر تکذیب شد و محمد مهاجری نیز تکذیبه این خبر را نوشت. اما آن توییت فقط ۴۰۰ لایک گرفت! علت این تفاوت لایک‌ها چیست؟

◀️ یکی از دلایل مهمش به همین سوگیری تأییدی بازمی‌گردد. کاربرانی که معتقدند روسیه در فرایند مذاکرات برجام اخلال ایجاد کرده است، توییت اول را لایک می‌کنند چون این توییت با عقایدشان سازگاری دارد. به دنبال آن، همفکران این گروه نیز توییت را دیده و آن را لایک می‌کنند و این گونه الگوریتم توییتر به دیده شدن این خبر، که بعدا معلوم شد صحت نداشته است، کمک می‌کند.

اما در مورد توییت دوم، چون محتوای آن توییت با عقاید کسانی محمد مهاجری را دنبال می‌کنند کمتر سازگاری داشت، کمتر لایک شد و در نتیجه این تکذیبیه کمتر دیده شد.

◀️ مثال دیگر به توییت کاربری به نام «علی همدانی» بازمی‌گردد که چند وقت پیش با انتشار تصویر زنی بی‌حجاب، نوشت "سلف سرویس دانشکده نفت آبادان، سال ۱۳۵۵". این توییت برای مخالفان جمهوری اسلامی و حامیان پهلوی خوشایند بود و حدود ۲۰هزار بار لایک شد در حالی که اساسا آن نوشته واقعیت نداشت و محل عکس جای دیگری بود. علی همدانی نیز بعدا توییت خود را اصلاح کرد اما فقط ۵۰۰ لایک گرفت. علت این تفاوت فاحش میان این لایک‌ها چیست؟ خطای شناختی سوگیری تأییدی. توییت اول با باورهای بسیاری از کاربران توییتری همخوانی دارد اما توییت دوم نه. به همین دلیل توییت اول پذیرفته و لایک شده اما از کنار تکذیبیه آن گذشته می‌شود.

◀️ مثال‌هایی از این دست بسیار می‌توان زد. نه فقط در میان اصلاح‌طلبان و مخالفان جمهوری اسلامی، بلکه در میان جریان انقلابی و ارتش سایبری نیز این قبیل اخبار جعلی که بعدا تکذیب می‌شوند، زیاد دیده می‌شود. همه ما روزانه در شبکه‌های اجتماعی در معرض خطای شناختی «سوگیری تأییدی» هستیم و این خطای شناختی در کنار الگوریتم‌های شبکه‌های اجتماعی به گسترش و باورپذیری اخبار جعلی کمک می‌کند.

◀️ پذیرش اخبار جعلی که همراستا با عقاید و ارزش‌های ماست، ما را در برابر تغییر مقاوم می‌کند و مانع از آن می‌شود که واقعیات اجتماعی و سیاسی را به درستی ببینیم. بنابراین مهم است که نسبت به این خطای شناختی آگاهی داشته باشیم و نسبت به پذیرش اخبار و اطلاعاتی که در شبکه‌های اجتماعی می‌بینیم، نقادانه برخورد کنیم.

❇️ کانال تحلیل شبکه‌های اجتماعی مجازی

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan

✳️ ادبیات فحش

❇️ استادمان در دانشگاه انواع ادبی درس می‌داد، همه مباحث را که به پایان رساند، خندید و گفت: البته غافل نشوید از این که ادبیات فارسی یک موضوع جالب دیگر هم دارد که چندان به آن پرداخته نشده است.

◀️ بعد هم ادامه داد: ادبیات فحش موضوع جالبی است که جا دارد تحقیقاتی روی آن انجام شود. بعد هم به نظرات صادق هدایت درباره فحش رجوع و جملاتی را از او نقل کرد.

◀️ صادق هدایت گفته است: «فحش، یکی از اصول ایجاد تعادل در آدمیزاد است. اگر فحش نباشد آدم دق می کند! از تعداد و نوع فحش در هر زبانی می شود از اوضاع مردمی که در یک ناحیه زندگی می کنند، سر درآورد و رابطه بین آنها را کشف کرد. زبان فارسی اگر هیچ نداشته باشد فحش آبدار زیاد دارد. ما که بر سر این ثروت عظیم نشسته ایم چرا ولخرجی نکنیم؟!»

◀️ در برخی کتب جامعه شناسی از جمله تاریخ اجتماعی ایران هم​ فحش پاسخ به یک نیاز روانی دانسته شده که در جوامع استبداد زده به شکل بسیار پررنگ تری بروز و ظهور پیدا می کند. طبعا جامعه ایران هم در گذشته و در فضای اغلب رعب آور سیاسی کشور به فحش پناه برده بوده و از آن در شکلی استفاده می کرده که می توان آن را نوعی نفرین غیرمحترمانه یا بی ادبانه دانست. شاید هم بتوان آن را یک جور نفرین پوپولیستی یا آمیخته به لمپنیزم هم نامید.

◀️ وقتی ما ادبیات را بازتاب یک جامعه می دانیم، می توان این بعد از جامعه را هم در آنها بررسی کرد و دید مردم در دعواها و جنگ ها و هر شرایط دیگر چه برخوردی با یکدیگر داشته اند. خلاصه آن که در ادبیات همه کشورهای دنیا آثاری وجود دارد که آمیخته به فحش و کلمات زشت باشد یا هزل و هجوهایی باشد که فحش ها در آن نقش اساسی را ایفا کنند.

◀️داز طرف دیگر در همه کشورها گونه ای دیگر به نام ادبیات تعلیمی بر این تعداد آثار می چربد و نقشی به مراتب پررنگ تر از حضور فحش در آثار ادبی دارد. در کشور ما هم این موضوع صدق می کند، اما نکته جالب این که بسیاری از شاعران و نویسندگانی که در ادبیات تعلیمی آثار ارزشمندی دارند، در عرصه هزل نگاری ها و هجوکردن دشمنان و رقبایشان هم ید طولایی دارند و توان شاعری شان را در این عرصه نیز به کار گرفته اند.

◀️ البته با مقوله طنز آشنا هستیم و می دانیم​ نباید آن را با هزل و هجو اشتباه بگیریم. هزل و هجو تفاوت هایی با هم دارند، ادبا می گویند هجو بیان عیب و زشتی کسی به منظور تخریب شخصیت اوست که مخاطب شاعر یا نویسنده قرار گرفته است. زبان هجو اغلب تند و قبیح و نمونه های برجسته آن را در اشعار سوزنی سمرقندی (قرن ششم)، انوری، یغمای جندقی (قرن سیزدهم) و قاآنی شیرازی می توان دید.

◀️ هزل هم لطیفه های رکیکی است که صرفا جنبه التذاذی و سرگرم کنندگی دارد. البته گاهی تفکیک طنز و هزل از هم بسیار دشوار است؛ اما در هر حال، به تقریب می توان گفت: زبان طنز اغلب متین و عفیف است؛ مثل طنز های فردوسی، عطار، حافظ و دهخدا. ایرج میرزا و عبید زاکانی اما استثنای این ماجرا هستند و زبانشان در نوشته هایشان از هجو پر است. سنایی و مولوی هم گاه از این موارد استفاده کرده اند، اما این دو شاعر عارف برای مقاصد عرفانی هزل های رکیک استفاده کرده و در پایان حکایاتشان از آنها نتایج اخلاقی و عرفانی گرفته اند.

◀️ زبان هزل، بیشتر مستهجن و تحریک کننده است و در همه جا نمی توان آن را بازگو کرد. مثل هزل های انوری، سعدی و قاآنی در کتاب پریشان به تقلید از گلستان نوشته شده است. سوزنی سمرقندی هم از جمله هزل نویسان معروف ادبیات فارسی است که شهرتش را بیش از هر چیز مدیون دیوان هزلیاتش است. هزل در شعر شاعران معاصر بسیار کمرنگ شده است. می توان در شعر و نثر معاصر در کلام کسانی همچون فروغ فرخزاد، نصرت رحمانی و صادق هدایت و صادق چوبک رگه هایی از هزل و رکیک سرایی را دید، اما اغلب معاصران حرمت کلام را نگه می دارند. و اما این که این کتاب ها، اغلب کتاب های ممنوعه ادبیات فارسی هستند. کتاب های هزل و هجو یا همان کتاب هایی که ادبیات فحش را در خود جای داده اند، منتشر نمی شوند.

❇️ زینب مرتضایی فرد

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan

✳️ عجایب هفت گانه قدیم

◀️1- اهرام ثلاثه مصر :

سه هرم به شكل جالب با بناي عطيم در محلي به نام جيزه نزديك قاهره قرار دارند اين اهرام در قرن 28 قبل از ميلاد توسط سه فرعون به نام هاي كئوس و مي كرينوس و كفرن ساخته شده اند.
بلندترين هرم هرمي است كه به نام خئوپس كه ارتفاع اوليه آن 147 متر بوده ولي به اكنون پس از گذشت حدود 48 قرن بر اثر فرسايش 10 از ارتفاع آن كاسته شده است .

◀️ 2- باغ هاي معلق بابل :

باغ های معلق بابل از عالي ترين نشانه معماري بشري است.
كه داراي هفت برج بزرگ جهان با ديواره هايي كه از كاشي هاي منقش و درخشنده بوده است و هر برج 200 متر ارتفاع داشت در نزديكي برج بابل قصر با شكوهي توسط بخت النصر پادشاه بابل ساخته شده بود با ديواره هاي آجري زرد رنگ و كف سنگفرش با مجسمه هايي تراشيده از سنگ به شكل شير.
اين باغ هاي كه به روايتي 5 تراس منطبق بودند به دستور نينوس پادشاه ديگر بابل براي همسرش  سميراميس در كنار رود فرات بنا گرديدند.
براي آبياري درختان هيك از طبقات آب فرات را مستقيما به آنها  تا بالاترين قسمت هدايت مي كردند.

◀️ 3- برج دريايي اسكندريه:

اين برج بنام فار در نزديكي بندر اسكندريه در مصر در درياي مديترانه فعلي بنا گرديده بود تا با اتشي كه در انتهاي آن روشن بود راهنماي كشتي ها باشد. اين برج در 247 الي 304 از ميلاد به دستور بطليموس دوم جانشين اسكندر ساخته شد.

◀️ 4- مجسمه رودس:

جزيره رودس در درياي اژه مديترانه در جنوب غرب كشور تركيه واقع شده است متعلق به كشور يونان مي باشد. مردم اين جزيره در زمان هاي قديم عموما ملوان بودند و در مجسمه ساري مهارت زيادي داشتند.
به نوشته مورخان در اين جزيره بيش از صد مجسمه غول پيكر ساخته شده است و عجيب ترين آن مجسمه برنزي بود كه به رودس معروف است كه نام واقعي آن هليوس يعني يا رب النوع خورشيد بوده است.

ارتفاع اين مجسمه حدود 40 متر بود كه به سال 280 قبل از ميلاد ساخته شد ولي 56 سال بعد به دليل زلزله شديد ويران شد.

◀️ 5-مجسمه زئوس:

عكس اين مجسمه از روي سكه بدست آمده استن كه نشان مي دهد زئوس با حالتي اخم آلود بر تخت نشسته است تختي از عاج و آبنوس با طلا و جواهر آلات گرانبها.
مجسمه زئوس از طلا تراشيده بود و تاجي از طلاي خالص به شكل خار بر روي سر داشت و مجسمه اي از الهه پيروزي در دست راست و عصاي سلطنت را بر دست چپ داشته است.اين مجسمه به علت جنگ هاي روم و يونان از بين رفت.

◀️ 6- معبد ديان(ديانا):

در قرن 6 قبل از ميلاد براي الهه شكار و ماه در سونان ساخته شد. محل بناي اين معبد در جايي بود كه احتمال تخريب بسيار كم بود  و اين معبد از مرمر خالص ساخته شده بود.

ساختمان اين معبد به سال 400 ق م پايان يافت ولي در سال 346 ق م بر اثر آْتش سوزي مهيبي از بين رفت.آتش سوزي اين معبد عمدي بوده و به دست شخصي به نام ارستورات به آتش كشيده شد. اين بنا مجددا ساخته شد ولي مجددا نيز شخصي به نام هردسراتس از سركردگان قوم گت آن را خراب نمود.

◀️ 7-مقبره موزول:

اين مقبره به دستور زن پادشاه موزول ساخته شد اين بنا در شهر هاليسكارناي ناحيه كاريس بنا گرديد.اين بنا به وسيله سواران سن ژان تخريب گرديد تا از سنگ هاي آن براي ساختن برج ها استفاده شود.امروزه آثار آن فقط در موزه لندن نگهداري مي شود.

سایت : اطلاعات عمومی کلام

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan

✳️ «سهرابِ سپهری و اسلوبِ معادله» (نکته‌ای در «اتاقِ آبی»)

❇️ در میانِ آرایه‌های بدیعِ معنایی (معنوی)، آرایه‌ای وجوددارد به نامِ اسلوبِ معادله. این آرایه هم در نمونه‌های شعرِ سبکِ هندی بسامدِ بسیار بالایی دارد و هم تذکره‌‌نویس‌‌ها و منتقدانِ آن دوره به آن توجهی ویژه داشتند. البته نمونه‌هایی از این تمهید را که گاه با «تمثیل» هم‌پوشی‌هایی نیز دارد، در شعرِ فرخیِ سیستانی و انوری و به‌ویژه سعدی نیز می‌توان یافت. ادبای عهدِ صفوی این آرایه را «مدّعا‌ مثَل» نامیدند؛ ترفندی که بنابه اشارهٔ تذکره‌ها شیوه‌ای مرسوم برای طبع‌آزماییِ شاعران نیز بوده‌است. مثلا مصراعِ «اظهارِ عجز پیشِ ستمگر ز ابلهی است» را طرح‌می‌کردند و شاعری خوش‌قریحه آن را چنین تکمیل می‌کرده: «اشکِ کباب موجبِ طغیانِ آتش است».

◀️ شبلی نعمانی صاحبِ شعر‌العجم، این تمهید را که به‌گمانِ او شیوهٔ مختارِ شاعرانی هم‌چون کلیم و صائب بوده، «مثالیّه» خوانده و چنین تعریف‌کرده: «ادّعایی کردن و برای اثباتِ مدّعا دلائلِ شاعرانه پیش‌کشیدن». او هم‌چون سبک‌شناسی خبره می‌گوید، گرچه «مثالیّه» در شعرِ امیر خسرو دهلوی نیز پیشینه دارد، «لیکن صائب آن را به‌کثرت به‌کارگرفته‌است». (بهرام‌پور عمران، در تمامِ طولِ شب، مروارید، ص ۲۶۴). گویا آن‌جا که نیما به «مضمون و تشبیه و مثَل» در شعرِ سبکِ هندی اشاره‌می‌کند، مرادش از «مثَل» همان اسلوبِ معادله بوده‌‌است (همان، ص ۲۷۲).

◀️ اشاره شد که اسلوب معادله آرایه‌ای است که در زمرهٔ آرایه‌های بدیعِ معنایی طبقه‌بندی می‌شود اما ازآن‌جا که در این تمهید میانِ دو مصراعِ بیت رابطهٔ مشابهت برقرار است، می‌توان آن را در مباحثِ دانشِ بیان نیز گنجاند. عنوانِ اسلوبِ معادله را نخست‌بار استاد شفیعیِ کدکنی در کتابِ صورِخیال پیشنهاد کرده‌اند تا این آرایه از ساخت‌هایی هم‌چون «مثل» و «تمثیل» بازشناخته‌شود (صورِ خیال در شعرِ فارسی، انتشاراتِ آگاه، صص ۵_۸۴؛ و نیز: بیدل شاعرِ آینه‌ها، انتشارتِ آگاه، صص۴_۶۳ ).

◀️ می‌دانیم که سهرابِ سپهری به شعرِ سبکِ هندی، به‌ویژه شعرِ بیدل، توجه‌داشت. این توجه را هم پژوهشگران یادآورشدند (سیدحسنِ حسینی، «بیدل، سپهری و سبکِ هندی») و هم در نمونه‌هایی از اشعارِ تفننیِ او که پس‌از درگذشتش منتشرشده (« ... هنوز در سفرم، به‌کوششِ پریدختِ سپهری) غزل‌هایی به‌سبکِ بیدل و صائب می‌توان یافت. در «اتاقِ آبیِ» سهراب، بخشی به‌نسبت مفصّل آمده با عنوانِ «گفتگو با استاد». نیمی از این گفتگو به بحث پیرامونِ قرینه و قرینه‌نگاری در هنرِ شرق و غرب اختصاص دارد. او خود در مقدمهٔ این گفتگو آورده روزی میانِ او و استادِ فرانسوی‌اش در کافه‌ای دربارهٔ «قرینه‌نگاری» در نقاشی بحثی درگرفت. استاد که طرحی قرینه‌دار از سهراب را نیز دیده‌بود، تأکیدداشت که در نقاشی‌ باید قرینه‌پردازی را کنارنهاد. درمقابل، سهراب اهمیتِ قرینه‌پردازی را در معماری، قالی‌بافی، زری‌دوزی، منبّت‌کاری و قلم‌زنیِ ایرانی یادآور می‌شود. استاد اما احتمالاً متأثر از دید و بینشِ نوین و غربی‌اش آن را نمی‌پسندد؛ چراکه قرینه‌سازی را دلیلی بر وجودِ ثنویّت و کثرت می‌داند، اما شاعر مصرّ است قرینه‌ها آن‌سان‌که ما گمان‌می‌کنیم یکسان نیستند. درنهایت، بحث شعرِ فارسی پیش‌کشیده‌می‌شود. و سهراب چنین می‌گوید:
«در شعرِ ما قرینه‌نگاری بسیار است. غزل را به پیشِ چشم درآوریم. بساکه دو مصراعِ یک بیت دو کفّهٔ ترازو است و بیت یک ترازوی متعادل. در این کفّه پروانه نشسته است و در آن کفّه شمع ایستاده. ‌ربطی معنوی در کار است. و این قرینه‌سازی مفهومی* است. کارِ این قرینه‌نگاری در سبکِ هندی بالامی‌گیرد. صائب را بشنویم:

ز روزگارِ کهنسال چشمِ جود مدار
نمی‌دهد و سبو کهنه گشت نم بیرون

روزگار قرینهٔ سبو است. هر دو را کهنگی است و سیرتِ نم‌پس‌ندادن. من میانِ قرینه‌ها بارآمده‌ام» (اتاقِ آبی، ویراستار، پیروزِ سیّار، سروش، صص ۹_۴۸).

چنان‌که ملاحظه‌می‌شود، سهراب دقیقاً به اسلوبِ معادله و ساختارِ آن و چگونگیِ پیوندِ زیباشناختی میانِ دو مصراعِ بیت نظردارد.


* سهراب در توضیحِ «مفهومی» آورده: «ذهنی»

@azgozashtevaaknoon
@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan

✳️ ۵ قانون مهم دنیا

❇️ هر چند وقت یک بار بد نیست ۵ قانون مهم دنیا را برای درک بهتر موفقیت برای خود مرور کنید:

◀️1. قانون مورفی (Murphy’s Law)

هر خطا و اشتباه ممکنی در جهان رخ خواهد داد. تفسیر این قانون در واقع می‌گوید که از هر اتفاقی در زندگی‌تان بترسید، برای شما رخ می‌دهد. پس اگر احتمال بروز اشتباه یا خطایی را در هنگام انجام کاری می‌دهید، شرایط را به نوعی تغییر بدهید که مانع از بروز این اشتباهات شوید.

◀️ 2. قانون کیدلین (Kidlin’s Law)

اگر بتوانید مشکلات خود را به طور کامل و واضح روی کاغذ بنویسید و جزییات آن را مشخص کنید، در واقع نصف مشکل را حل کرده‌اید. چنین قانونی برای جهت دادن به ذهن شما در مواقعی است که نمی‌دانید چطور مشکلات پیش آمده را حل و شرایط را مدیریت کنید. با نوشتن و شرح کامل موضوع، ذهن شما به دید درستی از مشکل می‌رسد و می‌توانید مسیر درست را بهتر تشخیص دهید.

◀️ 3. قانون گیلبرت (Gilbert’s Law)

بزرگ‌ترین مشکل هنگام انجام دادن کاری، این است که کسی به شما نمی‌گوید دقیقا باید چه کاری انجام دهید. برقرار نشدن ارتباط صحیح بین کاری که باید انجام شود و تصوری که در ذهن شما است، باعث می‌شود روند صحیحی طی نشود و نتیجه رضایت بخش نباشد.

◀️ 4. قانون والسون (Walson’s Law)

اگر همیشه اطلاعات و هوش را در اولویت قرار دهید، پول به طور مداوم به سمت شما خواهد آمد. فراموش نکنید که برای موفقیت در هر کاری علاوه بر هوشمندی، به آگاهی و دانش نیاز است. اگر بتوانید این دو را همیشه با هم همراه کنید، موفقیت دائمی در زندگی شما تضمین می‌شود.

◀️ 5. قانون فالکلند (Falkland’s Law)

زمانی که مجبور نیستید درباره چیزی تصمیم بگیرید، پس بهترین کار این است که تصمیمی نگیرید. به این دلیل که تصمیمات عجولانه و ناآگاهانه در نهایت عواقب منفی و مشکلات زیادی در زندگی شما ایجاد می‌کند.

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan

✳️ بدیع چیست؟

بدیع چنان‌که قُدما گفته‌اند علمی است که از وجوه تحسین کلام بحث می‌کند و از نظر ما بدیع مجموعه‌ی شگردهای(یا بحث از فنونی) است که کلام عادی را کم و بیش تبدیل به کلام ادبی می‌کند یا کلام ادبی را به سطح والاتری تعالی می‌بخشد.

مثلاً مهم‌ترین عاملی که به این کلام سعدی حیثیت ادبی بخشیده است آوردن لفظ خویش به دو معنی مختلف است( جناس تام):
غمِ خویش در زندگی خور که خویش
به مرده نپردازد از حرصِ خویش

به همین لحاظ اگر به جای یک خویش"قوم" و به جای دیگری "خود" بگذاریم دیگر کلامِ ادبی نخواهد بود یا لااقل از حیثیت ادبی آن کاسته خواهد شد.

و هم‌چنین است در بیت زیر که علاوه بر وجود جناسِ تام بین دو "شکست"، بین شکست و پیروزی رابطه‌ی تضاد هم هست:
شکستِ زلف تو صد دل اسیرِ خویش کند
که هست نعمتِ پیروزی از شکست تو را

گاهی در کلام عواملی است که می‌توان در مقام تمثیل به آن‌ها پارازیت گفت؛ بدین معنی که گیرنده را در فهم مستقیم پیام فرستنده دچار اشکال می‌کنند و به عبارت دیگر باعث مکث یا وقفه در روانی کلام می‌شوند. امّا دقّت در فهم آن‌ها منجر به درک حیثیت ادبی کلام می‌شود.

شاعر به جای آنکه بگوید شیرین تنها ماند، می‌گوید: "چو تنها ماند ماه سرو بالا" و به جای آنکه بگوید از چشمان اشک ریخت، می‌گوید: "فشاند از نرگسان لولوء لالا" و گاهی شاعر دست به غریب‌سازی می‌زند و فعلی در کلام می‌آورد که از نظر ارتباط با مفعول یا متمّم موجب اعجاب و تعجّب هنری می‌شود. شاعر به جای آن‌که بگوید می‌خواهم خوابِ  لطیف و زیبای اقاقی‌ها را ببینم و در لذّت آن غرق شوم، می‌گوید: " می‌خواهم خوابِ اقاقی‌ها را بمیرم."

اگر در مجموعه‌ی این شگردها یا فوت و فن‌ها دقّت کنیم درمی‌یابیم که برخی به وجود آورنده‌ی تناسب یا ارتباط خاصی بین الفاظ( موسیقی لفظی) و برخی به وجو‌دآورنده‌ی تناسب و ارتباط بین معانی(موسیقی معنوی) هستند. به مجموعه‌ی عوامل به وجود‌آورنده‌ی تناسب یا موسیقی لفظی، بدیع لفظی و به مجموعه‌ی شگرد‌های به وجودآورنده‌ی تناسب یا موسیقی معنوی، بدیع معنوی گویند.

❇️ منبع:

نگاهی تازه به بدیع، دکتر سیروس شمیسا، نشر میترا، صص: ۲۱-۲۳

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan

✅ شکلی نادر ونویافته ازاسلوب معادله دردیوان صائب تبریزی

سنگِ کم* در پله ی میزان خجالت می کشد
خودحساب آسوده است از پرسش روز حساب
#صائب_تبریزی

با یک مقدمه لازم و ناگزیر در خصوص اقسام اسلوب معادله به سراغ بیت میروم چون میدانم مخاطب درین بیت به حسب عادت ذهنی به دنبال تساوی مصاریع بصورت معمول است ولی شکل مصاریع درین بیت چینشی دیگر دارد!

با عنایت به اقسام اربعه اسلوب /به اعتبار حسی و عقلی، این بیت از نوع محسوس به معقول است(بیشترین نوع اسلوب از نوع معقول به محسوس است)
و اما به اعتباری دیگر نیز نوع اسلوب معادله** بصورت نادر مثال نقض است بر مدعای اصل مثبت!

مثال نقض یا شکل منفی مثال بر مدعای مربوطه چنان است که بر مدعایی مثبت مثالی منفی آورده میشود و در واقع اقناع شاعرانه مخاطب از این راه حاصل میشود
مثلا شاعر در مدعا میگوید کسانی که حرف خدا را گوش کرده و از دستوراتش پیروی میکنند بدون شک به فلاح و رستگاری میرسند
در شکل مثال مثبت برای این مدعا شاعر میگوید مثلا : ابوذر یا سلمان را ببین که چگونه رستگار شدند
ولی در شکل مثال نقض(شکل منفی مثال) مثلامیگوید : کی ابوجهل به مقام فلاح رسد!؟

با این مقدمه به سراغ بیت میروم که شکل محسوس به معقول و از نوع مثال نقض**** بر مدعای اصل مثبت است

سنگ کم در پله ی میزان خجالت می کشد
خود حساب آسوده است از پرسش روز حساب

و اما شکل بیت برای تقریب به ذهنیت معمول و عادت مالوف، معقول به محسوس و برعکس بیان میشود:

(مصرع دوم/معقول مثبت)کسی که خودحساب*** است و محاسبه ی اعمال خود را میکند دائم به فکر کم و زیاد اعمال خویشتن است از پرسش روز قیامت آسوده و فارغ است
همانطور که:(مثال منفی و نقض👇)
(مصرع اول/محسوس/مثال منفی)سنگی که در مقدار کم باشد یا مقدار آن کمتر از اصل تمام آن باشد(به نوعی دزدی در مقدارش شده باشد)در پله ی میزان(ترازو/سنجش و توزین) شرمنده میشود و دستش رو میشود /دزدیش معلوم میشود، در مقابل سئوال دیگران مبنی بر این کار حرفی برای گفتن ندارد.

عنایت میفرمایید که شاعر میتوانست در مثال و مدعایی معمول به جای سنگ کم از سنگ تمام استفاده کند و کل بیت را مثبت بیاورد
و بگوید:

کسی که خود حساب است از پرسش روز قیامت سربلند است
همانطور که
سنگ تمام در پله ی میزان سربلند و پیروز است!

اما شاعر با چرخش و تغییری هنرمندانه در شکل اسلوب بصورت مثال نقص مخاطب را به تکاپو و تامل در بیت واداشته و اقناع را هنری تر و کلام را معما گونه کرده است و چینش را بدین صورت طراحی کرده است!
خود حساب= بصورت منفی=سنگ کم
آسوده است=بصورت منفی شده= خجالت می کشد
پله ی میزان= روز حساب

❇️ پی نوشت:

✔️*#سنگِ_کم
"سنگِ کم" یک ترکیب هست و جدا نیست
و اشاره دارد به سنگ ترازو (به مقدار و کمیت اشاره دارد و نه نوع و جنس )که فروشندگان دغل کار و دزد و کم فروش در ترازو به کار میبستند و مقابل آن نیز "سنگِ تمام" است
نمی دارد ترازوی عدالت سنگِ کم صائب
گذارد هر که دندان بر جگر صاحب گهر گردد

 کرد صائب بس که سنگِ کم به کارم روزگار
هرگز از صبح بهاران خواب من سنگین نشد

 نيست سنگِ کم اگر در پله ميزان ترا
کعبه و بتخانه باشد در نظر يکسان ترا

و مقابلش "سنگ ِتمام" است:
ز فیض راستی از محتسب بر خود نمیلرزم
به کوه قاف دارم پشت از سنگِ تمام خود

در ترازو نبود سنگِ تمامش صائب
کعبه و بتکده را هر که برابر بکشد

✔️**باتغییرات معنایی در ساختار بیت میتوان آنرا تمثیل نیز دانست و حالت حسن تعلیل نیز بگیرد

✔️***حاسبوا قبل ان‌تحاسبوا
✔️**** مثال نقض اصطلاحی در ریاضی هست و برای اثبات حکم بکار نمیرود بلکه برای رد حکم است این اصطلاح ادبی را از ریاضیات وام‌گرفته ام نقض در کنار مثال و مثال در کنار مدعا قرار میگیرد و به عنوان اصطلاح ادبی بکار رفته و به معنای متضاد و شکل منفی مثال برای اثبات ادعا هست و درصدد اثباتش بصورتی معماگونه با صورتی متضاد و منفی است.

❇️ تحقیق و بررسی: امیر آرکاداش ، گروه دبیران ادبیات کشور

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan