شیر در محاصره ی کفتار ها

آنچه در زیر می آید کیفیت تصویری اش چندان خوب نیست،اما محتوایش چنان کیفیتی دارد که نتوانستم از آن بگذرم.👇

مستند ِ "شیر در محاصره ی کفتارها" این سطر ها را از شعر ِ شاملو ، "دیوارها" ، به یادم آورد ؛ از دفتر "هوای تازه".👇

یک شیر
مطمئناً خوف است دام را !
هرگز نمی نشیند او منکسر به جای :
مطرود راه و در
مطرود وقت ِ کر
چشمش میان ظلمت جویای روشنی ست
می پرورد به عمق دل ، آرام
انتقام !

از درگذشت زود هنگام مجتبی عبدالله نژاد (۱۳۴۸-۱۳۹۶) یک سال گذشت . او مترجم و نویسنده ای خوب-خوانده و با ذوق بود ؛ از اندک مترجمان ِ خوب ِ نسل خود.
او در نوشته ی زیر ، بی آن که کلی گویی کند و در مدح یک اثر از الفاظ ِ مبهم ِ "درخشان" ، " رشک انگیز" و ... استفاده کند، بر یکی از وجوه ِ دو متن تمرکز می کند و با تحلیل ِ آن ، برتری ِ یکی از آن دو را بر دیگری ، به طور مشخص ،نشان می دهد .

❑ شاملو عاشق صداها بود

شاملو در تاریخ ادبیات ایران یگانه است. هیچ کس دیگری را نمی‌توان با او قیاس کرد. چند نسل از بهترین فرزندان ایران با شعر شاملو بزرگ شدند. با شعر شاملو عاشق شدند. با شعر شاملو زندگی کردند. با شعر شاملو مردند. ولی شعر تنها دستاورد او نبود. ‌حتی بزرگ‌ترین دستاورد او نبود. آن‌قدر دستاوردهای بزرگ دیگری داشت که اگر هم روزی آن شعرها ‌فراموش شود باز چیزی از ارزش و اعتبار او کم نمی‌شود. در تاریخ ادبیات ایران جایگاهی دارد که ‌دست کسی به آن ‌نمی‌رسد. گاهی فکر می‌کنم طبیعت ‌چقدر سخاوتمند بود که شاملو را به ما داد. با خود ‌شاملو هم سخاوتمند بود. چیزی را از او دریغ نکرد. ‌اقبال عمومی، هوش و حافظۀ سرشار، استعداد وافر، ‌شم غریزی بی‌نظیر، دوستان یکرنگ، همسر عاشق. ‌صدای استثنایی، سیمای باشکوه... آن سیمای باشکوه ‌خودش می‌تواند موضوع یک بحث نشانه‌شناسی در ‌تاریخ اجتماعی ایران باشد.

یکی از استعدادهای جوراجوری که شاملو داشت و من در جای دیگری با تفصیل بیشتر از آن سخن گفته‌ام، شناخت او از صداها بود. من کس دیگری را ندیده‌ام که به اندازۀ شاملو از صداها شناخت داشته باشد. اصلاً شعر شاملو شعر صداست. بسامد لغاتی مثل غرش و غریو و غوغا و آواز و زمزمه و نجوا و بانگ و هیاهو و فریاد و فغان به‌قدری در شعرش بالاست که به یکی از خصوصیات سبکی شعر او تبدیل شده. شاملو عاشق صدا بود. شما کس دیگری را پیدا نمی‌کنید که این‌قدر در شعرش صدا وجود داشته باشد. این قدر در شعرش اسم صوت وجود داشته باشد و همۀ این اسم‌ها را هم بجا و درست به کار برده باشد. از اسم‌های رایج مثل همهمه و هلهله و غلغله و قهقهه و چهچهه گرفته تا اسم‌هایی که انگار بیشتر دستاورد خودش بود. خودش آنها را ساخته بود، مثل رپ‌رپۀ طبل و داردار شیپور و غشغشۀ مسلسل و له‌له باد و لاه‌لاه سوز زمستانی و هرّای دیوانگان و امثال اینها. شعر شاملو پر از این صداهاست.
در نثر هم همین طور. در ترجمۀ «دون آرام» به‌قدری از این صداها وجود دارد که خواننده شگفت‌زده می‌شود. از خودش می‌پرسد شاملو چطور این همه صدا را می‌شناخت. به عقیدۀ من دستاورد شاملو برای نثر فارسی خیلی مهم‌تر از دستاورد او برای شعر فارسی است. خدماتی که برای نثر فارسی انجام داده، خیلی مهمتر از کاری است که در شعر فارسی کرده. ترجمۀ «دون آرام» دائرة‌المعارفی از لغات و تعبیرات فارسی است که در هیچ جای دیگری وجود ندارد. آمار نگرفته‌ام. ولی تصور می‌کنم اگر مجموع لغاتی را که در ترجمۀ «دون آرام» شاملو وجود دارد، با ترجمۀ به‌آذین یا بیگدلی خمسه از همین کتاب مقایسه کنیم، شاملو چند برابر آنها در ترجمه خودش لغت فارسی دارد. من الان قصد ندارم در خصوص همۀ وجوه این کتاب حرف بزنم. تأکیدم بر صداهاست. شما صداهایی را که در کار شاملو وجود دارد با کار به‌آذین مقایسه کنید تا ببینید این مرد چه استعداد بی‌نظیری در زبان فارسی داشت. قرن‌ها خواهد گذشت و کس دیگری را مثل او پیدا نخواهیم کرد. خیلی از این اسم‌ها را خودش ساخته یا اگر از قبل در زبان عامۀ مردم وجود داشته، وارد کتاب‌ها و فرهنگ‌ها نشده. برعکس به‌آذین که هر جا در متن اصلی اسم صوت به کار رفته، یا به‌ جای آن «صدا» و «خش‌خش» و این طور چیزها گذاشته یا تعبیر دیگری به‌کار برده که به‌کلی ‌غلط است و نشان می‌دهد استعدادی در زبان فارسی نداشته. حالا من چند فقره را مثال می‌زنم:

خرّۀ اسب (که به‌آذین به جای آن «خرناس» آورده)
وزوز زنبور (که به‌آذین به جای آن «خرخر» آورده)
زق‌زق دستۀ سطل (که به‌آذین به جای آن «خش‌خش» آورده)
لچّ‌ولچّ گل جاده که (به‌آذین به جای آن «صدا» آورده)
شرشر باران (که به‌آذین به جای آن «همهمه» آورده)
خش‌خش برگ (که به‌آذین به جای آن «همهمه» آورده)
چرقّ‌وچرقّ مال‌بند (که به‌آذین به جای آن «صدا» آورده)
ژیغ‌ژیغ چرخ‌های ماشین (که به‌آذین به جای آن «خش‌خش» آورده)
تاپ‌تاپ پا (که به‌آذین به جای آن «خش‌خش» آورده)
تق‌تق کفش (که به‌آذین به جای آن «صدا» آورده)
ماغ گاو (که به‌آذین به جای آن «خرناس» آورده)
غرش چرخ‌ها (که به‌آذین به جای آن «همهمه» آورده)
جرنگ‌جرنگ سکه (که به‌آذین به جای آن «سروصدا» آورده)
جلینگ‌جلینگ زنگوله (که به‌آذین به جای آن «صدا« آورده)
ملچ‌وملچ دهان (که به‌آذین به جای آن «سروصدا» آورده)
غش‌غش خنده (که به‌آذین به جای آن «صدا» آورده)

اینها را من فقط در بیست صفحه از کتاب پیدا کردم. ترجمۀ «دون آرام» پر از این صداهاست. شناخت این صداها یکی از استعدادهای مخصوص شاملو بود. قصد من این جا اشاره به استعداد شاملو در شناخت صداها بود.


‌
■ نویسنده: مجتبی عبدالله‌نژاد | وب‌سایت و کانال رسمی اینستاگرام احمد شاملو | صفحه‌ی رسمی اینستاگرام احمد شاملو:

@ShamlouHouse ■ www.shamlou.org ■ Instagram.com/shamlouhouse

این هم نوشته ای دیگر از زنده یاد عبدالله نژاد.👇

در دو روز اخیر دو کتاب خواندم دربارۀ شاهنامه که هر دو تازه منتشر شده. یکی خیلی خوب و دیگری خیلی بد. کتاب خیلی بد «شاهنامۀ فردوسی» از محمد دهقانی بود. این کتاب را نشر نی منتشر کرده. از سلسله کتاب‌هایی است که نشر نی با عنوان کلی «تاریخ و ادبیات ایران» منتشر می‌کند و قبلاً هم چند کتاب دیگر در همین مجموعه منتشر کرده. «شاهنامۀ فردوسی» از محمد دهقانی گزیده‌ای از شاهنامه است با یک مقدمۀ مفصل. آقای دهقانی به خیال خودش خواسته راجع به فردوسی افسانه‌زدایی کند. سعی کرده در ظاهر عالمانه حرف بزند. ولی این ظاهر قضیه است. درواقع افسانه‌های جدیدی راجع به فردوسی جعل کرده. تصویری که آقای دهقانی در این کتاب از فردوسی ساخته جز در خیالات خودش در هیچ جای دیگری وجود ندارد. به عقیدۀ محمد دهقانی غزنویان هیچ دشمنی با تاریخ و فرهنگ ایران نداشتند. محمود با فردوسی هیچ مشکلی نداشت. فردوسی هم با محمود هیچ مشکلی نداشت. شاهنامه پر از ستایش‌های بی‌دریغ از محمود است. این ستایش‌ها از روی مصلحت‌اندیشی نیست. فردوسی قلباً به محمود ارادت داشته. این حرف‌هایی هم که راجع به اختلاف نظر فردوسی با محمود می‌زنند، همه افسانه است. نه غزنویان خصومتی با فرهنگ ایرانی داشته‌اند و نه فردوسی آن‌قدر نگران فرهنگ ایرانی بوده. فردوسی هیچ آرمان بلندی نداشته. فقط دنبال نام بوده. دنبال نیک‌نامی. می‌خواسته اسمی از او در تاریخ باقی بماند. این هم که به تاریخ اساطیری ایران پرداخته فقط از روی سلیقۀ شخصی بوده. امیدوار بوده محمود سلیقۀ شخصی او را بپسندد. ولی درک درستی از تحولات تاریخ نداشته. نمی‌دانسته که سلیقۀ شخصی او نمی‌تواند برای محمود جذابیتی داشته باشد. درنتیجۀ جهل به اوضاع و احوال تاریخی و تحولات زمانه عمرش را مصروف کاری کرده که عملاً هیچ فایده‌ای برایش نداشته. ولی چرا فایده‌ای نداشته؟ چرا محمود به شاهنامه توجهی نکرد؟ به علت اختلاف نظری که بین فردوسی و محمود وجود داشت؟ آرمان‌های فردوسی با آرمان‌های محمود فرق می‌کرد؟ نه! این حرف‌ها دروغ است. افسانه است. بی‌توجهی محمود به فردوسی سه علت دیگر داشت: اول اینکه فردوسی برای مدح محمود از قالب مثنوی استفاده کرد، درحالی که آن موقع رسم بود برای مدح سلطان از قالب قصیده استفاده می‌کردند. علت دوم رقابت‌های صنفی بود. بالاخره شاعران با هم رقابت داشتند. علت سوم هم این بود که محمود کار داشت. سرش شلوغ بود. با آن همه مشغله‌های نظامی و سیاسی وقت نمی‌کرد به فردوسی توجه کند. این است حاصل کشفیات آقای محمد دهقانی!
می خواستم دربارۀ کتاب دیک دیویس هم بنویسم که کتاب خیلی خوبی است. پر است از دریافت‌های هوشمندانه. ولی مطلب طولانی می‌شود. بماند برای روز دیگری. همین قدر می‌گویم که اسم کتاب دیک دیویس «حماسه و نافرمانی» است. ناشر کتاب هم ققنوس است.


#مجتبی_عبدالله‌نژاد


============


@makhoolia

___
ویرایش‌های گوردون لیش بر برگی از داستان ریموند کارور با عنوان «حمام».
شاهکارها همه ویرایش می‌شوند.
_______
@manaravanbod

** جبرئیل و سلیمانِ بنگی **

از «نامه‌های ایرانی»
ــــ کنت دوگوبینو
[برداشته از مجله‌ی سخن، بهمن ماه ۱۳۳۲، بی نام مترجم]
@manaravanbod

تو می‌ترکی یا من: مریم نصر
از جمله رخ‌دادهای مشکل‌گشا در داستان‌های بچگی ما یکی هم این بود که دخترِ ماجرا، چنان به تنگ می‌آمد که از جادوگر شهر، عروسک سنگ صبوری می‌خرید و صبر می‌کرد تا تاریکی و خلوتِ شب. بعد می‌نشست رو به‌روی عروسک و همه دردهاش را بهش می‌گفت و آخر سر تکرار می‌کرد «عروسک سنگ صبور، تو صبور و من صبور، حالا تو می‌ترکی یا من بترکم؟»، در همین لحظه شاهزاده رویاها که از پشت پرده‌ای، دیواری، جایی همه حقایق را فهمیده بود، می‌پرید بیرون و دختر را محکم در آغوش می‌گرفت تا عروسک از غصه بترکد و پایان خوش ماجرا.

در یوتیوب چرخ می‌زدم. خیلی خیلی اتفاقی به گفت‌وگوی زنی با دکتر هولاکویی برخوردم درباره غم و اندوهش. شبیه وضعیت من بود و نبود و به درد خورد و نخورد، ولی این عادت را در من ایجاد کرد که گاه و بیگاه به مشاوره‌های رادیویی هولاکویی (که پیشتر نامش را از مادرم و روش‌های تربیت کودکش شنیده بودم) گوش کنم. هولاکویی دکتری جامعه شناسی دارد و روانشناسی و اقتصاد هم خوانده و مجموع اینها در کنار ذکاوت و تجربه زیاد شنیدن مشاوره‌هایش را جذاب می‌کند. رک‌گویی‌، دعوت به داشتن عزت نفس، عقلانیت، انصاف و واقع بینی در گفتارش تاثیرگذار و متنبه‌کننده است و البته از آن جالب‌تر شنیدن روایت‌های دست اول آدم‌ها درباره زندگی و مشکلاتشان است. قصه‌های منحصر به فردشان درباره ماجراها، بالا و پایین‌هایی که از سر گذرانده‌اند و پنجره‌ای که از آن دنیا را می‌بینند. از کارگری مهاجر تا آرتیست حرفه‌ای و پزشک جراح...آدمهایی مشابه، ولی متفاوت. هر کدام بار سنگینی از حضور/غیاب آدم‌ها، رخ‌دادها، خاطرات و اشتباهات به دوش دارند که روانشان را می‌خراشد. هلاکویی، آنقدر که در چند دقیقه مقدور باشد، راهنمایی‌شان می‌کند تا کمک بگیرند، «اختلالاتشان» را تشخیص دهند و بارشان را سبک کنند:

به مردی که نادانسته با زنی که پیش از اردوج دچار ام اس بوده ازدواج کرده و الان برای جدا شدن عذاب وجدان دارد می‌گوید حق داری جدا شوی چرا که طرفت با پنهان کردن بیماریش نشان داده وجدان ندارد. به دختری که رغم خیانت شوهرش و با پشیمانی او می‌خواهد در زندگی بماند می‌گوید تجربه و تحقیقات نشان داده این زندگی‌ها دوام نخواهند داشت. به مرد متأهلی که با دیدن عشق سابقش هوایی شده می‌گوید یا جدا شو و یا اگر زندگی‌ا‌ت را می‌خواهی، بعد ازدواج همه گذشتگانِ عشقی را مرده فرض کن و آیندگان را خواهر خودت بدان. در برابر بی‌تابی و بی‌چارگی او اشاره می‌کند «از کی تا حالا دنیا اینطوری بوده که آدم به هرکی می‌خواد برسه و اونجور که ما دوست داریم پیشرفته»؛ به زنی که تمام عمر فدایی شوهرش بوده و حالا خسته شده نهیب می‌زند خودت این احساس را بهش دادی که «قبله عالم» است و اول خودت را باید درمان کنی و نجات دهی و قس علیهذا... طبعن بیشتر مخاطبانش زنان هستند و آقای دکتر چیزهایی که زن‌های ما کم دارند مثل پتک توی سرشان می‌کوبد : عزت نفس، فردیت، استقلال طلبی، آزادی‌خواهی، دلیری، عقلانیت و...

یک اتفاق خیلی ساده باعث شد دست از گوش کردن به این فایلها بردارم! بین قفسه‌های کتابخانه، با عجله کتاب مستعملی را ورق می‌زدم که دقیقن در همان صفحه‌ای که مطلب مورد نظر مرا نوشته بود گلبرگِ بزرگِ خشک شدۀ قرمز رنگی پیدا کردم! پیدا کردن برگ گل خشک شده لای ورقه های همچین کتاب بی‌ربطی (بی ربط به گل و بلبل) متوقفم کرد. به سالن قرائتخانه رفتم و کتاب کهنه را زیر و رو کردم. گلبرگ دیگری نداشت. با آن متن دشوار و پر از عبارات و اصطلاحات عربی‌اش که تا مجبور نشوی سراغش نمی‌روی... برای مدت طولانی در صندلی کتابخانه فرو رفتم و به آن زن (ندیده یا نشنیده‌ام مردی گلبرگ خشک کند لای کتاب) فکر کردم و از آن روز دیگر هلاکویی برایم جذاب نبود. گلبرگ تُرد وسط آن کلمات صعب حرف می‌زد با صدایی که خیال می‌کنم هر زنی که سروکارش به آن کتاب و آن صفحه بیفتد می‌توانست بشنود.


ایریگاری، فیلسوف، زبانشناس و روانکاو زنانه‌نگر در یکی از کتاب‌هاش اشاره می‌کند که کار با زنان مبتلا به اسکیزوفرنی او را به این نتیجه رسانده که زنان را زبان از پا در می‌آورد. زبانی که آنها نساخته‌اند و قدرت بیان دردشان را با آن ندارند. به نظر من این در ساحت‌های مختلف و ساختارهای دیگر هم صادق است. زندگی در جهانی چنین مرد-ساز خیلی از زن‌ها را از پا درمی‌آورد. آن‌ها نمی‌توانند خودشان را به زبان بیاورند/ به فعلیت برسانند جوری که آنچه می‌خواهند بگویند/باشند درست فهمیده شود. احساسات شدیدشان بازی می‌خورد و حرف‌ها و نوشته‌هایشان رنگ «چس‌ناله» می‌گیرد؛ خدماتشان در زندگی تعبیر به نیازی غریزی می‌شود و کارها و حرف‌ها و رویاهاشان برچسب سانتی‌مانتالیسم می‌خورد - چرا که زنان مفاهیم محترمانه و ارزشمندی ندارند که با آن خود را «بیان» کنند. همچنین، هرگز امکانات واقعی و مادی کافی برای

تحقق رویاهاشان نداشته‌اند. خسته می‌شوند و خسته می‌کنند و روانشان از هم می‌پاشد.

زنان موفق معمولن زنانی هستند که با ساختار کنار بیایند. مترو معیارها را بپذیرند و سرجایشان بمانند. اگر هم طالب رشد و ترقی هستند با ملاک‌های مردانه همساز شوند. پوستشان را کلفت کنند و قدری خودشیفته، با اعتماد به نفس کاذب و دافع، شبیه مردانِ جاه‌طلب شوند. بروند وسط میدان کشتی بگیرند، تقلب کنند، کلک بزنند، خیانت کنند، آدم‌ها را بازیچه کنند و زمین‌بخورند و خیانت ببینند و آخ نگویند. مثل توپ پینگ پنگ زمین عوض کنند، یک طرف مادر دلسوز باشند و آن طرف کارشناس خبره؛ در عین اینکه زن‌اند و باید بار مضاعف زنانگیِ مردپسند را نیز به دوش کشند. هم این توصیه‌ها که دکتر هولاکویی می‌کند واقعن به دردشان می‌خورد -مادامیکه نپاشند و از ریل خارج نشوند.

اما اگر چاره نیست و مفهوم نیست و زبان نیست و ساختار نیست، چرا همه تن نمی‌دهند به این سلامت و سادگی و سبکی و عقلانیت؟ اصلن چرا هنوز زن و زنانگی مانده و به هر نحوی سرکوب و مدیریت شود باز جنون باقیست؟ چرا نمی‌ترکد وقتی هیچ شاهزاده‌ای در کار نیست؟
پیچیدگی، شور، دردِ مفهوم‌پردازی نشده‌ای که گیج و گنگ و معلق مانده و به در و دیوار روان زنان می‌کوبد تا باقی بماند و زمانی فهمیده شود، از روزی که به رسمیت بشناسیمش، به اندازه تاریخ بشر زمان لازم است تا از تاری و ابهام درآید، شکل و شمایل، جا و جایگاهي پیدا کند و تنوع و تابیدگی‌هاش آشکار شود.

گونار اکلوف (۱۹۰۷-۱۹۶۸) ، شاعر سوئدی و سراینده ی این شعر، با عرفان شرقی (از جمله آموزه های ابن عربی) آشنابود. این شعر ِ او را زنده یاد بیژن الهی ترجمه کرده است.

📝 زبان خطرناک

وقتی یک زبان کم‌خطرناک مقبولیت اجتماعی پیدا کند، بعداً استفاده از زبانی که خطر بیشتری داشته باشد هم طبیعی می‌شود. به‌عبارتی، ما در کاربرد سطوح مختلف زبان‌ها و لحن‌های خطرناک با مهره‌های دومینو سرکار داریم که یکی که افتاد، بعدی‌ها هم می‌افتند.

حرف‌های یکی از شاهدان دادگاه جنایات رواندا هیچ‌وقت از خاطرم نمی‌رود؛ بحث بر سر رادیو قمه بود که قوم توتسی را به‌عنوان دشمن و خطری عظیم برای هوتی‌ها معرفی می‌کرد و عملاً زمینه را برای تشدید نفرت در هوتی‌ها و سوق دادن آن‌ها به کشتار توتسی‌ها فراهم می‌کرد.

متهمان دو تن از مدیران رادیو بودند. شاهدی که در دادگاه بود می‌گفت که این دو نفر گاماس گاماس به چکاندن بنزین بر روی کشور مشغول بودند، تا روزی که بالأخره جرقه‌ای در کار آمد و شعله درگرفت. به عبارتی، زمانی که بنزین پخش شد، فقط به یک جرقه نیاز دارد…

نباید صبر کرد و نشست و نگاه کرد تا بنزین روی کل کشور پاشیده شود. آن هنگام دیر است و متوقف‌کردن خشونت هم دشوار. در واقع باید مواظب بود که اصولاً بنزینی نچکد یا چکیدن آن متوقف شود...

متن کامل سخنان #سوزان_بنش، استاد دانشگاه در آمریکا و مؤسس پروژه‌ی #زبان_خطرناک که موضوع آن ارتباط میان زبان و خشونت‌های ‌جمعی است و این‌که چگونه می‌توان مانعِ دومی شد.👇
http://khabgard.com/3765

آخرین نوشتۀ #زیگموند_فروید دست نخورده، به همان شکل روی میز کارش در لندن:
«حقیقت انسان به آنچه اظهار می‌دارد نیست...»