گشت‌ها | هومن پناهنده

مهندسی مقدس: میل به تصرف و لذت

رضا بهشتی معز
فیسبوک نگارنده

برای ما که سالهاست از وطن دوریم اغلب دو نوع خبر از شرایط زیستی هموطنان گزارش می‌شود: خبری تلخ و سیاه که حکایت از رنج زیستن و تلاش نومیدانه برای بقا با مرارت و مشقت و تهدید است، و خبری سپید و شاد زندگی مردمانی را روایت می‌کند که هرچند با کاستی هم‌عنان است اما سرشار از امید و شادی و نعمت و لذت است. من از هردو دسته فراوان پرسیده و با ایشان گفتگو کرده‌ام.

گزارشگران هم اغلب یا شهروندان مقیم ایران و یا مسافرانی‌ند که در آمدوشدی مرتب، ادعای تصویری نزدیک دارند. آنچه به دریافت غالب ما نزدیک است اخبار نوع اول است چون با گزارش‌های مستند (حتی دولتی) از خرابی و خیانت به ایران می‌خواند. اما اخبار نوع دوم، هم مایه حیرتست و هم ظاهرا با گزارشهای پرشمار و مالوف و مستند نمی‌خواند، اما غیرواقعی نیست.
بی‌آنکه به حجم و میزان جامعه آماری ورود کنم بگویم که نه راویان دسته اول همه از طبقات فرودست جامعه‌اند و نه راویان دسته دوم همه از لایه برخوردار و مرفه جامعه. نگاه روایت دسته اول بیشتر ملی و به دغدغه آرمانی و توسعه پایدار نزدیک است و نگاه دسته دوم اغلب شخصی و از جنس نقد حال و غنیمتِ عمر و صرفه نفس و مال است.
هردو روایت اما برآنند که مشکلات روزانه و حیاتی نتوانسته شادی و خوشی و بهره‌مندی هموطنان را سد کند (شادی‌هایی که گاه حتی در بین هموطنان مقیم خارج هم یا اغلب نادر است یا اصلا نیست). نظام مقدس هم همین داعیه را دارد یعنی: "مردم برخوردارند، شادند، لذت می‌برند و اگر مشکلی هست در همه‌ جای جهان هست و اگر اپوزیسیون مزاحم یا ناقدان حسود بگذارند مردم جز برخی ناکامی‌های اقتصادی ناشی از تحریم (که کار دشمن است)، مشکل دیگری ندارند".
تصویرکردن این وضعیت، پیچیده‌تر و مفصل‌تر از این مختصریست که من آوردم اما دستکم تا اینجا بنظرم یک نتیجه گرفتنی است و آن اینکه نظام توانسته به عنف یا به رضا (و هردو با تخریب اخلاق ملی، انتشار فساد و شراکت عمومی در فساد و بهره نامشروع) یک مهندسی عمیق در مفهوم "سعادت" و "فضیلت" صورت دهد. آنچه امروز مایه شادی مردمانست نه نسبتی با مفهوم کلاسیک سعادت دارد و نه با مفهوم مدرن آن.
خوشبختی در اقلیم ایران هم دیگر نه در قید فضیلت بمعنای عام و جهانی آن است و نه معطوف به معنای اقلیمی و منطقه‌ای آن. کاری که هسته اصلی نظام کرده است قالب‌کردن ماهرانه و تدریجی "شهوت مالکیت یا تصرف" و "فضیلت لذت" بجای آن دو مفهوم استاندارد به مردمان است و می‌توان بی‌ملاحظه اعتراف کرد که سخت کامیاب بوده است.
بنظرم ما امروز با دو اصل مسلط و مهندسی‌شده Plaisir libidinal (لذت تنانی) و Désir de possession (میل تصرف) در جامعه ایرانی روبروییم. تفصیل این هردو بماند اما شهروند ایرانی خیال می‌کند که چون از حکومت ناراضی است با همین مایه نارضایتی می‌توان تکلیف رژیم سیاسی را هم یکسره کرد اما بنظر می‌رسد"مهندسی مقدس" عمیق‌تر از این خیالات عمومی تاثیر خود را گذشته است. عموم شهروندان ایران و آنها که راضی‌تر و سازگارترند بیشتر، گرفتاران و مبتلایان این بازی حساب‌شده و پیچیده‌اند.
عنصر زور هم نسبت این دو گرایش را میان مردمان مهار و عوارض نامطلوب آن را بسود حاکمیت تصرف و بازمهندسی می‌کند. حاکمیت خود در مقام تولید و فراوری، دسترسی مردم به هردو اصل مسلط را آماده و میسر می‌کند و با تنظیم سازوکارهای مناسب نظارتی و توزیعی، مکانیسم شرطی‌بودن مردم را برای نیل به "میل و تصرف" تامین می‌سازد. آحاد مردم در این چرخه مصرفی تنها به محرکات تولیدی حاکمیت واکنش مناسب و بموقع نشان داده و البته حیات این چرخه شوم را که نوعی اسارت همراه با رضایت و برخورداری کنترل‌شده است، تضمین می‌کنند. مردم در این چرخه می‌توانند به تهدید یکدیگر بدل شده (تا حدودی اتفاق افتاده) و برای تامین میل و تصرف بیشتر درصدد حذف هم برآیند اما برای حاکمیت خطری مهم تلقی نخواهند شد. (نمونه‌ها بسیار است)
با این تصویر اجمالی من هرگونه تغییر کوتاه‌مدت در مناسبات قدرت یا وزن‌کشی موثر میان حاکمیت و مردم را دور می‌بینم مگر با یک انقلاب اخلاقی و روحی فراگیر که بتواند میان مردم و آن دو اصل مسلط فاصله اندازد. کاری که بدلیل پیوند آن دو اصل با محرکات غریزی و وارونگی عادات عمومی و نیز دشواری کار فرهنگی و تربیتی فراگیر تقریبا محال بنظر میرسد.

#فرهیختگان راهی به رهایی

فرهیختگان

فرهیختگی از آزادیِ اندیشه، گفت‌وگو و خرد آغاز می‌شود.
از زمینِ سنت تا افقِ تجدد، مقصد نه تعصب، که حقیقت است..

۰امام علی(ع):
«شجاع‌تر از خردمند، کسی نیست.»

ارتباط با ادمین:
@IRANIntellectualsAdmin

گفت‌وگو و تبادل نظر:
@iranintellectualsgroup

473 views05:21