یادکرد پرویز ناتل خانلری در سالگرد درگذشتش

پرویز ناتل خانلری در اسفند ۱۲۹۲ در تهران به دنیا آمد. خانواده‌اش مازندرانی بودند و در عصر قاجار مشاغل دیوانی داشتند. جدش میرزا خانلرخان، و پدرش ابوالحسن‌خان اعتصام‌الملک، کارمند وزارت امورخارجه بودند. به نظر می‌رسد که علاقه به ادبیات را پدر در او برانگیخته و از راه کتابخانه پدر کتاب‌خوان شده باشد. در مدرسه سن‌لویی و در مدرسه امریکایی تحصیل کرد و با زبان‌های فرانسوی و انگلیسی آشنا شد.

در دبیرستان دارالفنون تحت‌تأثیر دبیرانی چون بدیع‌الزمان فروزانفر و احمد بهمنیار، قرار گرفت. عبدالرحمان فرامرزی و علی‌اکبر سیاسی هم از معلمان او در دارالفنون بودند. با روح‌اللّه خالقی همدرس بود و آشنایی با خالقی ذوق موسیقی را در او برانگیخت، حتی مدتی هم به نواختن ویولن پرداخت و شعر کنسرتهای خالقی را سرود. در دوره دبیرستان به شعرهای نیما یوشیج گرایش یافت و با او مأنوس شد. سپس وارد دانشسرای عالی شد و در رشته ادبیات فارسی به تحصیل پرداخت. استادان او در دانشسرا، عباس اقبال و سعید نفیسی و همان دبیران وی در دارالفنون بودند.

حدوداً پیش از ۱۳۱۴، به همکاری با یان‌ ریپکا، ایران‌شناس چک پرداخت. سپس از طریق ریپکا با گروه رَبْعه (صادق هدایت، بزرگ علوی، مسعود فرزاد، مجتبی مینوی) آشنا شد و این آشنایی از موجبات دیگر تحول در نگرش و روش ادبی او بود. از ۱۳۱۶ به خدمت وزارت فرهنگ درآمد، در دبیرستان‌های تهران و سپس در دانشسرای عالی به تدریس ادبیات پرداخت و معاش خانواده را به سختی اداره کرد.

در ۱۳۲۰ در دوره دکتری ادبیات فارسی در دانشگاه تهران پذیرفته شد و دو سال بعد از رساله خود، با عنوان «چگونگی تحول اوزان غزل و تحقیق انتقادی در عروض و قافیه»، به راهنمایی محمدتقی بهار و نظارت بدیع‌الزمان فروزانفر دفاع کرد.
در ۱۳۲۲ با عنوان دانشیار در دانشگاه تهران به تدریس ادبیات فارسی مشغول شد و همزمان مجله سخن را تأسیس کرد. در ۱۳۲۵ به دعوت دکتر علی‌اکبر سیاسی، رئیس دانشگاه تهران، مدیریت اداره انتشارات دانشگاه تهران را پذیرفت.

در ۱۳۲۷ برای تحصیل و مطالعه در زبان‌شناسی و آواشناسی به دانشگاه سوربن (پاریس) رفت و در آنجا نزدیک به سه سال به تحصیل و پژوهش، کار در آزمایشگاه آواشناسی و بازدید از مراکز مجامع فرهنگی پرداخت و دوره‌ای آزاد را نیز در علم زیبایی‌شناسی گذراند.

در ۱۳۲۹ به کشور بازگشت و کرسی تاریخ زبان فارسی را در دانشکده ادبیات دانشگاه تهران تأسیس کرد. خانلری در اوایل دهه ۱۳۳۰، به جایگاه کم‌نظیری در میان استادان دانشکده ادبیات و نیز در صحنه ادبی کشور دست یافت. شهرت و اعتبار به او میدان فراخی برای فعالیت ثمربخش داد، اما در عین حال پایش را هم به عرصه سیاست گشود.
دهه‌های ۳۰ و ۴۰ پرثمرترین دوران زندگی او بود. در این سال‌ها به تالیف کتاب و نوشتن مقالاتی در زمینه‌های دستور زبان فارسی، زبان شناسی، وزن شعر، تاریخ ایران، تاریخ زبان فارسی و تصحیح انتقادی متون کهن فارسی دست زد. تصحیح انتقادی دیوان حافظ مهمترین اثر او در این زمینه است.
خانلری چند کتاب را از زبان فرانسوی، یک کتاب از عربی و یک کتاب از انگلیسی ترجمه کرد. دختر سروان اثر پوشکین (۱۳۱۰)، چند نامه به شاعری جوان از ریلکه (۱۳۲۰)، مخارج الحروف بوعلی سینا (۱۳۳۲) و تریستان و ایزوت (۱۳۳۴) از آن جمله اند.
ظاهراً دو اثر او، زندگینامه‌ای خودْنوشت و کتابی درباره وزن شعر فارسی برای کودکان، هنوز منتشر نشده است.

در ۱۳۳۴ معاون وزارت کشور و از همان دوران، سناتور انتصابیِ مازندران شد و چند دوره در آن سمت بود. از شهریور ۱۳۴۱ تا بهمن ۱۳۴۲ مقام وزارت فرهنگ را در کابینه اسدالله علم داشت. در مقام وزارت فرهنگ، سپاه دانش را ایجاد کرد. از مهم‌ترین خدمات خانلری به فرهنگ ایرانی، تأسیس بنیاد فرهنگ ایران با جلب همکاری عده‌ای از پژوهشگران بود که در سال ۱۳۴۴ آغاز به کار کرد. بنیاد فرهنگ ایران در مدت فعالیت خود بیش از سیصد عنوان کتاب را منتشر کرد که غالب آن‌ها متون و تحقیقات مهمی در جنبه‌های مختلف ادبی و تاریخی و علمی بود.

خانلری در دهه ۱۳۵۰، درخشش دهه‌های پیش را نداشت و بیشتر به نظارت و سرپرستیِ مؤسسات متبوع و پژوهش‌های شخصی می‌پرداخت. پس از انقلاب، صد روز زندانی شد و خطر اعدام او را تهدید می‌کرد که با وساطت شهید مطهری آزاد شد. دشواری این مدت بر وضع جسمی و روحی‌اش تأثیری بسیار عمیق گذاشت. او نه در جریان انقلاب و نه پس از آزادی از زندان، با اینکه امکان خروج از کشور را داشت، ایران را ترک نگفت و سال‌های پایانی عمر را در انزوا و بیماری گذراند.

پرویز ناتل خانلری نهایتا در پنجشنبه اول شهریور ۱۳۶۹ در ۷۷ سالگی درگذشت و در بهشت زهرای تهران به خاک سپرده شد.
‌‌

سخنرانی دکتر فتح الله مجتبایی درباره پرویز خانلری
در مجموعه شب‌های بخارا
@qadahha

درگذشت سخن‌سالار، نوشته احسان یارشاطر در رثا و یاد پرویز ناتل خانلری
‌

تالار ابن سینای دانشگاه تهران
افتتاحیۀ سمینار رشیدالدین فضل الله همدانی

از راست:
بدیع الزمان فروزانفر، پرویز ناتل خانلری، سیدحسین نصر، علینقی عالیخانی، مجید رهنما، شجاع الدین شفا، عبدالمجيد مجيدى
‌

پوستر مراسم شب پرویز ناتل خانلری در مجموعه شب‌های بخارا به کوشش علی دهباشی
‌

ریش تراش

بعد از انقلاب استاد خانلری گرفتار شد. تا چه حد گرفتار شد ؟ بگذارید از شعر استادم مظاهر مصفا حدش را بنویسم:

گفتم به شیخ شهر صباحی حکایتت
تا باشدم « مفتّح» بابی ز داوری

دستی به دست سود که: «استاد رفتنی است
از جدّ و جهد بیهده آن به که بگذری»

بگذار بگذرم من ازین داستان تلخ
یادی که می کند به دل خسته خنجری

استاد خانلری زنده ماند چون یکی از روحانیون مطهّر گواهی داد که در زمان «طاغوت» حسنات استاد بیشتر از سیئاتش بود.

پس از آزادی، حساب بانکی خانلری مسدود شد و استاد در تنگنای مالی افتاد...

تگرگ آمد امسال برسان مرگ
مرا مرگ بهتر بدی از تگرگ

در هیزم و گندم و گوسپند
ببست این برآورده چرخ بلند

می‌ آور که از روزمان بس نماند
چنین بود تا بود و بر کس نماند

دکتر خانلریِ از اسب افتاده تا چه حد در تنگنا افتاد؟ خاطره ای از دکتر ایرج پارسی نژاد در این باره شنیدم. چند بار برایم گفت و هربار گریه ناک شد. نمی دانم جایی نوشته است یا نه.
« استاد خانلری مردی آراسته و مرتب و مبادی آداب بود. هر روز صورتش را اصلاح می کرد و با لباس آراسته دوستان و شاگردانش را به حضور می پذیرفت. یک روز به دیدارش رفتم و دیدم صورتش را اصلاح نکرده است. خیلی تعجب کردم. سر آخر دلم را به دریا زدم و از ایشان پرسیدم استاد چه شده که صورتتان را اصلاح نکردید. استاد مدتی چیزی نگفت. بعد سرش را بلند کرد و خیلی آرام گفت: آقای پارسی نژاد حساب بانکی ما مسدود است و دسترسی به پولمان نداریم. این دستگاه ریش تراش ما خراب شده است و برای من مقدور نیست که هزینه تعمیر آن را پرداخت کنم و به هر حال...
پارسی نژاد گفت: دفعه بعد که به دیدار استاد رفتم برایش ریش تراش نو بردم. استاد لبخند زد و تشکر کرد»...

از استاد علی رواقی شنیدم و صدایش را هم در خانه سایه ضبط کردم که در ایام عسرت خانلری برخی از شاگردان سابق او که تا بن دندان پرورده نعمتش بودند، به خانه خانلری سنگ می انداختند و شیشه های خانه استاد را می شکستند تا استاد و همسر نازنین تر و نازک تر از برگ گلش را بترسانند. چرا؟ بدی ابنای روزگار دلیل نمی خواهد ...

کس نیاموخت علم تیر از من
که مرا عاقبت نشانه نکرد...
https://t.me/n00re30yah

شعر عقاب درخشان‌ترین سروده مرحوم پرویز خانلری با صدای شاعر
@qadahha

پرویز خانلری به روایت تصاویر،
تهیه و تدوین از مجید عاشقی
‌

یکی از زیباترین نوشته‌های خانلری، نامه او به فرزندش آرمان است. آرمان در کودکی بر اثر سرطان درگذشت و هیچگاه مجال خواندن این نامه را نیافت.
این نامه تصویر دقیقی از اندیشه‌های خانلری را نشان می‌دهد.
‌

استاد عباس زریاب خویی و پرویز خانلری در آلمان، سال ۱۳۵۳
از گنجینه پژوهشی زنده یاد ایرج افشار
‌

خانلری در سال‌های انزوای پس از زندان، خاطراتش را نوشت که هنوز منتشر نشده. این بخشی کوتاه از خاطرات اوست که عنوان "تنگ‌دستی" دارد و در آن اشاراتی به تهی‌دستی او پس از زندان با قطع حقوقش وجود دارد.
‌

تصویری از سنگ قبر دکتر پرویز ناتل خانلری
‌

ای شب به من بگو
اکنون ستاره ها
نجواگران مرثیه‌ی عشق کیستند؟
هنگام عصر بر سر دیوار باغ ما
باز آن دو مرغ خسته
چرا
می گریستند...؟!
#منوچهر_آتشی
زادروز
@sahandiranmehr

‍ 🔸«هیچگاه از بالا بردن صدایت برای درستکاری، حقیقت و مهربانی در ضدبی‌عدالتی، دروغگویی و آزمندی نترس؛ اگر مردم سراسر جهان اینگونه باشند، زمین را دگرگون خواهند کرد.»

✔️امروز زادروز #ویلیام_فالکنر ،داستان‌نویس آمریکایی؛ برندهٔ جایزه نوبل ادبیات است.
@sahandiranmehr

#حس_خوب
جنگل در آب. چین.

Water forest in Yangzhou China
@tgacademy

موزه‌ی جذاب نقاشیهای سه‌بعدی که بازدیدکنندگان می‌توانند در آن جزئی از نقاشی باشند.👌

@teeleh

یادداشتی ضیا موحد دربارهٔ حسن کسایی

من در دورهٔ دبیرستان برای فراگرفتن ردیف‌های موسیقی ایرانی نزد «حسین یاوری» می‌رفتم. برای اولین بار استاد کسائی را در محلهٔ «باغ یاوری» دیدم که آنجا به همراه خواننده‌ای که او را نمی‌شناختم چند قطعه در بیات ترک یا بیات زند اجرا کردند. دومین باری هم که استاد کسائی را از نزدیک دیدم به زمانی باز می‌گردد که به همراه یکی از دوستان که رئیس رادیو و تلویزیون اصفهان بود به منزل ایشان رفتیم و برای ما سه‌تار نواختند.
من با توجه به رفت‌و‌آمدی که با حسین یاوری برای فراگیری آواز داشتم صدای ساز نی را بیشتر از صدای هر ساز دیگری شنیده‌ام. صدای ساز کسائی چند ویژگی مهم داشت؛

اول اینکه صدای نی کسائی بسیار زیبا و زلال بود. من هم صدای ساز «حسین یاوری» را شنیده‌ام و هم قطعات به‌جامانده از بزرگانی چون «نایب‌اسدالله» را شنیده‌ام و معتقدم هیچکدام صدای نی کسائی را نداشتند. صدای نی کسائی از جنس و مرغوبیت خاصی برخوردار بود.

نکتهٔ دیگر اینکه به جز در اجرای درآمدها و ضربی‌ها، در بقیهٔ موارد صدای ساز کسائی حالت جواب آواز داشت. درست مانند اینکه استاد کسائی شعری را در ذهن دارد یا مثلاً «تاج اصفهانی» آوازی اجرا کرده و می‌بایست کسائی جواب آواز او را بدهد. این نکته از مشخصات عمدهٔ نوازندگی نی کسائی بود. این نکته را می‌توان در نوارهای آواز کسائی که منتشر شده به وضوح دید؛ آنچنان آواز با ساز کسائی گره خورده است که به جز در پیش‌درآمدها و ضربی‌ها، این نکته مشخصهٔ اصلی نوازندگی او شده است.

کسائی دو دانگ صدای بسیار گرمی داشت که از نظر من این دو دانگ صدا برابر شش دانگ خواندن بسیاری از خواننده‌ها ارزش داشت. جمله‌بندی‌های آوازی دقیق به همراه اجرای تحریرهای مناسب در جای درست، از جمله مواردی بود که لذت شنیدن آن دو دانگ صدا را چند برابر می‌کرد. 

خود کسائی تعریف کرده بود در دورهٔ نوجوانیش قصد داشته آوازخوان بشود منتهی یکی از استادان آن زمان به او گفته بود وقتی به سن جوانی برسی ممکن است صدای شش دانگ خود را از دست بدهی! خوب به هر حال موسیقیدان‌های قدیم ما معیارهای خودشان را داشتند و مانند موسیقیدان‌های غربی نبودند که آشنایی کاملی با تجهیزات و امکانات و ساختمان حنجره داشته باشند. طبق معیارهای استادان قدیم نیز کسی می‌توانست آوازخوان شود که شش دانگ صدا داشت. حتی مرسوم بود شب‌ها و عصرهای جمعه خواننده‌ها زیر پل خواجو آواز می‌خواندند و کسی می‌توانست در میان آن حجم بالای رودخانه، صدایش را به گوش بقیه برساند که شش دانگ صدا داشته باشد. به یاد دارم که بارها و بارها تاج اصفهانی زیر پل خواجو آواز خوانده بود.

به خاطر دارم « یهودی منوهین» موسیقیدان شناخته‌شدهٔ سوئیسی که وجههٔ جهانی نیز داشت، وقتی به ایران آمد تحت تأثیر ساز سه نفر قرار گرفت؛ این سه نفر حسن کسائی، جلیل شهناز و حسین تهرانی بودند. به خاطر دارم که بعد از شنیدن صدای ساز این نوازنده‌ها آنقدر اصالت در صدای سازشان شنیده بود که تحت تأثیر آن به خودش جسارت داده بود و می‌گفت موسیقی ایرانی را در همین سطح نگه دارید و نگذارید تغییر کند. این در حالی است که چنین چیزی امکان پذیر نیست!
کسائی و «شهناز» به تمامی لایه‌های موسیقی ایران آشنایی کامل داشتند و از کارهای روحوضی گرفته تا فاخرترین آثار موسیقی ایرانی را به بهترین شکل ممکن می‌توانستند اجرا کنند. کسائی هر نوازنده‌ای را می‌توانست عاجز کند. یعنی اگر نمی‌خواست با نوازنده‌ای بنوازد از آنجا که با امکانات و محدودیت‌های سازهای مختلف آشنایی داشت پرده‌ها را طوری انتخاب می‌کرد و می‌گرفت که نوازندهٔ مقابل به‌هیچ‌وجه نتواند همراهی‌اش کند. تنها کسی که از عهدهٔ کسائی برمی‌آمد شهناز بود.