✳️ نُکت در باب اغراق

❇️ می‌گویند « تشبیه» مادر آرایه هاست. زیرا در اکثر آن‌ها ریشه دارد و آثارش را کمابیش می‌توان مشاهده کرد. مثلا در استعاره نقش مهمی دارد و استعاره بر پایه تشبیه بنا می شود. و یا تمثیل و اسلوب معادله و گاه لف و نشر و... .
این صنایع در دایره یا محور تشبیه‌اند و تقریبا زیر مجموعه آنند.
اما آیا تشبیه خود می‌تواند زیر مجموعه صنعت دیگری باشد؟
اگر مقداری تامل کنیم متوجه می شویم در سخن ادبی به‌خصوص توصیف کردن، آنچه خیال نویسنده (در جهت زیبایی و موثر بودن اثرش) از آن بهره می‌گیرد بزرگ‌ ‌جلوه دادن موصوفات( یعنی آنچه که به وصف آن می پردازد)است. این بزرگ نمایی همان اغراق است. حاصل اندک تامل بیشتر در این باب، ما را متوجه این می کند  که اکثر صنایع(یا آرایه‌های) ادبی به‌گونه‌ای همراه با اغراق هستند. حتی تشبیه هم نوعی اغراق‌ و بزرگ‌نمایی است. در مثال همینکه شاعر «قد» را از بلندی به «سرو» مانند می کند، نوعی بزرگ‌نمایی است که خیالش می سازد.

◀️ می توان گفت حدودا هرتشبیه ای‌ می‌تواند به طرزی اغراق باشد ولی از جایی که هر اغراق شامل شباهت و همانندی نیست می توان گفت تشبیه(که همانگونه که گفتیم صنایع بسیاری را روی محور خود دارد)، خود روی محور اغراق قرار می‌گیرد‌.

◀️ البته باید این را نیز مدنظر گرفت که هرصنعتی که در بنیاد خود تشبیه دارد هم صرفا همراه با اغراق نیست مثلا اسلوب معادله.... با این تفاسیر باید گفت بین تشبیه و اغراق رابطه عموم خصوص از نوع (من وجه)است.

◀️ صنایع دیگر هم در ژرفنای خود می توانند اغراق داشته باشند. مثلا حسن تعلیل. فرضا شاعر می‌گوید:

تا چشم تو ریخت خون عشاق
زلف تو گرفت روی ماتم

مشخصا علتی که شاعر برای سیاهی زلف می‌آورد زیباست ولی غیرواقعی است...

یا مثلا در سروده:

پرسید ز من ز روی پرکاری دوست
کز بهر چه مار بفکند دائم پوست

گفتم چو به زلف تو کنندش نسبت
در پوست نمی‌گنجد و حق هم با اوست

شاعر علت پوست اندازی مار را ذوق و وجد نسبت دادنش به موی محبوب شاعر می داند که سوای غیر واقعی بودنش مبالغه آمیزانه نیز هست.

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan

✳️ تناسب/ مراعات النظیر؛ پیشنهادی به مولفان کتب درسی

 #دکتر_احمد_کنجوری #دبیر_و_مدرس_دانشگاه 


 از جمله‌کارهای ارزشمند مولفان ارجمند کتاب‌های درسی فارسی، مجزا کردن اقلیم‌ها و قلمروهای زبانی، ادبی و معنایی‌ست. بررسی قلمروهای سه‌گانه را رویکردی ارزنده می‌دانم. پیداست که گاه شاهد هم‌پوشانی عناصر ساختاری شعر هستیم؛ به‌‌گونه‌ای که برخی صاحب‌نظران جدا کردن صورت و فرم از محتوا را بیهوده و حتی ناممکن می‌پندارند. نمونه‌ دیگر آنکه مباحث مربوط به بدیع لفظی را -که قاعده‌افزایی به حساب می‌آیند- هم می‌توان در قلمرو زبان بررسی کرد و هم در مقوله‌ی آرایه‌ها؛ یا "بدیع معنوی" همان‌طور که از عنوانش پیداست، اشتراکاتی با عنصر معنا و درونمایه‌ها و مضامین نیز دارد. ضمن سپاسگزاری از پویایی و پی‌گیری مولفان ارجمند، ضرورت بازنگری در مصادیق ارائه شده برای قلمرو زبانی احساس می‌شود. گمان بنده آن است که آنچه سبب شده مولفان کتاب‌های فارسی درسی، مقوله تناسب و تضاد را در ذیل قلمرو زبانی بیاورند، یکی پرداختن به روابط واژه‌ها در مقوله‌های "هم‌خانواده، مترادف، متضاد" در دوره‌ی ابتدایی‌ست. در این دوره عموماً دانش‌های زبانی و ادبی بدون نامگذاری عنوان‌ها و اصلاحات، آموزش داده می‌شود و مقوله‌های زبان، ایماژها و معنا به طور تخصصی از هم منفک و مجزا نیستند؛ بنابراین در دوره ابتدایی پرداختن به تضاد (و متضادنماها) و مترادف و هم‌خانواده‌ واژه‌ها نه تنها مشکل‌آفرین نیست؛ بلکه ثمربخش و ارزنده است. دلیل دیگری که به ذهن بنده می‌رسد، آن است که مولفان کتابهای فارسی، شاید همچون فرمالیست‌ها به متون ادبی نگریسته‌‌اند که همه‌چیز را در زبان خلاصه کرده‌اند. آنچه در سبک‌شناسی، نقد ادبی (به‌ویژه مکاتب زبان‌شناسانه‌ی نقد متون ادبی) درباره "زبان" و "ویژگی‌های زبانی" آورده شده است، بیشتر مربوط به مختصات آوایی، واژگانی (یا مختصات لغوی، نوع واژه، آراکائیسم و...)، ترکیب‌ها و نحو جمله و فراجمله (بررسی جمله و فراجمله از نظر محور هم‌نشینی، سبک و سیاق جمله‌بندی، نقش واژه‌ها و...) است و بحث تضاد و تناسب در اقلیم ادبی و آرایه‌ها گنجانده می‌شود.
نگاهی به کتب بدیع نشان می‌دهد که تناسب را همان مراعات‌النظیر دانسته‌اند و با نام‌های دیگری همچون "مواخات، توفیق، تلفیق، ائتلاف" آورده‌اند. در صفحه ۲۸ کتاب علوم و فنون ادبی ۳ نیز به تبعیت از کتب بلاغی، تناسب و مراعات نظیر یکی دانسته شده است. جدا کردن تناسب از مراعات‌نظیر و آوردن آن‌ها در ذیل دو مقوله‌ی جداگانه، سبب تشتت خاطر دانش‌آموزان خواهد شد؛ کمااینکه بارها و بارها این پرسش از بنده و دیگر دبیران ارجمند ادبیات فارسی شده است که "تفاوت تناسب و مراعات نظیر چیست؟"
به‌ناچار پاسخ داده‌ایم اگر صرفاً شاهد ارائه چند واژه از اجزای یک مجموعه باشیم، بی‌هیچ زیبایی و بلاغتی، آن را تناسب بگوییم و در ذیل قلمرو زبانی بگنجانیم و اگر بر زیبایی و بلاغت و آرایش کلام بیفزاید، مراعات‌نظیر است.
به راستی چه ضرورتی دارد دو بار _هم در قلمرو زبانی و هم در قلمرو ادبی_ به بحث تضاد و مراعات نظیر (تناسب) پرداخته شود؟ ناگفته پیداست که تضاد نیز گونه‌ای از تناسب است؛ تناسب منفی یا معکوس. 

از سوی دیگر گاه با اصطلاح‌آفرینی‌هایی مواجهیم که فاقد توضیح و تبیین و تعریف‌‌اند؛ در بحث مراعات نظیر، اصطلاح شبکه/های معنایی را نیز داریم که برخی شواهد در کتب درسی نشان می‌دهد منظور از آن، آوردن چند مجموعه از مراعات نظیر در کلام است و گاه یک یا دو مجموعه از اجزا را شبکه معنایی دانسته‌اند. در این باره باید چاره‌ای اندیشید تا کتب فارسی و نگارش همسو و هماهنگ باشند و دانش‌آموز دچار سرگشتگی نشود. نکته دیگر آنکه در بسیاری از آزمون‌ها و تدریس‌ها مشاهده می‌شود که هرگونه آوردن اجزای یک مجموعه را مراعات‌نظیر می‌دانند. اگر مراعات‌نظیر یک آرایه و ایماژ است، باید مضمون‌آفرین یا خیال‌انگیز و زیبا باشد؛ وگرنه صرف نام بردن از اجزا در گفت‌وگوی روزمره و زبان خودکار نیز پربسامد است. با این رویکرد که هرگونه ذکر اجزای یک کل را مراعات نظیر (تناسب) بدانیم، یافتن بیتی معنادار که فاقد تناسب/مراعات‌نظیر باشد دشوار و حتی غیرممکن است. 

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan

✳️ دوازده  روش مطالعه برای امتحانات نهایی
با این روش‌ها امتحان نهایی را ۲۰ شوید!

❇️ همان‌طور که می‌دانید امتحانات نهایی در کنکور ۱۴۰۳ دارای تأثیر ۵۰٪ درصد قطعی در نتیجه کنکور هستند. هرچه از اهمیت دروس عمومی در نتیجه کنکور به شما بگوییم کم نیست.  بیست شدن در امتحانات نهایی کار یک‌شبه نیست و نیاز به تمرین و تکرار دارد.
دوازده  راهکار ساده را در این مقاله به شما معرفی می‌کنیم که کمک می‌کند امتحانات نهایی را بیست شوید:

◀️ ۱.برنامه ریزی دقیق!

در برنامه‌ریزی درسی‌تان به‌صورت روزانه، خواندن دروس عمومی و تخصصی را برای امتحان نهایی را در نظر بگیرید.

◀️ ۲.مرور تازه دروس!

هر روزی که در مدرسه درسی را فرامی‌گیرید بعد از بازگشت به منزل با یک مرور ساده دروس را به‌خوبی مرور کنید و به‌خاطر بسپارید.

◀️ ۳.بهترین منبع کتاب‌درسی است!

برای تمام دروس اولین و بهترین منبع کتاب‌درسی است و شما با تسلط کامل به کتاب‌درسی می‌توانید در امتحانات نهایی نمره ۲۰ را کسب کنید.

◀️ ۴.تمرین‌های کتاب‌درسی را دست‌کم نگیرید!

فعالیت‌ها و تمرین‌های کتاب‌درسی را حل کنید. نه یکبار بلکه چندین بار در بازه‌های زمانی مختلف و نکته و روش حل آن‌ها را به‌صورت کامل یاد بگیرید. در نوشتن به تمام جزئیات دقت کنید از فرمول‌نویسی تا انجام تمام مراحل. توجه داشته باشید در امتحانات نهایی برای هر قسمت نمره‌ای در نظر گرفته می‌شود. تمام قسمت‌هایی که مهم هستند و نمره دارند را  به‌صورت کامل بنویسید و رعایت کنید.

◀️ ۵.بارم‌بندی فصل‌ها را بررسی کنید!

برای هر درس سالانه بارم‌بندی منتشر می‌شود که میزان اهمیت هر فصل را نشان می‌دهد. بارم‌بندی فصول به شما کمک می‌کند تا بدانید برای چه فصل‌هایی وقت بیشتری بگذارید و بیشتر تمرین کنید. عموماً مطالب نیمسال دوم بارم‌بندی بیشتری دارند پس منطقاً زمان بیشتری برای آن بگذارید.

◀️ ۶. ایراداتت را پیدا کن!

با وسواس زیادی ایرادات خودتان را پیدا کنید و روی نقطه‌ضعف‌های خودتان متمرکز شوید و خودتان را در آن مباحث تقویت کنید. از ایرادات خودتان به‌سادگی نگذرید و بارها از آن‌ها مسائل و تمرینات حل کنید تا کامل به آن مسلط شوید. در این مسیر از دوستانتان کمک بگیرید در مباحثی که مشکل دارید تا قوی شوید.

◀️ ۷.مرور کنید!

فقط مطالعه در مسیر موفقیت کافی نیست، مرور است که نتیجه مطالعه را تثبیت می‌کند. مرورکردن مطالبی را که قبلاً مطالعه کرده‌اید در ذهنتان را تروتازه نگه می‌دارد. مرورکردن را در برنامه درسی خودتان قرار دهید تا نتیجه آن را ببینید.

◀️ ۸.ذهنیت مثبت به دروس!

قبل از مطالعه دروس ذهنیتتان را به دروس مثبت کنید. وقتی که دید مثبتی به دروس داشته باشید با میل و رغبت به سراغ درس می‌روید. در نتیجه مطالب را به‌خوبی فرامی‌گیرید و درس‌خواندن برایتان خسته‌کننده نخواهد بود.

◀️ ۹.نمونه سؤال حل کنید!

برای تمرین و تکرار بیشتر نمونه سؤالات امتحانات نهایی سال‌های گذشته و شبه نهایی‌ها را حل کنید. با این کار میزان مطالعه خودتان را می‌سنجید و با تمرین و تکرار تسلطتان روی مباحث بیشتر می‌شود.

◀️ ۱۰. پاسخ‌نامه نمونه سؤالات را به‌دقت مطالعه کنید!

زمانی که تمرین می‌کنید و از خودتان آزمون می‌گیرید، مطابق با پاسخ‌نامه امتحانات نهایی سال‌های گذشته آن‌ها را تصحیح کنید. تا متوجه شوید طراحان به چه نکاتی دقت می‌کنند و چه نکاتی نمره دارند.

◀️ ۱۱.به نکات ریز در کتاب‌درسی دقت کنید!

تنها منبع امتحان‌هایی در سال‌های گذشته کتاب‌درسی بوده است. درزمان مطالعه به تمام نکات کتاب‌درسی دقت کنید. شکل‌ها، نمودارها و تمرین‌های کتاب‌درسی را کامل بررسی کنید.

◀️ ۱۲.طراح امتحان نهایی شو!

زمان مطالعه و آزمون گرفتن از خودتان، خود را جای طراح آزمون‌ها قرار دهید و مدام به نکات ریز کتاب در طراحی سؤال و تصحیح پاسخ‌نامه دقت کنید. با تمرین این روش عادت خواهید کرد نکات مدنظر طراحان را در نوشتن پاسخ‌نامه رعایت کنید.

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan

📌ساده‌نویسی به عنوان یک اصل اخلاقی در نوشتن
✍ دکتر حسین معصومی همدانی

مطرح کردن ضرورت ساده‌نویسی به صورت یک اصل اخلاقی را می‌توان از دستاوردهای عصر روشنگری دانست. آرتور لاوجوی، مورخ آمریکایی اندیشه، معتقد است که روحیهٔ حاکم بر عصر روشنگری را می‌توان با عبارت «اسپری سمپلیست» توصیف کرد.  [...] منظور از اسپری سمپلیست این است که انسان اعتقاد داشته باشد که مسائل عالم ذاتاً ساده هستند، به این معنی که یا اساساً مسئلهٔ پیچیده‌ای وجود ندارد یا به‌دنبال حل مسائل پیچیده رفتن کار درستی نیست، بلکه ما باید، در آن حد که وسع بشری و امکانات فکریمان اجازه می‌دهد، به دنبال حل مسائلی باشیم که حس می‌کنیم راه حلی دارند و مسائل بزرگ و لاینحلی را که متفکّران تا کنون به آنها پرداخته‌اند و به جایی هم نرسیده‌اند، رها کنیم. [...] بعضی از ایشان [= متفکران عصر روشنگری] معتقدند که جهان ذاتاً جای ساده‌ای است و آدمیزاد هم موجود ساده‌ای است. بعضی دیگر وجود چیزهای پیچیده و مبهم را در جهان منکر نیستند، اما می‌گویند که نباید بیهوده به این گونه چیزها پرداخت: دنبال حل مسئله‌ای رفتن که بی‌جواب بودنش از همان ابتدا معلوم است کار عاقلانه‌ای نیست.
یکی از پیامدهای این روحیه ضرورت ساده‌نویسی است. زیرا پیچیده‌نویسی، از لحاظ معتقدان به این نظر، بر یکی از این دو چیز دلالت می‌کند: یا نویسنده به سراغ یکی از مسائل پیچیده‌ای رفته که حل آنها در حد توان بشری نیست و بنا بر این هم او وقت خود را تلف کرده و هم خواندن نوشته‌اش اتلاف وقت است. یا مسئله‌ای را که ذاتاً ساده است بیهوده پیچیده کرده تا پیش خواننده خودنمایی کند. در واقع برای این متفکران ملاک ارزش اندیشه‌ها همین بود که تا چه حد می‌توان آنها را طوری بیان کرد که هر انسانی، یا دست کم هر انسان درس‌خوانده‌ای، از آن سر در بیاورد. اینان از مردم می‌خواستند که به‌جای تکیه بر الفاظی که به نظر ایشان بی‌معنی بود، عقل سلیم و طبع مستقیم خود را به کار بیندازند و از نویسندگان هم می‌خواستند که به‌جای روی آوردن به کشتی اصطلاحات، عقل سلیم خواننده را مخاطب قرار دهند.
[...] برای بیان هر مطلبی، هر قدر هم تخصصی باشد، راه‌های گوناگونی هست و نویسنده موظف است از میان آنها روشن‌ترین و ساده‌ترین راه را انتخاب کند. درستی انتخاب او را شاید خوانندگان از همه‌جا بی‌خبر درنیابند، اما خواننده‌ای که با مطلب او یکسره بیگانه نباشد به آن پی می‌برد؛ همچنان‌که خواننده پی می‌برد که نویسنده در کجا بیهوده دشوارگویی و دشوارنویسی کرده‌ است.


📕 حسین معصومی همدانی، اخلاق نوشتن، ۱۴۰۱، فرهنگ معاصر، چاپ اول ص: ۷۱ –۷۳.
💠 اَزدانامه | محمدمهدی حاتمی

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan

✳️ انواع استفهام

گاه در ابیاتی شعرا سوالی را مطرح می کنند. که این کار به دلایل متعددی صورت می گیرد :

◀️ ۱-انکار

چه نسبت است به رندی صلاح و تقوا را؟/سماع وعظ کجا،نغمه ی رباب کجا؟

◀️ ۲-تعجب و شگفتی

توخودچه لعبتی ای شهسوارشیرین کار؟
که توسنی چو فلک رام تازیانه ی تست!

◀️ ۳-تحقیر

بهرام که گور می گرفتی همه عمر
دیدی که چگونه گور،بهرام گرفت؟

◀️ ۴-ریشخند

چرا شیر جنگی چو روباه شد؟
ز جنگش چنین دست کوتاه شد

◀️ ۵-سرزنش

چند گویی که چو ایام بهار آید
گل بیاراید و بادام به بار آید؟

◀️ ۶-تعظیم

این بارگاه کیست؟که گویند بی هراس کای اوج عرش،سطح حضیض تو را سپاس

◀️ ۷-تنبیه و هشدار

تو کز سرای طبیعت نمی روی بیرون
کجا به کوی حقیقت گذر توانی کرد؟

◀️ ۸-بیان رنج و اندوه

غم زمانه خورم یا فراق یار کشم؟
به طاقتی که ندارم،کدام بار کشم؟

◀️ ۹-تجاهل از امری

آن ماه دو هفته در نقاب است؟
یا حوری دست در خضاب است؟

(در بدیع به این نوع جمله ی استفهامی،تجاهل العارف می گویند.)

❇️ استفهام انکاری و استفهام تأکیدی

◀️ استفهام انکاری(پرسش انکاری)

اگر جمله ی پرسشی با فعل مثبت برای انکار موضوعی بیاید ((استفهام انکاری)) است.

مثال: همچو نی زهری و تریاقی که دید؟

یعنی هیچ کس زهر وتریاقی(پادزهری) مانند نی ندیده است.

◀️ استفهام تأکیدی(پرسش تأکیدی)

اگر جمله ی پرسشی با فعل منفی برای تأکید موضوعی بیاید ((پرسش تأکیدی)) است.
مثال: مگر به تو نگفته بودم؟

مگر اشک سیه روزان که سیل حوادث را هدایت می کند به استحکام کاخ پوشالی جبّاران به سخره نمی نگرد؟

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan

✳️‍ شاعرانگیِ کلمه در آثار علی حاتمی

ـ "من آرزو طلب نمی‌كنم، آرزو می‌سازم." (کمال الملک ۱۳۶۳)

ـ "آیین چراغ، خاموشی نیست." (حاجی واشنگتن ۱۳۶۱)

ـ "مرگ حق است ولی به دست شما بسی مشکل! امّا شوقِ از میان شما رفتن، مرگ را آسان می‌کند."(سلطان صاحبقران ۱۳۵۴)

ـ "در طریقت ما شرط اوّل تردامنی است و آدم خیس، هراسِ بارون نداره!" (دلشدگان ۱۳۷۱)

ـ "شب رو بايد بی چراغ روشن كرد." (مادر، ۱۳۶۸)

ـ "هنر، مزرعه بلال نيست كه محصولش بهتر شود! از ستاره‌های آسمان هم يكی می‌شود كوكبِ درخشان، الباقی فقط سوسو می‌زنند." (کمال الملک ۱۳۶۳)

ـ "همه‌ عمر دیر رسیدیم." (سوته‌دلان ۱۳۵۶)

ـ "شاعر و تاجر كه با هم فرق نداره، تاجر ورشكسته شاعر میشه، شاعر پولدار می‌ره تاجر می‌شه!"(حسن کچل ۱۳۴۸)

ـ "برای آمدن به چشم نقاش، باید در چشم‌انداز بود." (کمال الملک ۱۳۶۳)

ـ "دلمون برات تنگ می‌شه، بهت عادت کرده بودیم؛ به اخم و تَخمات، اولدُرَم بُلدُرَمات، سگ محلّیات، ولی گور پدر دل ما، دل تو شاد!" (سوته‌دلان ۱۳۵۶)

ـ "مقدّر است امروز لباس نو بپوشم. اگر می‌توانی درد و غم را هم از تن من بشوی." (سلطان صاحبقران ۱۳۵۴)

ـ "کاش این دنیا هم مثل یک جعبه موسیقی بود، همه صدا‌ها آهنگ بود، همه حرف‌ها ترانه." (دلشدگان ۱۳۷۱)

ـ رضا خوشنویس: آب از دست صیاد خوردن بهتره تا سلاخ.
ـ قهوه‌چی: سلاخ خلاص می‌کنه، صیاد گرفتار...
(هزاردستان ۱۳۵۸)

ـ "با همه بلند بالایی؛ دستم به شاخسار آرزو نرسید!" (دلشدگان ۱۳۷۱)

ـ "ضیافت مرگ، عطر و طعمش دعاست. روغن خوبم تو خونه داریم، زعفرونم هست،اما چربی و شیرینی ملاک نیست، این حرمتیه که زنده‌ها به مرده‌هاشون می‌ذارن." (مادر ۱۳۶۸)

ـ "سر شام گریه نکنید، غذا رو به مردم زهر نکنین. سماور بزرگ و استکان نعلبکی هم به قدر کفایت داریم. راه نیفتین دوره در و همسایه پی ظرف و ظروف. آبروداری کنین بچّه‌ها، نه با اسراف ، سفره از صفای میزبان خرم می‌شه، نه از مرصع پلو.حرمت زنّیت مادرتون رو حفظ کنین. محمّد ابراهیم! گوشت رو خیلی ریز نکن مادر، اون وقت می‌گن خورشتشون فقط لپه داره و پیاز داغ !" (مادر ۱۳۶۸)

ـ "داداش حبیب، من و تو از یه خمیریم، منتها تنورمون علي‌حدّه است. تنور تو عقدی بود، تنور من صیغه‌ای تیغه‌ای! کله تو شد عینهو نون تافتون،گرد! کله من عین نون سنگک...هه هه،حالا شکر که بربری نشدیم!" (سوته‌دلان ۱۳۵۶)

ـ "مادر مُرد،از بس که جان ندارد ..." (مادر ۱۳۶۸)

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan

پهلوانان و قهرمانان ایران زمین

که کمتر کسی شاید این افراد را بشناسد.

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan

✳️ «انار، برکت و زایش» (به‌مناسبتِ شبِ یلدا)
✳️ دکتر احمدرضا بهرامپور عمران

❇️ انار هم‌چون سیب و زیتون و انجیر از میوه‌هایی است که درکنارِ فوایدِ غذایی و دارویی در باورهای آیینیِ بسیاری از فرهنگ‌ها نیز جایگاهی ویژه دارد. باور به کارکردِ آیینیِ انار در کتابِ مقدس و اساطیرِ یونانی و ایرانی و نیز فرهنگِ مردمانِ شرقِ دور پیشینه‌دارد. انار در اساطیرِ یونانی هم به آفریدوت (الههٔ عشق و باروری و حتی بی‌بندوباری) منتسب است (دانشنامهٔ اساطیرِ یونان و روم، مایکل دیکسون کندی، ترجمهٔ رقیه بهزادی، ص۴۵) و هم به پِرسِفونِه که هنگامِ عزیمتش اناری به او سپردند. برپایهٔ اساطیرِ یونانی، این انار بازگشتِ پِرسِفونِه را به جهانِ فرودین تضمین‌‌می‌کند و نمادی از رستاخیز و جاودانگی است. ازهمین‌رو عیسی نیز به‌هنگامِ کودکی اناری دردست‌دارد و در مردمِ چین به نوعروس انار هدیه می‌دهند که نمادی از باروری و برکت است (فرهنگِ نگاره‌ای نمادها در هنر شرق و غرب، جیمز هال، ترجمهٔ رقیهٔ بهزادی، ص۲۷۷). 
بنابر برخی روایت‌ها، آن‌چه اسفندیار در آن رویین‌تن شد نیز آبِ اناربود. جنسِ شاخه‌های بَرسَمی که هم‌امروز زرتشتیان هنگامِ خواندنِ باژ و زمزمه در دست‌می‌گیرند، می‌تواند از ترکهٔ انار باشد. و پژوهشگران برسم را نیز نمادی از «برکتِ گیاهی و کشاورزی» دانسته‌اند (فرهنگِ اساطیر و داستان‌واره‌ها، محمد‌جعفرِ یاحقی، ص۲۰۶). آیا ازهمین‌رو بوده که از دستهٔ تیشهٔ فرهاد (می‌دانیم از شاخهٔ انار بوده) که در خاک فرورفته‌بود، درختِ اناری سبز می‌شود؟! گفتنی است ریشه‌های این افسانه با همهٔ افسانه‌بودنش، از زمینه‌ای واقعی نیز آب‌می‌خورد؛ چراکه شاخهٔ انار هم‌چون شاخهٔ بیدِ مجنون یا درختِ توت بسیار «بی‌حیا» است و بدونِ پیوند یا قلمه‌زدن در هر خاکِ اندک‌مرطوبی ریشه‌می‌دوانَد و رشدمی‌کند.

در قرآن نیز به این میوهٔ مقدس و رازآلود اشاره‌شده‌است(رحمن/ ۶۸). نویسنده هنگامِ خردسالی از بزرگ‌ترها می‌شنید هرکس بتواند اناری را بی‌آن‌که دانه‌ای از آن برزمین‌افتد بخورَد، به بهشت راه‌خواهدیافت. در توضیح این شرط گفته‌می‌شد: تنها یک دانه از میانِ تمامیِ دانه‌های انار چنین خاصیتی دارد و ازکجا معلوم آن یک دانه همانی نباشد که بر زمین می‌افتد! آیا این ترفندی بوده برای ترغیبِ افراد به خوردنِ این میوهٔ پرخاصیت؟! یا حکمتی برای حرام‌نکردنِ حتی دانه‌ای از آن. و نویسنده خود چه انارها که به این امید نخورد؟! البته شمارَش درکنارِ تجربهٔ خوردنِ ترکه‌های تازهٔ انار ‌بر‌کفِ‌دستش، چیزی به‌حساب‌نمی‌آید! گویا آموزگارانِ ما نیز از اعجاز و خواصِ درمانیِ انار به‌خوبی آگاه‌بودند!!!

از خواصِ داروییِ انار در متونِ طبیِ کهن و منابعِ پزشکیِ امروز فراوان سخن‌رفته‌است. تا همین اواخر افرادِ کهنسال و مجرّب، انار (به‌ویژه تُرش یا مَلَسش) را برای درمانِ گرمازدگی تجویزمی‌کردند. در ضرب‌المثل‌ها نیز دراشاره به خواص طبیِ انار آمده، «یک انار و صدبیمار!». امروزه‌ نیز می‌توان در جای‌جای شهر «ایستگاه‌های تصفیهٔ خون» را دید و از عصارهٔ این میوهٔ پرخاصیت نوشید.

اما پیوندِ انار با تزییناتِ سفره  و میوه‌آرایی‌های شبِ یلدا چیست؟ گفته‌می‌شود رنگِ سرخش نمادی است از گرما و خورشید و نیز کاستی‌گرفتنِ شب و سرما؛ و پردانه‌بودنش نیز نشانی از برکت، باروری و زایش. همان‌ ویژگی‌هایی که دربارهٔ هندوانهٔ شبِ یلدا نیز برمی‌شمارند. گویا مدوّربودن انار و هندوانه (هم‌چون خورشید) در تقویتِ چنین باور و برداشتی بی‌تأثیری نبوده‌است.

❇️ برگرفته از : کانال « از گذشته و اکنون »

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan

نرم افزار جامع و ارزشمند غزلیات حافظ صوتی + معنای ابیات.

❇️ نرم‌افزار شامل :

متن کامل غزلیات حافظ.
توضیح ابیات به نثر روان فارسی.
صوت کامل کتاب.
قابلیت گرفتن فال و تفسیر فال.
با امکانات مختلف.
‌
❇️ به مناسبت شب یلدا
تقدیم به همه دوستان
همه شب‌های عمرتان الهی و یلدایی🍉

@pdf_kotob_e_adabi

❇️ مطالب زیبایی در باره این جشن باستانی را در این کانال مطالعه کنید و بهره ببرید

🔘 چرا «باز باران» مشهور شد؟

🔘 گلچین گیلانی اوایل جنگ جهانی دوم و زمانی که در غربت به سر می‌برد، شعر «باران» را به یاد دوران کودکی خود سرود و حدود ۳۰ سال بعد از سرایش، این شعر به کتاب‌های درسی راه پیدا کرد و در دل‌وجان کودکان نشست.

شعر «باز باران با ترانه» یکی از شعرهایی است که در خاطره جمعی ایرانیان مانده و گاه آن را در روزهای بارانی زمزمه می‌کنیم و «شاد و خرم» به دوران کودکی می‌رویم.

سیدمجدالدین میرفخرایی، متخلص به گلچین گیلانی (۱۱ دی ۱۲۸۸، رشت ــ ۲۹ آذر ۱۳۵۱، لندن)، پزشک و شاعر و از خانواده‌ای سرشناس بود. مجدالدین تحصیلات مقدماتی را در زادگاهش گذراند و دوره متوسطه را در تهران به پایان رساند. سپس در فلسفه و علوم تربیتی دانش‌آموخته شد. پس از آن به انگلستان رفت و در رشته بیماری‌های گرمسیری تخصص گرفت و دیگر به ایران بازنگشت.

گلچین از نوجوانی به شاعری پرداخت و کم‌کم به شهرت دست یافت. چند شعر از او در روزنامه‌های رشت و بعدها در مجله‌های ارمغان، روزگار نو، فروغ و سخن منتشر شد. شعر «بارانِ» او، که بخشی از آن، از چند دهه پیش به این سو، در کتاب‌های درسی به چاپ رسید، معروف است.

چرا شعر باران در خاطره جمعی ماند؟

کامیار عابدی، منتقد ادبی و پژوهشگر که نخستین کتابش با عنوان «مجموعه اشعار گلچین گیلانی (مجدالدین میرفخرایی)» در سال ۱۳۶۸ منتشر شده است، در گفت‌وگو با ایسنا درباره علت شهرت این شعر و این‌که آیا صرفاً آمدنش در کتاب‌های درسی باعث شهرتش شده، با بیان این‌که حضور این شعر در کتاب‌های درسی می‌تواند عاملی بر شهرتش باشد، می‌گوید: گلچین گیلانی در این شعر از یک آهنگ خیلی شادمان استفاده کرده به‌نحوی‌که برای بچه‌ها خیلی ملموس است و این موضوع خیلی مهم‌تر بوده است. همچنین تصویرپردازی‌های گلچین گیلانی در این شعر خیلی…

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan

✳️ "رباعیِ شنیدنی درباره‌ی برف"
✳️دکتر احمدرضا بهرامپور عمران

❇️ این رباعی را حدوداً دو دهه پیش‌تر از یک مسافرِ افغانی در اتوبوس شنیدم:

دوشینه شبی، که برف تا دوشم بود
زانو چو عروسِ نو در آغوشم بود
پوشیدنی‌ای نبود جز چشمانم
چیزی که به زیرِ سر نهم، گوشم بود!

شاعر از ترفندهایی بهره‌برده. شب و دوش را با دوشینه آورده و زانوبغل‌کردنِ آدمِ در برف و سرما گیرافتاده و در حسرتِ محبوب‌ مانده را خوب توصیف‌کرده. در بیتِ دوم نیز، به بهترین و مبالغه‌آمیزترین وجهی از آرایه‌ی استثناء منقطع سودبرده و عریانی و بی‌‌بالش و بستر بودنِ خویش را به‌تصویرکشیده: پلک، که چشم را می‌پوشانَد، تنها پوشیدنی‌ام بود و گوش‌هایم نیز تنها بالشِ بسترم.
با این یادآوری که "گلیم‌گوش" یا "گوش‌بستر" موجودی افسانه‌ای بوده که یک گوشش را بستر و دیگری را لحاف می‌کرده و به خواب می‌رفته‌است. ازجمله در شاهنامه (ضمنِ ماجرای لشکرکشیِ اسکندر به بابل) و نیز شعر منوچهری از این موجودِ شگفت‌آور سخن رفته‌است. حدس‌می‌زنم در اسکندرنامه‌ها هم اشاراتی دراین‌باره آمده‌باشد.
مشابهِ این تصویر در مثنویِ مشهوری از سلیمِ تهرانی نیز آمده. او درباره‌ی قحط‌سالِ هند و مرگ‌و‌میرِ مردمان، چنین سروده:

رود بوی بد از هرسو به صد میل
به بینی زان گرفته آستین فیل
ز جوشِ مرده گور و گورکن نیست
به‌غیرِ چشم‌پوشیدن کفن نیست!
(دیوان، به تصحیحِ استاد محمد قهرمان، انتشارات نگاه، ۱۳۸۹، ص ۴۳۵).

بعدها همواره درپیِ آن بودم تا شاعر این رباعی و مأخذ احتمالیِ آن را بیابم. اما هرچه بیش‌تر جُستم، کم‌تر یافتم. در چند سفینه‌ی رباعی که در دسترس‌ام بود نیز آن را نیافتم.
امروز، کتابِ "سفرِ دیدار" (سفر به کوهستان‌های بدخشان و دیدار از مزارِ ناصرخسرو قبادیانی) نوشته‌ی آقای دکتر محمدرضا توکلیِ صابری را که می‌خواندم، ناگهان چشمم به جمالِ این رباعی روشن شد. نویسنده‌ی این اثر، در کتابِ "سفرِ برگذشتنی" ازپسِ هزاره‌ای، مسیرِ سفرِ ناصرخسرو را دنبال و گزارش‌کرده‌است. ایشان چندی پیش نیز نسخه‌ای تازه‌یاب از سفرنامه را منتشرکرده‌است (انتشاراتِ علمی و فرهنگی). البته هنوز این سفرنامه را ندیده‌ام.
جناب توکلی در کتابِ "سفرِ دیدار" ضمنِ گزارشِ خویش از دهکده‌ی "جرم" (در بدخشانِ افغانستان)، می‌نویسد اهالیِ این ناحیه شعری را از ناصرخسرو برایم خواندند: "این شعر را ظاهراً همه‌ی اهالیِ این دهکده حفظ‌هستند: دوشینه شبی که برف تا دوشم بود ... " (سفرِ دیدار، نشرِ اختران، ۱۳۹۵، ص ۸۸).

اما این رباعیِ زیبا و بی‌نظیر، نه به ساخت و صورتِ شعرِ ناصرخسرو شباهتی دارد، و نه به بیانِ شعرِ سده‌ی پنجم قرابتی. بمانَد که در دیوانِ لعلِ بدخشان نیز نیامده‌است!

❇️ برگرفته از : کانال « از گذشته و اکنون »

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan

✳️ فلسفه‌ی خیام از نگاه صادق هدایت

❇️ بدبینی خیام از سن جوانیش وجود داشته و این بدبینی هیج‌وقت گریبان او را ول نکرده. یکی از اختصاصات فکر خیام است که پیوسته با غم و اندوه و نیستی و مرگ آغشته‌است و در همان حال که دعوت به خوشی و شادی می‌نماید لفظ خوشی در گلو گیر می‌کند. زیرا در همین دم با هزاران نکته و اشاره هیکل مرگ، کفن، قبرستان و نیستی خیلی قوی تر از مجلس کیف و عیش جلو انسان مجسم می‌شود و آن خوشی یک‌دم را از بین می‌برد.

طبیعت بی‌اعتنا و سخت کار خود را انجام می‌دهد. یک دایه‌ی خونخوار و دیوانه است که اطفال خود را می‌پروراند و بعد با خونسردی خوشه‌های رسیده و نارس را درو می‌کند. کاش هرگز به دنیا نمی‌آمدیم، حالا که آمدیم، هر چه زودتر برویم خوشبخت‌تر خواهیم‌بود: ناآمدگان اگر بدانند که ما / از دهر چه می‌کشیم، نایند دگر. خرم دل آن‌که زین جهان زود برفت / و آسوده کسی که خود نزاد از مادر.

یک بازیگرخانه‌ی غریبی است. مثل خیمه‌شب‌بازی یا بازی شطرنج، همه‌ی کاینات روی صفحه گمان می‌کنند که آزادند. ولی یک دست نامرئی که متعلق به یک ابله یا بچه است مدتی با ما تفریح می‌کند. ما را جابه‌جا می‌کند، بعد دلش را می‌زند، دوباره این عروسک‌ها یا مهره‌ها را در صندوق فراموشی و نیستی می‌اندازد: ما لعبتکانیم و فلک لعبت‌باز / از روی حقیقتی نه از روی مجاز... خیام می‌خواسته این دنیای مسخره، پست غم‌انگیز و مضحک را از هم بپاشد و یک دنیای منطقی‌تری روی خرابه‌ی آن بنا بکند: گر بر فلکم دست بدی چون یزدان / برداشتمی من این فلک را ز میان

... باید دانست هرچند خیام از ته دل معتقد به شادی بوده ولی شادی او همیشه با فکر عدم و نیستی توأم است. از این رو همواره معانی فلسفه خیام در ظاهر دعوت به خوش‌گذرانی می‌کند اما در حقیقت همه‌ی گُل و بلبل، جام‌های شراب، کشتزار و تصویرهای شهوت‌انگیز او جز تزیینی بیش نیست، مثل کسی که بخواهد خودش را بکشد و قبل از مرگ به تجمل و تزیین اطاق خودش بپردازد. ازین جهت خوشی او بیشتر تأثرآور است. خوش باشیم و فراموش بکنیم تا خون، این مایع زندگی، که از هزاران زخم ما جاری است نبینیم!
روی ترانه‌های خیام بوی غلیظ شراب سنگینی می‌کند و مرگ از لای دندان‌های کلید شده‌اش می‌گوید: «خوش باشیم؟»
بنوشیم، خوش باشیم، چه مسخره‌ی غمناکی! کیف؟... مرگ با خنده‌‌ی چندش‌انگیزش به ما می‌خندد.
زندگی یک دم است. آن دم را فراموش بکنیم! می خور که چنین عمر که غم در پی اوست / آن به که به خواب یا به مستی گذرد!

❇️ مطلب ارسالی از: کانال « صراحی »

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan

✳️ درباره‌ی «ساعتِ ناوزر» در شعرِ فروغ
✳️ دکتر احمدرضا بهرامپور عمران

❇️ در سال‌هایی دور برای تدریسِ درسِ فارسی عمومی، شعرهایی را برمی‌گزیدم و برای دانشجویان تجزیه و درحدّ دانش‌ام تحلیل می‌کردم. روزی به واژه‌ی "ناوزر" در شعرِ تکان‌دهنده و تلخ و طنزآمیزِ فروغ رسیدم؛ آنجا که فروغ با تکرارِ عدد ششصد‌و‌هفتاد‌و‌هشت (شمارهٔ شناسنامه‌‌اش) معرکه‌ای برانگیخته:

و بر هر دو دست، ششصد‌و‌هفتاد‌وهشت ساعتِ ناوزر ردیف کرده و می‌دانند
که ناتوانی از خواصّ تهی‌کیسه‌بودن است، نه نادانی...

برای توضیحِ ساعتِ «ناوزر» هرچه بیش‌تر گشتم، کمتر یافتم. روزی با خودم گفتم شاید کلیدِ این معمّا در دستانِ ساعت‌فروش‌ها یا تعمیرکارانِ کهنه‌کارِ ساعت باشد. پرسان‌پرسان حدود لاله‌زار یا خیابانِ سعدی به تعمیرکارِ ساعتی برخوردم که مشکل را برایم حل یا دست‌کم توجیه‌کرد. پیرمرد که آن سال‌ها شیرین هفتادسالی داشت، می‌گفت:
سال‌ها پیش «رضوان»‌نامی در کار وارداتِ ساعت بود، و برای این‌که نامِ بنگاهِ خود را روزآمد‌ جلوه‌دهد حروفِ نامِ خود را برگرداند و با تبدیل «ض» به «ز» نام «ناوزر» را برای شرکت خود برگزید.

بعدها بر اساس یادآوری دوستان و جستجویی که کردم دانستم این نام به‌ درخواستِ واردکننده‌‌ی ایرانیِ ساعت، در کشورِ سوئیس برروی ساعت حک‌می‌شد. نکته‌ی دیگر آن‌که رضوان (که از نام‌های مشترک میان زنان و مردان است) نامِ همسرِ صاحبِ این شرکت‌ بوده. نامِ خودِ وارد‌کننده این کالا نیز صمد بود. و جالب‌تر آن‌که همین صمد به همان شیوه‌ی یادشده، با برگرداندنِ حروفِ نامِ خود و تبدیلِ "ص" به "س" ساعتِ مشهورِ "داماس" را نیز از سوئیس واردمی‌کرد.

❇️ ارسالی از : کانال « از گذشته و اکنون »

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan

✳️ انواع اضافه در دستور زبان فارسی

❇️ در دستور زبان فارسی دو کلمه که پشت سر هم واقع شوند و با کسره به هم پیوند بخورند و با اضافه کردن علامت "تر" یا "است" ، معنا نداشته باشند یک "ترکیب اضافی" هستند که در ترکیب اضافی کلمه اول "مضاف "و کلمه دوم "مضاف الیه" نامیده می شود. اضافه ها انواع متعددی دارندکه در کتاب درسی با نام تعلقی وغیر تعلقی آمده است اما برای یادگیری بهتر توضیحات زیر کار گشا است. پرکابردترین انواع اضافه عبارت اند از:

1- اضافه ملکی:

گاهی مضاف و گاهی هم  مضافٌ الیه کالایی قابل خرید و فروش  هستند و برعکس ، دیگری انسان  است و امکان مالکیّت دارد:
باغِ حسن (مضافٌ الیه ،  "مالک" ِ مضاف است)  - صاحب ِ خانه (مضاف ، مالک ِ مضافٌ الیه است)

 2- اضافه اختصاصی (تخصیصی):

مضاف به مضاف الیه تعلّق دارد و مخصوص مضاف الیه است، اما جنبه  ی "مالک و مملوک بودن" ندارد. 80% اضافه های رایج در زبان فارسی از این گروه هستند:

چشم ِ حسن - دسته یِ صندلی - عقربه یِ ساعت -  ساقه یِ گل - زین ِ اسب -  درِ اتاق - کشته ی ِ عشق - مرد ِ جنگ -  میدان کارزار - اهل ِ قلم ، نویسنده ی کتاب

 3- اضافه بیانی (بیان جنس):

 مضاف ٌالیه جنس سازنده ی مضاف را بیان می کند.به این اضافه اضافه ی جنسی هم می گویند:

انگشتر طلا - کاسه ی ِ سفال - نگینِ فیروزه
(اگر به مضافٌ الیه ِ "اضافه ی جنسی" ، پسوند "ی" بیفزاییم، دیگر اضافه نیستند؛ بلکه تبدیل به "ترکیب وصفی دارای صفت بیانی نسبی " می شوند: انگشتر طلایی ، کاسه ی سفالی، نگین فیروزه ای)

 4- اضافه توضیحی:

 مضاف و مضافٌ الیه هردو از یک جنس هستند ؛ ولی مضاف اسم عام و مضافٌ الیه اسم خاصّ نوع خود است :
دریای ِ خزر - جنگلِ آمازون - کتاب ِ گلستان - رودِ کارون

 5- اضافه بنوت (فرزندی):

مضاف یا مضافٌ الیه با یک دیگر رابطه ی "پدر و فرزندی" یا "مادر و فرزندی" یا "جدّ و نوه و نوادگی" دارند:

پدر علی - مادر ِ کتایون - موسی ِ عمران - رستمِ دستان - حسینِ فاطمه - مهدی ِ زهرا - عیسی ِ مریم - ناصر ِ خسرو - ابوعلی ِ سینا (حسین پسر عبدالله پسر سینا) - جدّ ِ من - نیای ِ سهراب - مادر بزرگ ِ سیمین

6- اضافه تشبیهی:

بین مضاف و مضافٌ الیه رابطه ی شباهت وجود دارد. در اغلبِ کابردهای ِ این نوع اضافه، جای دو کلمه عوض می شود :

لب ِ لعل= لعل ِ لب -   گیسوی ِ کمند = کمند ِ گیسو - ابروی کمان = کمان ابرو

 7- اضافه استعاری:

هرگاه مضاف از کلمه ی دیگری گرفته شده و به مضافٌ الیه نسبت داده  می شود و در معنای اصلی خودش نیست، بلکه مفهوم مجازی داردو نوعی رابطه ی شباهت بدون ذکر مشبه به در آن وچود دارد . در اضافه ی استعاری، مضافٌ الیه اصل است:

دست ِ روزگار (مجازاً: قدرت روزگار) - چنگال ِ مرگ: (مجازاً : کشنده بودن یا خونخوار بودن ِ مرگ)  - خنده ی گل (مجازاً: شکفتن زیبای گل) - گریه ی ابر (مجازاً: بارش  ِ باران از ابر)

8- اضافه اقترانی:

هرگاه رابطه ی بین مضاف و مضافٌ الیه همراهی یا بیان علّت و چگونگی انجام کار یا پذیرفتن حالتی باشد، این اضافه پدید می آید. در هر اضافه ی اقترانی ، همزمان چهار ویژگی زیر دیده می شودوکار اصلی با مضاف است.

الف) مضاف جزئی از فعل جمله هست که جنبه ی کنایه ای دارد

ب) مضافٌ الیه یکی از خصوصیات یا اعمال بد و خوب انسان است

 ج) "کسره ی نقش نمای اضافه" در معنای "همراه با"، "به قصدِ" و "از رویِ" می آید

د) می توان مضافِ الیه را از مضاف جدا کرد و حالت قیدی (قید چگونگی، حالت یا علّت) به آن داد.

مثال:

دست انابت به درگاه خدا بلند کرد : دست بلند کردن: مشغول دعا شدن، انابت: توبه کردن از "اعمال مثبت" است ،  "نقش نمای اضافه در این جا به معنی قصد ِ یا از رویِ بهکار رفته ، می تون گفت: "به خاطر توبه" دستش را بلند کرد .
                                                                
❇️ یادآوری :

گاهی اضافه ها از نظر نوع با هم تداخل پیدا می کنند؛ بنابراین، حتماً باید در جمله به بررسی یا شناحت آن ها پرداخت. مثلاً چشم ِ نرگس هم می تواند اضافه تشبیهی (چشم همچون گل نرگس)  باشد ، هم اضافه ی استعاری  (چشم از انسان گرفته شده و به گل نرگس داده شده) ، و هم اضافه ی اختصاصی.(چشم شخصی به نام نرگس

مثال دیگر:

دست ِ امید هم می تواند اضافه ی اختصاصی باشد( دست شخصی به نام امید)،هم اضافه ی استعاری(دست از انسان گرفته و به امیدواری داده شده است)و هم اضافه ی اقترانی(دست همراه با امید یا امیدوارانه)

◀️ می توانید به کتاب مفصّل ِدوجلدی  "اضافه ها"(دو جلد) اثر زنده یا د دکتر محمّد معین یا کتاب های"دستورنامه" از شادروان دکتر محمدجواد مشکور "دستور زبان فارسی" دکتر حسن انوری و دکتر احمد گیوی ،"از کلمه تا کلام" دکتر علی سلطانی و یا"گلستان سعدی"، شرح دکتر خلیل خطیب رهبر،بخش تعلیقات انتهای کتاب یا زیر نویس های آن مراجعه کنید.

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan

✳️ رباعی در مکتب بازگشت:
دنده عقب در اتوبان خلاقیت

❇️ شاید چیزی در جهان ملال‌آورتر از شعر تقلیدی و تکراری نباشد. باز تولید شعرهای بلند آوازه، نه فقط دستاوردی برای ادبیات ندارد، که انرژی و اثر مثبت شعرهای دست اول را نیز ضعیف می‌کند. در اواسط قرن دوازدهم، گروهی از شاعران اصفهان، که از نازک‌خیالی‌های شاعران سبک اصفهانی یا هندی آزرده خاطر بودند و تخیل پیچیده و استعارات خاص آنها را بر نمی‌تابیدند، مکتبی را بنیان گذاشتند که به «مکتب بازگشت» معروف است و همان‌گونه که از نامش بر می‌آید، به اسلوب‌ها و شیوه‌های سخن‌پردازی شاعران سبک خراسانی و عراقی باز گشتند و به دلیل ماهیت واپس‌گرایانه حرکت‌شان، نتوانستند اثر ارزشمندی که چیزی به تاریخ غنی شعر پارسی بیفزاید، خلق کنند؛ و جز تعداد انگشت شماری شعر مثل ترجیع بند هاتف اصفهانی که خود را از سطح زمانه بالاتر کشید، مابقی در حوزه خلاقیت، آثاری نحیف و کم بنیه بودند.
سردمدار این جریان، سید علی مشتاق اصفهانی (م 1173 ق) بود و جمعی دیگر از شاعران سده دوازدهم از قبیل: هاتف اصفهانی، صهبای قمی، آذر بیگدلی و عاشق اصفهانی او را در این مسیر، همراهی کردند. در این دوران، در حوزه رباعی هیچ شاعر خلاق و اثرگذاری پدید نیامد و نهایت همت شاعران، اقتفا و استقبال از رباعیات موفق پیشین بود. جالب اینجاست که تا مدت‌ها، نسل قدیم دانشگاهیان ما که هیچ شناختی از شعر دوره صفوی نداشت و چیزی جز انحطاط در آن نمی‌دید و راه‌های لذت بردن از شعر امثال صائب و بیدل را بلد نبود، برای این گروه مقلّد کف می‌زد و آنها را ناجی شعر فارسی معرفی می‌کرد.
در اینجا برای آنکه نوع برخورد شاعران مکتب بازگشت ادبی را با رباعیات قدیم ببینیم، تعدادی از رباعیات مشتاق اصفهانی را با رباعیات قدیم مقایسه می‌کنیم تا عیار کار این دنده عقب رفتن‌ها، دست مخاطبان بیاید.

مشتاق اصفهانی (ص 182):
این گل، کف دست گلعذاری بوده ست
وین غنچه، سر انگشت نگاری بوده‌ست
این خار که بر دامن گل چنگ زده‌ست
دستی است که بر دامن یاری بوده‌ست

خیام (طربخانه، 32):
این کوزه چو من عاشق زاری بوده‌ست
در بند سر زلف نگاری بوده‌ست
این دسته که در گردن او می‌بینی
دستی است که بر گردن یاری بوده‌ست.

مشتاق (ص 184، 187):
مجنون که ز جان برای جانان بگذشت
جان را آخر سپرد در دامن دشت
می‌گشت همیشه بر زبانش لیلی
لیلی می‌گفت تا زبانش می‌گشت

مجد خوافی (هفت اقلیم، 691):
مجنون به زبان حال دایم در دشت
لیلی گویان به گرد وادی می‌گشت
می‌گشت همیشه بر زبانش لیلی
لیلی می‌گفت تا زبانش می‌گشت

مشتاق (ص 184):
ای گلبن! طفل غنچه پرورده توست
ای گلشن! چتر گل سراپرده توست
ای گل! دل عندلیب خون کرده توست
ای باد بهار! این همه آورده توست!

سلمان ساوجی (جُنگ رباعی، 528):
ای ابر بهار! خار پروده توست
وی خار! درون غنچه خون‌کرده توست
ای غنچه! عروس باغ در پرده توست
وی باد صبا! این همه آورده توست!

مشتاق (ص 190):
نه تاج و نه تخت و نه نگین می‌ماند
نه سلطنت روی زمین می‌ماند
ساقی! تو ز لطف شیشه و ساغر را
خالی کن و پُر کن که همین می‌ماند

صوفی مازندرانی (جُنگ رباعی، 764):
ای شاه! نه تخت و نه نگین می‌ماند
آخر به تو پنج گز زمین می‌ماند
صندوق خود و کاسه درویشان را
خالی کن و پُر کن که همین می‌ماند.

مشتاق ( ص 186):
پرورده بنفشه‌ای که این موی من است
آورده شمیم جان که این بوی من است
آراسته جنّتی که این روی من است
افروخته دوزخی که این خوی من است

ادیب صابر (نزهة المجالس، 372):
مَه، بر طبقی نهاده، کین روی من است
وز مشک، هزار حلقه، کین موی من است
گل، بر کف خود کرده، که این بوی من است
شوری به جهان فکنده، کین خوی من است!

مشتاق ( ص 198):
من عهد و وفات سست می‌دانستم
در راه جفات، چُست می‌دانستم
از تیغ فراق اینکه آخر خونم
می‌ریختی، از نخست می‌دانستم.

مهستی گنجوی (المعجم، 98):
من، عهد تو، سختْ سست می‌دانستم
بشکستن آن، دُرُست می‌دانستم
این دشمنی ای دوست که کردی با من
آخر کردی، نخست می‌دانستم!

مشتاق (ص 194):
زین پیش مرا بود ز بخت فیروز
هر شب، شب قدر و روز، روز نوروز
افغان که ز یاد روی و موی صنمی
اکنون نه شبم شب است نه روزم روز

بابا افضل (جُنگ رباعی، 364):
تاریک شد از هجر دل‌افروزم، روز
شب نیز شد از آه جهان‌سوزم، روز
شد روشنی از روز و سیاهی ز شبم
اکنون نه شبم شب است و نه روزم روز

❇️ "چهار خطی"
#سید_علی_میرافضلی

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan

✳️ انتظارمان از شعر چه باید باشد؟

❇️ حتما بارها از خودتان پرسیده‌اید که
بالاخره شعر هنر است یا علم ؟ اگر هنر است پس این همه قاعده و قانون را کجای دلمان بگذاریم و اگر علم است دیگر چه هنری؟ چه انتظار بیهوده‌ای است که بابت خلاقیت و نوگویی و نوجویی از آن داریم؟

◀️ واقعا دنبال چه می‌گردیم. این همه ادیب و منتقد برای چه؟ چه انتظاری از شعر داریم؟ واقعا شعر کجای این قصه است؟

زمان‌های گذشته اگر از کسی  می‌پرسیدی که شعر چیست بی‌تردیدی به موزون و مقفا بودن آن اشاره می‌کرد.
بعدتر گفتند کلامیست مخیل و مقفا
و عنصر تخییل به تعریف اضافه شد.

به مرور تعریف مدام و مدام تغییر کرد.
تفاوت‌های نظم و شعر مورد بحث قرار گرفت. از آنِ شعری گفتند . از کوشش و جوشش و الهام و تلاش برای ساخت گفتند و گفتند و گفتند .

این تغییر تعاریف تا بدانجا رسید که امروز برسیم به تعریف اسماعیل خویی: 

« شعر، همانا گره‌خوردگی ی عاطفی ی اندیشه و خیال است در زبانی فشرده و آهنگین » .

و تعریفی قرین آن از دکتر کدکنی :

«شعر گره خوردگی عاطفه و تخیل است که در زبانی آهنگین شکل گرفته است.»

◀️ این تغییر تعاریف  به چه اشاره می‌کنند؟

می‌فهمیم که نگاه به شعر و تعریف‌ آن  درگذر زمان رو به تحول و تکامل است.

با این همه سوال اصلی هنوز پا بر جاست. شعر واقعا چیست و آنچه به ما برای رسیدن به شعر حقیقی کمک می‌کند چیست ؟

بیایید با هم و تا آنجا که می‌توانیم  ماهیت شعر را بررسی کنیم .

امروز در نگاه‌های متفاوت به شعر می‌بینیم که :

دوستانی فرم‌گرا هستند
دوستانی معناگرا
دوستانی آرایه‌یاب و آرایه‌محور در شعر عمل می‌کنند.
دوستانی طرفدار سهل نویسی‌ هستند و
دوستانی طرفدار پیچیده‌گویی

و این سوال در ذهنمان شکل می‌گیرد. شعر کدامیک از اینهاست؟ به کدام راه باید رفت؟
تمام کسانی که در هر کدام از این وادی‌ها سیر می‌کنند شعر می‌گویند؟
موفقند؟
آیا اگر شعری در وادی پیچیده‌گویی بیابیم در وادی سهل نویسی شعری نخواهیم یافت؟ و یا بالعکس.
شعری که آرایه‌مند نباشد شعر نیست؟
محتوایی شاعرانه بدون فرم می‌شود؟ شناخت فرم و رعایت تمام موازینش شعر می‌سازد؟

همه‌ی این‌ها را گفتم تا بدینجا برسیم و بتوانم بگویم: آری قواعد و چهارچوب‌ها هنر نمی‌سازند بلکه با آنها هنر را بررسی و تعریف می‌کنیم.

هنر و شعر فراتر از تمام تعاریف و قواعد وجود دارند . ماهیت شعر در آرایه‌ها و مولفه‌های شعر ساز خلاصه نمی‌شود و بسی فراتر از آنهاست.
مثال انسان و انسان شبیه‌سازی شده را به یاد بیاوریم می‌فهمیم :

ماهیت انسان چیزی است که در شبیه سازی شده‌ی او نیست.
اما تمام این حرفها و تحلیل‌ها به چه معنیست؟ گور پدر هر چه قاعده و اسلوب؟
خیر بدون شک خیر .

یعنی یادمان باشد قاعده و اسلوب‌ها و فراگیریشان مصالح جاده سازیند و مقصد و هدف نیستند.

یعنی یادمان باشد دنبال خود شعر باشیم و اسیر حواشی نشویم.

یعنی از تجربه و علم کمک بگیریم تا به کنه و ماهیت شعر و هنر برسیم و لاغیر.

◀️ سخن آخر اینکه :

کاش یادمان بماند شعر روح زندگیست . روح انسانیت است . روح ماست . قالبش قلبی است .دنبال قالب قلابی برایش نباشیم .
همین و همین و همین .

❇️ فرشته سمیاری

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan

✳️ تشخیص مرکب بودن یا ساده بودن فعل جمله

❇️ لطفا فعل بیت زیررامشخص کنید؟

« هرآنکه جانب اهل وفانگه دارد// خداش درهمه حال ازبلا نگه دارد »

◀️ مستحضرید که در جمله‌های چهار جزیی مفعولی‌مسندی که گاه تعیین نقش جزء همراه فعل به لحاظ تشابه با فعل مرکب دشوار به نظر می‌رسد. بنابراین استفاده از راهکارهای زیر می‌تواند اثربخش باشد:

۱. اگر جزء همراه فعل از نظر صرفی صفت بود، این قبیل جملات چهارجزیی را ابتدا مفعولی مسندی در نظر بگیرید مگر اینکه خلاف آن ثابت شود.

۲. مطمئن شویم که با حذف آن جزء خللی در بافت جمله ایجاد نمی‌شود.

۳. اگر جزیی که شناسه می‌گیرد در محور جانشینی با فعل‌های عمده این گروه مثل ، نامیدن، خواندن، دیدن، شمردن، پنداشتن قابل جابه‌جایی بود، تردید نکنید که آن جزء، مسند جمله است‌.

۴. با حذف نهاد و علامت مفعول بی‌واسطه(را) و جانشین کردن فعل‌های اسنادی مانند است، بود، شد و ...می‌توان آن جمله را به یک جمله سه جزیی مسندی تبدیل کرد.

تحلیل بیت:

در پیشگاه خرد، محترم نیست.= مسند و نهادش هر کس در مصراع دوم.
✔️[هر کس] فکر جامعه را محترم نداشت. = نهاد به قرینه لفظی حذف شده.
✔️محترم قابل حذف نیست، پس قید نیست.
✔️محترم از نظر صرفی صفت است.
✔️فکرجامعه محترم است. قابل تبدیل به سه جزیی مسندی
✔️هرکس فکر جامعه را محترم نداند/ نبیند/نشمرد/ به حساب نیاورد/ نپندارد/تصور نکند/ نخواند و ...

بنابراین داشتن قابل جانشینی با فعل‌های عمده این گروه است.

✍🏻بنابراین محترم با داشت رابطه نحوی دارد و قابل گسترش است. نقش مسندی دارد.

حال در مورد بیتی که مورد سوال قرار گرفته است :

◀️ با استفاده از راهکارهای بالا:

✔️نگاه در هر دو مصراع قابل حذف نیستند، پس قید نیستند.
✔️نشانه را را نمی‌پذیرند، پس مفعول دوم نیستند.
✔️از نطر صرفی اسم هستند و غیر قابل گسترش و قابل تبدیل به جمله سه جزیی نیستند.
✔️در محور جانشینی قابل جابه‌جایی با فعلهای عمده این گروه نیستند و از این حیث رابطه نحوی با فعل ِ دارد، برقرار نکرده است. بنابراین مسند هم نیستند، حرف اضافه‌ای هم قبلشان نیست پس متمم هم نیستند.

فقط می ماند، جزء همراه فعل.

✍🏻پس نگه دارد فعل مرکب است.

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan