✳️گذری بر سوالات فارسی ۳ رشته های تجربی و ریاضی فیزیک خرداد ۱۴۰۰،
▪️با هدف آشنایی بهتر همکاران ارجمندو دانش آموزان عزیز با شیوه ها و شگردهای طراحی سوالات رشته ی انسانی برای آمادگی در امتحان ۲۴ خرداد ۱۴۰۰
▪️آزمون بر اساس بارم بندی شرایط قرمز طراحی شده است.
بخش های "گنج حکمت "،" روان خوانی" و " شعر حفظی" ها، حذف شده است و هیچ سوالی در هیچدکدام از قلمروهای زبانی ، ادبی وفکری از این قسمت ها، طراحی نشده است.
✳️ محتوای ترم اول از درس یکم تا نهم(۶نمره) و محتوای ترم دوم از درس دهم تا هجدهم (۱۴ نمره) مورد نظر طراحی سوال بوده است:

🔸 ۱)دربخش *قلمرو زبانی:
(۷/۵نمره)
کاملا مطابق با بودجه بندی وبارم بندی دفتر تالیف :
✅ از ۱/۵ نمره ی لغت :
۰/۵ نمره ترم اول + ۱/۵ نمره ترم دوم
✅ از ۱/۵ نمره ی املا :
۰/۵نمره ترم اول + ۱/۵ نمره ترم
✅ از ۴/۵ نمره ی دستور :
۱/۵نمره ترم اول +۳نمره ترم دوم

طراحی شده است.

🔸 ۲) در بخش *قلمرو ادبی:
(۴نمره)
✅ یک نمره ی تاریخ ادبیات کاملا از ترم دوم طراحی شده است.( ولی دانش آموزان عزیز ، حتما تاریخ ادبیات ترم اول را هم ،با دقت بخوانند و به تاریخ ادبیات ترم اول ودوم مسلط باشند‌)
✅ از ۳ نمره ی آرایه های ادبی :
۱ نمره ترم اول + ۲ نمره ترم دوم
طراحی شده است.

🔸 ۳)دربخش *قلمرو فکری :
(۸/۵نمره)
✅ از ۲ نمره ی معنی شعر :
۰/۵نمره ترم اول+۱/۷۵ ترم دوم
✅ از ۲ نمره ی معنی نثر :
۰/۵نمره ترم اول+ ۱/۲۵نمره ترم دوم
✅ از ۴/۵نمره ی درک مطلب :
۱/۵نمره ترم اول+۳نمره ترم دوم

□ در مورد تفاوت ۰/۲۵ تا ۰/۵ بارم بندی در بخش معنی شعر ونثر ، منصفانه است که بگوییم ،این انتخاب در محتوا ،طبیعی به نظر می رسد و صدمه ای به ساختار سوال وارد نمی کند.
◇ بنابراین از نظر بارم بندی و بودجه بندی ،طراحان محترم توازن وتناسب ۶+۱۴ را رعایت نموده اند.
درمحور کلی ، باتوجه به قابلیت هر درس برای طراحی سوال باید گفت:
◇ درس یکم : ۱ نمره
◇ درس دوم:۰/۷۵ نمره
◇ درس سوم : ۰/۲۵نمره
◇ درس پنجم : ۰/۵ نمره
◇ درس ششم : ۱/۲۵ نمره
◇ درس هفتم :۰/۵نمره
◇ درس هشتم : ۱ نمره
◇ درس نهم : ۰/۷۵ نمره

*************
○ درس دهم:۱/۲۵ نمره
○ درس یازدهم : ۱/۵ نمره
○ درس دوازدهم : ۲/۲۵ نمره
○ درس سیزدهم: ۲/۵ نمره
○ درس چهاردهم : ۲ نمره
○ درس شانزدهم : ۲/۲۵ نمره
○ درس هفدهم : ۱ نمره
○ درس هجدهم: ۱/۲۵ نمره

❇️ دقیقا ۶ نمره ترم اول + ۱۴ نمره ترم دوم
¤▪︎¤▪︎¤▪︎¤▪︎¤▪︎¤▪︎¤

✳️ ازمجموع ۲۹ سوال تقریبا ۱۴ سوال از کارگاه متن پژوهی به صورت مستقیم یا تلفیقی _ترکيبي طرح شده است.

✳️ از مجموع ۲۹ سوال تقریبا ۱۳ سوال از سوالات دوره های نهایی از دی ماه ۹۷ تا دی ماه ۹۹ به صورت مستقیم یا ترکیبی -تلفیقی استفاده شده است.

🔅بنابر این نگرش کاملا منعطف طراحان محترم، به طراحی سوالات فارسی ۳ رشته های تجربی و ریاضی در خرداد ۱۴۰۰،کاملا مشهود است.

در تحلیل کمی سوالات فارسی ۳، توجه ویژه ی طراحان محترم علاوه بر متن کتاب ، به کارگاههای متن پژوهی و مرور سوالات نهایی ، مشاهده می شود.
درتحلیلی اجمالی از کیفیت سوالات امتحان فارسی ۳ بایدبه نکات زیر اشاره کرد:
¤ محور اصلی سوالات برمبنای محتوای کتاب در دو بخش متن درس وکارگاه متن پژوهی تاکید دارد.
¤از فرایند کلی سوالات ،توجه طراح محترم به نمونه سوالات نهایی از دی ماه ۹۷ تا دی ماه ۹۹ به وضوح نمایان است.
¤بارم بندی و بودجه بندی کتاب درسی ، رعایت شده است ودر بعضی قسمت ها ،ترتیب چینش سوالات نسبتا با ترتیب چینش محتوای کتاب درسی هماهنگ بوده است.
(به خصوص در قسمت درک مطلب این مورد بیشتر مشهود است.)
¤ سوالات در سه بخش قلمروهای زبانی، ادبی و فکری در مجموع بیشتر دانشی ، آسان ، مناسب ومطلوب بوده است.
¤ در سوال ۴ در قسمت املای واژه در حوزه ی قلمرو زبانی ،به نظر می رسد،بهتر بود اگر طراح محترم ،اشاره ای به "نادرستی رسم الخطی " می نمودند.
البته به طور مستقیم وجدی ، خرده ای به این موضوع ، وارد نیست ولی رعایت آن مناسب بود.
¤ سوال ۲۹ در بخش قلمرو فکری ،تلفیق و ترکیبی است.

@ferdosesokhan

نقشِ کوتاهی و بلندیِ واکه‌های فارسی در گونۀ زبانی

در فارسی سه واکۀ کوتاه و سه واکۀ بلند داریم.
واکه‌های کوتاه: a, e, o
واکه‌های بلند: â, i, u

بعضی واژه‌ها از دیرباز دو صورت داشته‌اند، یکی با واکۀ بلند و یکی با واکۀ کوتاه. مثلاً واژۀ «آگاه» از قدیم دارای صورتِ «آگه» نیز بوده‌است و این دو صورت دوشادوشِ هم، بدونِ تفاوتِ معنایی، به کار می‌رفته‌اند. شواهدِ متونِ کهنِ فارسی نشان می‌دهند که صورتِ «آگه» معمولاً در نظم/ شعر به کار می‌رفته، نه در نثر.
بنابراین می‌توانیم «آگاه» را بی‌نشان و متعلق به نظم و نثر هردو بدانیم و «آگه» را صورتِ ادبی یا شاعرانۀ آن محسوب کنیم.
این مثال‌ها نیز وضعِ مشابهی دارند و در آن‌ها واکۀ کوتاه نشانۀ صورتِ ادبی و شاعرانه است:

آگاه/ آگه
الله/ اللَّه
پرداختن/ پردختن
پیامبر/ پیمبر
تافتن/ تفتن
تباه/ تبه
چاه/ چَه
خاموش/ خموش
خانقاه/ خانقه
درگاه/ درگه
راه/ ره
روباه/ روبه
زربافت/ زربفت
زمان/ زمن
سپاه/ سپه
سیاه/ سیه
شاه/ شه
فُقاع/ فُقَع
کافتن/ کفتن
کاه/ کَه
کوتاه/ کوته
گاه/ گه
گناه/ گنه
گواه/ گُوَه
ماه/ مَه

ایستادن/ اِستادن
بوزینه/ بوزنه
چیدن/ چِدن
دیگر/ دگر
ستیهیدن/ سِتِهیدن
گریستن/ گرِستن
نیکو/ نکو

آموختن/ آمُختن
انبوه/ انبُه
اندوه/ اندُه
بود/ بُد
بودن/ بُدن
بیهوده/ بیهُده
پیرامون/ پیرامن
خاموش/ خامُش
خَموش/ خَمُش
روفتن/ رُفتن
فراموش/ فرامُش
کوه/ کُه
گروه/ گُرُه
گوهر/ گهر
هوش/ هُش

در فارسیِ امروز هم این تمایزِ واکۀ بلند و واکۀ کوتاه کمابیش پا بر جاست و علاوه بر آن، گاه تمایزِ معنایی هم ایجاد می‌کند، یعنی نمی‌توان یکی از دو صورت را به‌جای دیگری به کار برد:

آگاهی: اطلاع
آگهی: اعلان

آمُخته: عادت‌کرده؛ خوگرفته
آموخته: یادگرفته؛ فراگرفته

راه‌بَر: رانندۀ قطار
ره‌بَر: پیش‌وا یا رئیس

در مواردی هم قضیه برعکس است؛ یعنی واکۀ بلند نشان‌دهندۀ صورتِ کهن/ کهن‌تر است و واکۀ کوتاه نشان‌دهندۀ صورتِ امروزی:

آیینه/ آینه
اوستاد/ استاد
اوفتادن/ افتادن
اومید/ امید
بازارگان/ بازرگان
پیراهان/ پیراهن
پیغام‌بر/ پیغمبر
جاویدن/ جویدن
خامیازه/ خمیازه
دامان/ دامن
دیگرگون/ دگرگون
دیه/ دِه
زینهار/ زنهار
کاه‌کِشان/ که‌کِشان
کنجید/ کنجد
گوه/ گُه
ماهار/ مهار
ماه‌تاب/ مه‌تاب
میویز/ مویز
میهمان/ مهمان
نگاه‌بان/ نگه‌بان
نگاه‌دار/ نگه‌دار
نگاه داشتن/ نگه داشتن
نوک/ نک
هیل/ هِل

چند موردِ استثنایی در فارسیِ امروز هم داریم که کوتاهی و بلندیِ واکه تأثیری در معنی ندارد:

آرامیدن/ آرمیدن
آیینه/ آینه
دهان/ دهن
دهانه/ دهنه
مِصراع/ مِصرع
موسیقی/ موسِقی
ناهار/ نهار
هوش‌یار/ هش‌یار

در فارسیِ گفتاری نیز گاهی واکه‌های کوتاه را بلند تلفظ می‌کنیم:

آتش ← آتیش
انگلیسی ← اینگیلیسی
بلیت ← بیلیت
تکه ← تیکه
جگر ← جیگر
چغاله ← چاغاله
چه ← چی
خشخاش ← خاشخاش
سبیل ← سیبیل
سرمه ← سورمه
شپش ← شیپیش
شش ← شیش
شکستن ← شیکستن
کشمش ← کیشمیش
کوچک ← کوچیک
گنجشک ← گنجیشک
نگاه ← نیگا
هجده ← هیژده
هفده ← هیوده

واژۀ فرانسویِ carbone هم در فارسی سرنوشتِ جالبی پیدا کرده‌است: با تلفظ و املای «کاربن» یک معنی دارد و با تلفظ و املای «کربن» معنیِ دیگری.

ویراستِ ۱۳۹۹/۸/۶

@gozinguye
@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan

✅ خبر خوب برای داوطلبان رشته #علوم_انسانی l یک #رشته_جدید به دانشگاه فرهنگیان اضافه شد است

🔻معاون پرورشی و فرهنگی وزرات آموزش و پرورش از تصویب کلیات برنامه درسی رشته امور تربیتی و مشاوره به تفکیک در کارگروه هماهنگی و برنامه‌ریزی دانشگاه فرهنگیان خبر داد.

🔻وی ادامه داد: بخش اعظم فعالیت‌های ما قرآنی است. البته روخوانی و روانخوانی قرآن جز بدیهیات این رشته محسوب می‌شود و باید دانشجویان این رشته بیشتر از دانشجویان در سایر رشته‌ها مسلط به قرآن و از دانش تفسیر و قرائت بهره مند باشند و البته آشنایی با دیدگاه های روانشناسی جز ضروریات این رشته‌هاست.

🔻در صورتی که وزارت علوم، تحقیقات و فناوری نیز این رشته‌ها را تصویب کند در دفتر چه کنکور امسال اضافه خواهند شد و متقاضیان می‌توانند با انتخاب این کد رشته‌ها به تحصیل در دانشگاه فرهنگیان مشغول شوند

@ferdosesokhan

✳️ فرق مجاز و استعاره و تشبیه بطور ساده :

اگر در بین ۲ معنای مورد برداشت در استعاره و مجاز رابطه تشبیهی باشد میشود استعاره مثلا
سرو چمان من چرا میل چمن نمیکند.
رابطه بین سرو و معشوق تشبیه است پس می شود استعاره.

ولی وقتی میگیم:

چو آشامیدم این پیمانه را پاک
در افتادم ز مستی بر ره خاک

پیمانه را که نمینوشند رابطه بین پیمانه و آب تناسب هست پس مجازه.

مثلا:

۱)گرت قصد خون ماست بیا و بکش.
۲)دو نرگس خمارت شب شعریست.
۳)گر از خاک من بگذری ببینی که از داغ عشق گرم است کفنم.
۴)امشب از آسمان دیده تو روی شعرم ستاره میبارد.
۵)ایران کشتی را بُرد.
۶)جهان چشم انتظار توست.

جوابها به ترتیب :
مجاز خون مجازا کشتن
استعاره نرگس یعنی چشمها
مجاز خاک مجاز از سنگ قبر
استعاره ستاره استعاره از اشک
مجاز ایران مجاز از کشور ایران
مجاز جهان مجاز از مردم جهان.نمیتونیم بگیم جهان منظورش کره زمینه که منتظر کسی است پس تشخیص و استعاره است.چون مردم جهان در اینجا جزئی از زمین هستند که منتظرانند نه اینکه سیاره زمین

مجاز یعنی به کار بردن کلمه ای در غیر معنی اصلی به شرط وجود علاقه و قرینه اما استعاره همون تشبیه است که یکی از ارکان اصلی اش یعنی مشبه ومشبه به یکیش حذف میشه مانند از نرگسش اشک بارید در واقع اینجا چشم به نرگس تشبیه شده ولی چشم که مشبه است حذف شده.

مجاز مفهومی عام و دارای انواع مختلف است اما استعاره ، مفهومی خاص دارد و یک نوع از مجاز است که بتوان آن را به تشبیه تبدیل کرد و بحث تخصصی تر(رشته انسانی) مجاز به علاقه شباهت است.

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan

http://prosody.ir/index.php?option=com_wrapper&view=wrapper&Itemid=29

هر شعری را که به این نرم افزار (برخط) عرضه کنید، وزن و اختیارات شاعری و بحر و همه مختصات آن را به شما می دهد.
@ferdosesokhan

🔴 *باسلام خدمت همکاران محترم*👇🏼👇🏼👇🏼👇🏼👇🏼👇🏼👇🏼
*درحال حاضر هنگام ورود به سامانه سیدا،سال روی ١٤٠١-١٤٠٠ است*.
( *سیدابه طورپیش فرض باسال جاری شروع نمی شود* .)
*به همین خاطر لیست ورود نمرات رانشان نمی دهد*.
*لذاباید ازقسمت تغییردوره ،سال ودوره تحصیلی را به ١٤٠٠-١٣٩٩ تغییر دهید.تاورود نمرات انجام شود*
دبیران محترم
برای ورود نمرات باید ابتدا دوره تحصیلی را تغییر دهند تا دروس برای آنان نمایش دهد.

@ferdosesokhan

قابل توجه همکارانی که برای ورود به سیدا با مشکل مواجه هستند👆👆👆👆👆
@ferdosesokhan

✳️ شعر سنگ قبر شاعران:


❇️ شعرسنگ قبرحافظ:

بر سر تربت ما چون گذری همت خواه
که زیارتگه رندان جهان خواهد بود.

❇️ شعر سنگ قبرسهراب سپهری:

به سراغ من اگر می آیید
نرم وآهسته بیایید
مبادا که ترک بردارد چینی نازک تنهایی من

❇️ شعر سنگ قبرپروین اعتصامی:
‌
اینکه خاک سیهش بالین است
اختر چرخ ادب پروین است
گر چه جز تلخی از ایام ندید
هر چه خواهی سخنش شیرین است
صاحب آنهمه گفتار امروز
سائل فاتحه و یاسین است
دوستان به که ز وی یاد کنند
دل بی دوست دلی غمگین است
خاک در دیده بسی جان فرساست
سنگ بر سینه بسی سنگین است
بیند این بستر و عبرت گیرد
هر که را چشم حقیقت بین است
هر که باشی و زهر جا برسی
آخرین منزل هستی این است
آدمی هر چه توانگر باشد
چو بدین نقطه رسد مسکین است
اندر آنجا که قضا حمله کند
چاره تسلیم و ادب تمکین است
زادن و کشتن و پنهان کردن
دهر را رسم و ره دیرین است
خرم آن کس که در این محنت‌گاه
خاطری را سبب تسکین است

❇️ شعر سنگ قبرفریدون مشیری:

سفر تن را تا خاک تماشا کردی
سفر جان را از خاک به افلاک ببین
گر مرا می جویی
سبزه ها را دریاب با درختان بنشین

❇️ شعرسنگ قبرمحمد تقی بهار:

عمری گذراندیم به کام دگران
القصه وطن را به دو چشم نگران
ما در تشویش و خلق در خواب گران
رفتیم و سپردیم به هنگامه کران

❇️ شعر سنگ قبرفروغ فرخزاد:

من از نهایت شب حرف میزنم
من از نهایت تاریکی
واز نهایت شب حرف می زنم
اگر به خانه من آمدی برای من
ای مهربان چراغ بیارو یک دریچه
که از آن به ازدحام کوچه خوشبخت بنگرم.

❇️ شعر سنگ قبرمیرزاده عشقی:

خاکم به سرزغصه به سرخاک اگر کنم
خاک وطن که رفت،چه خاکی به سر کنم
من آن نیم که به مرگ طبیعی شوم هلا
وین کاسه خون به بستر راحت هدر کنم
معشوق «عشقی» ای وطن، ای عشق پاک ما
ای آنکه ذکر عشق تو شام و سحر کنم

❇️ شعر سنگ قبرایرج میرزا:

ای نکویان که در این دنیایید
یا از این بعد به دنیا ایید
اینکه خفته است در این خاک ، منم
ایرجم ایرج شیرین سخنم
مدفن عشق جهان است اینجا
یک جهان عشق نهان است اینجا
عاشقی بوده بدنیا فن من
مدفن عشق بود مدفن من
تا مرا روح و روان در تن بود
شوق دیدار شما در من بود
بعد چون رخت ز دنیا بستم
باز در راه شما بنشستم
گرچه امروز بخاکم ماواست
چشم من باز به دنبال شماست
بنشینید بر این خاک دمی
بگذارید به خاکم قدمی
گاهی از من به سخن یاد کنید
در دل خاک دلم شاد کنید.

❇️ شعر سنگ قبر رهی معیری:

الا ای رهگذر، کز راه یاری
قدم بر تربت ما می‌گذاری
در اینجا، شاعری غمناک خفته است
رهی در سینه‌ ی این خاک خفته است
فرو خفته چو گل، با سینه‌ی چاک
فروزان آتشی، در سینه‌ ی خاک
بنه مرهم ز اشکی داغ ما را
بزن آبی بر این آتش خدا را
به شب‌ها، شمع بزم افروز بودیم
که از روشن‌دلی چون روز بودیم
کنون شمع مزاری نیست ما را
چراغ شام تاری نیست ما را
سراغی کن ز‌جان دردناکی
بر‌افکن پرتوی، بر تیره خاکی
ز‌سوز سینه، با ما همرهی کن
چو بینی عاشقی، یاد رهی کن

❇️ شعر سنگ قبررشیدیاسمی:

نسیم آسا ازین صحرا گذشتیم
سبک رفتار و بی پروا گذشتیم
به پای کوشش از دیروز و امروز
گذر کردیم و از فردا گذشتیم
کنون در کوی نا پیدا خرامییم
چو ا ز این صورت پیدا گذشتیم
رشید از ما مجو نام و نشانی
که از سر منزل عنقا گذشتتیم

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan

سوالات امتحانات نهایی چندین دوره ،فارسی ۳
افشین طالب خواه
@makhzanesoalatedoroseadabi

👆👆👆👆
سوالات ادبیات ۳ نهایی ، رسته انسانی
@makhzanesoalatedoroseadabi

#آزمون_نهایی
#سوالات_فارسی۳
#پایه_دوازدهم
#رشته_انسانی
تاریخ : 24 خرداد ۱۴۰۰
@Dordeadab
@makhzanesoalatedoroseadabi

به نام آن که جان را فکرت آموخت

✳️ نگاهی گذرا بر سوالات فارسی رشته انسانی خرداد ۱۴۰۰

_با توجه به آخرین امتحان نهایی رشته انسانی وخستگی زیاد دانش آموزان دراین شرایط پراسترس ونزدیک شدن به کنکور ،طرح چنین سوالات بدون حاشیه وچالشی قابل تقدیر وستایش است .
_اکثر سوالات امتحان، تکرار سوالات نهایی سال‌های قبل است واگر دانش آموز خوب مطالعه کرده باشد به نمره قابل توجهی می تواند برسد.
_تعداد سوالات و زمان آزمون نیز معقول و به جاست.
_بارم بندی در سوال ۲۰ قسمت (و) مناسب عبارت نیست و بهتر بود عبارت کوتاهتری انتخاب می شد .ونیز بهتر بود مثل رشته ی ریاضی وتجربی در زیر این قسمت در پاسخنامه ذکر می شد که نظر همکاران صائب است و برای هر قسمت بارم را مشخص می کرد . در ضمن باتوجه به مفهومی بودن ادبیات جهان بهتر بود بیت یا عبارت دیگری جهت معنی انتخاب می شد .

_در سوال ۲۱ بهتر بود یک قسمت درک مطلب از نوبت اول و یک قسمت از دروس نوبت دوم داده شود .

_تیپ سوال ۱۳ و ۱۴و ۱۵ و ۲۹ خوب است و کار را برای دانش آموز کمی راحت کرده است.

_سوالات۳،۴،۵،۸،۹،۱۰،۱۲،۱۳،۱۴،۱۶،۱۷،۲۲،۲۳
تکرار سوالات نهایی قبل است ودانش آموزان با مطالعه ی سوالات دوره هاوسالهای قبل به راحتی می توانستند به این سوالات پاسخ دهند.

✴️ مواردی که در تصحیح سوالات می توان توجه ویژه داشت و با همکاران جهت تصحیح هماهنگ شد :

۱_ در سوال ۲قسمت ب:
اگر غیر از جواب پاسخ نامه، ذکر شود مفهوم عرفانی دارد،دعای پیر طریقت یا انسان کامل نیز نمره کامل تعلق می گیرد.

۲_ در سوال ۹قسمت ب:
در پاسخنامه به اشتباه واژه ی "شما" را مرجع ضمیر نوشته ❌ در حالیکه شما ضمیر است و غلط نوشته شده است.❌
✅ #پاسخ_درست :
معلم یا مرجع ضمیر محذوف است ✅


۳_سوال ۲۰. قسمت (و) با توجه به عبارت بارمش کم است و دبیر می تواند دوقسمت را که دانش آموز درست نوشته باشد نمره کامل را بدهد.


۴_سوال ۲۵
اگر غیر از جواب پاسخ نامه، دانش آموز
ضرب المثل (آب رفته به جوی باز نمی گردد) را هم بنویسد درست است ونمره کامل تعلق می گیرد.

🍃🍃🍃🍃🍃

امید که همکاران جهت هماهنگی موارد را در حوزه تصحیح در نظر بگیرند .
باسپاس و احترام

فاطمه افضلی ،خراسان (گناباد)
فرحناز حسینی ،البرز (کرج)

@adabiyatjame11
@ferdosesokhan

برای دانلود کتابهای چاپ 1400 يا هر سال ديگری به دفتر چاپ و توزيع به نشانی زير مراجعه کنيد.

http://chap.sch.ir/motevasete-list
@ferdosesokhan

کانال اقدام پژوهی و درس پژوهی+طرح درس+ تحلیل محتوا....
👇
https://t.me/joinchat/AAAAAEIjvh0m8JK9DBIbkw

@ferdosesokhan

✳️ راه تشخیص "تناسب" از "تضمن" در زبان فارسی چیست؟

❇️ بخش اول
 تناسب (مراعات نظیر)

معنای متداعی‌کننده یک کلمه عبارت است از مجموعه معناهایی که یک شخص موقع شنیدن آن کلمه به ذهنش می‌رسد؛ بخشی از معنای یک کلمه یا عبارت که آن را به پدیده‌های دنیای واقعی، خیالی یا مکانی و... مربوط می‌سازد. برای مثال، معنای «پرنده» عبارت است از یک موجود دو پا، بال‌دار، تخم‌گذار، خون‌گرم و منقاردار. در نظام معنایی، «معنای صریح» (denotation) معنای مرکزی و «هسته معنایی» یک واژه است و اغلب با معناهای «ارجاعی (refrence)، شناختی (cognitive) و ادراکی (conceptual) برابر دانسته می‌شود.

ارتباط و تداعی معمولاً بین دو چیز حاصل می‌آید؛ برای مثال:

الف) وقتی کسی واژه «میز» را می‌شنود، ممکن است واژه «صندلی» به ذهنش متبادر شود؛ چون صندلی همواره نزدیک میز است. این نوع از تداعی را تداعی از راه مجاورت (association by contiguity) می‌نامند.

ب) هرگاه کسی واژه «شاد» را بشنود، ممکن است به یاد واژه «غمگین» بیفتد؛ چون دارای معنای متضاد با آن است. این عمل را تداعی از راه تضاد (association by contrast) می‌نامند.

پ) هرگاه کسی واژه «مبل» را بشنود، ممکن است به یاد واژه «صندلی» بیفتد؛ زیرا معنایی شبیه به آن دارد. این عمل را تداعی از راه مشابهت (association by similarity) می‌نامند.

پس، تناسب آوردن واژه‌هایی از یک مجموعه است که با هم تناسب دارند. این تناسب و رابطه می‌تواند از نظر جنس، نوع، مکان، زمان، همراهی و... باشد؛ مثل:

مزرع سبز فلک دیدم و داس مه نو         
یادم از کشته خویش آمد و هنگام درو
«حافظ»

در بیت بالا واژه‌های مزرع، داس، کشته و درو به‌کار رفته‌اند، اینها چیزهایی هستند که در کار کشاورزی با هم به‌کار می‌روند و هر یک، جزئی است از یک کل که در کنار هم به‌کار رفته‌اند؛ بی‌آنکه در نگاه اول، این ارتباط و همراهی آشکار باشد.

مثال دیگر:

شبی در بیابان مکه از بی‌خوابی پای رفتنم نماند. سر بنهادم و شتربان را گفتم دست از من بدار.
«سعدی»

در این مثال، نام کدام اعضای اندام آدمی آمده است؟ پای، سر، دست از اندام‌های آدمی هستند. هنر سعدی این است که به این تناسب عنایت داشته و آنها را با هم آورده است؛ به‌طوری که هیچ واژه‌ای نمی‌تواند جانشین این کلمات شود؛ این همان تناسب (مراعات نظیر) است.

 تضمّن یا شمول معنایی (هم‌پوشی)

رابطة بین دو واژه که در آن معنای یکی از واژه‌ها معنای واژة دیگر را در برمی‌گیرد؛ برای مثال؛ واژه‌های «حیوان و سگ» این‌گونه به هم مربوط می‌شوند که «سگ» به نوعی از «حیوان» دلالت دارد و حیوان یک اصطلاح عمومی است که «سگ» و دیگر حیوانات را در برمی‌گیرد. در این مثال، «سگ» را «معنا شمول» (hyponymy) و اصطلاح عمومی «حیوان» را «مافوق» (super ordinate) می‌نامند. اصطلاح «مافوق» می‌تواند معناشمول‌های زیادی داشته باشد.

معنای کلمات را می‌توان به صورت ترکیب مشخصه‌ها یا مؤلفه‌های معنایی توصیف کرد. برای نمونه، مؤلفه‌های «+ مرد» و «+ بزرگ» جزئی از معنای «پدر»ند؛ هرچند مؤلفه‌های دیگری را نیز باید به آنها اضافه کرد.

گاهی بعضی از واژگان تنها در یک یا دو مؤلفه اختلاف و در دیگر مؤلفه‌ها اشتراک دارند.

وقتی معنای یک واژه، معنای واژه‌های دیگر را نیز دربرگیرد، رابطة آنها را شمول یا تضمّن معنایی می‌نامند. شمول به این معناست که اگر چیزی «سرو» باشد، لزوماً درخت هم هست؛ یعنی، کلمة «سرو» مفهوم واژة درخت را نیز دربردارد (تضمن).

می‌توانیم بگوییم که اسب، تحت شمول حیوان یا مورچه تحت شمول حشره است؛ یعنی، مورچه متضمن معنای «حشره» نیز هست. همچنین می‌توانیم واژه‌هایی را که تحت یک کلمة کلی (بالاتر) قرار گرفته‌اند، واژه‌های هم‌شمول بنامیم. بنابراین، اسب و سگ کلمه‌هایی هم‌شمول‌اند و کلمه کلی مختص به آنها، حیوان است (واژة شامل). «خوردن و نوشیدن» هم رابطه متضمن یا شمول دارند و شمول خوردن بیشتر از نوشیدن است.

ادامه دارد... .

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan

✳️ راه تشخیص "تناسب" از "تضمن" در زبان فارسی چیست؟

❇️ بخش دوم ( پایانی )

نتیجه کلی :

آموزش تناسب کار چندان مشکلی نیست ولی چون در کنار تناسب، واژه تضمّن نیز اضافه شده و در کتاب‌های درسی ـ چه زبان فارسی (1) و چه زبان فارسی (3) ـ فقط نامی از تضمّن برده شده است، پس هدف اصلی و کلی این مقاله آموزش تضمّن و تفاوت آن با تناسب و تشخیص این دو از یکدیگر است.

با توجه به مثال‌های ذکر شده، در شناخت و تشخیص تناسب و تضمّن می‌توان گفت که تضمّن به منزله چتری (یک شیء کلی) است که چیزی جزئی زیادی (جزئیات) را در سایه و تحت تکفل خود قرار داده است. به عبارت بهتر، ما وقتی واژه‌ای به نام کشاورزی داریم، می‌توانیم بگوییم که داس، کشته، درو و... در زیر سایة آن پناه گرفته‌اند؛ یعنی، کشاورزی یک کل است و آنچه به ذهن ما خطور می‌کند و تداعی می‌شود، جزئیات آن‌اند؛ یعنی داس، کشته، درو... . پس اگر کشاورزی را با داس یا کشته در نظر بگیریم، می‌گوییم تضمّن است ولی وقتی واژه‌های کشته، درو و داس را در نظر می‌گیریم بین این کلمات تناسب وجود دارد. به عبارت ساده‌تر و بهتر، اگر از کل به جزء حساب کنیم، تضمّن و اگر تنها جزئیات را در نظر بگیریم، تناسب است.  

مثال‌های دیگر :

واژه آسمان را که یک واژه کلی است، در نظر بگیرید؛ وقتی آسمان به ذهن خطور می‌کند، علاوه بر رنگ و پهنه آن، خورشید، ماه ، ستاره، ابر و... ـ که هر کدام جزئی از کل است ـ به ذهن ما می‌آیند. بنابراین، می‌گوییم تضمّن است؛ یعنی، آسمان با خورشید، آسمان با ماه، آسمان با ستاره و... تضمّن است ولی وقتی فقط این جزئیات را در نظر می‌گیریم، مثلاً در این بیت سعدی:

«ابر و باد و مه و خورشید و فلک در کارند
تا تو نانی به کف آری و به غفلت نخوری»
ابر و مه و خورشید... تناسب هستند.

وقتی مدرسه‌ای را ـ که به منزله کل (چتر) است ـ در نظر می‌گیریم و می‌گوییم  معلم، دانش‌آموز، نیمکت، تخته‌ سیاه و... را شامل می‌شود، تضمّن است؛ یعنی، مدرسه با معلم، مدرسه با دانش‌آموز تضمّن است؛ مثل والدین و پدر، والدین و مادر، اما وقتی معلم و دانش‌آموز را بررسی می‌کنیم یا پدر و مادر را در نظر می‌گیریم، می‌گوییم تناسب است و مثال‌هایی از این دست.

 ✅ منبع: تضمن چیست؟
محمدعلی گلستانی

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan