ماجرای انتخاب اولین نخست وزیر پس از پیروزی انقلاب

پس از انتخابات ریاست جمهوری دوره اول و انتخاب بنی صدر از سوی مردم برای تصدی این سمت، او سعی داشت با انتخاب افرادی از جناح مورد قبول خود کشور را اداره کند، اما تعارض و اختلاف دو جناح فعال در نظام سیاسی با توجه به دیدگاه‌ها و ملاک‌هایی که داشتند اجتناب ناپذیر و حتمی بود.
@hdmlib8

اختلاف دولت و مجلس بر سر انتخاب و معرفی نخست وزیر


پس از انتخابات ریاست جمهوری دوره اول و انتخاب بنی صدر از سوی مردم برای تصدی این سمت، او سعی داشت با انتخاب افرادی از جناح مورد قبول خود کشور را اداره کند، اما تعارض و اختلاف دو جناح فعال در نظام سیاسی با توجه به دیدگاه‌ها و ملاک‌هایی که داشتند اجتناب ناپذیر و حتمی بود.

پس از انتخاب هاشمی رفسنجانی به ریاست مجلس شورای اسلامی در 29 تیر 1359 و سوگند ابوالحسن بنی صدر در 31 تیر 1359 در مجلس(2)، مسئله معرفی و انتخاب نخست وزیر در میان طیف‌های مختلف سیاسی آغاز شد. در این زمان، تنها نهادی که در اختیار نیروهای پیرو خط امام قرار نداشت ریاست جمهوری بود. بنی صدر نیز به این مسئله واقف بود و سعی می‌کرد موقعیت تضعیف شده جناح خود را با انتخاب یک نخست وزیر که به نیروهای خط امام به ویژه حزب جمهوری اسلامی وابسته نباشد بهبود بخشد. حزب جمهوری اسلامی نیز با تمام توان در صدد بود که نخست وزیر پیشنهادی و مورد نظرش مقام نخست وزیری را در اختیار بگیرد. لذا، با این زمینه‌ها و پیش‌فرض‌ها به سرعت مسئله انتخاب نخست وزیر به یک معضل بزرگ و مهم سیاسی تبدیل شد و بیشتر از آنچه که انتظار می‌رفت به طول انجامید و تا آخر شهریور 1359 همه مسائل را تحت‌الشعاع خود قرار داد.

@hdmlib8

پاسخ دندان شکن امام خمینی به بنی صدر
اولین شخصی که بنی صدر به عنوان نامزد نخست وزیری اعلام کرد حجت الاسلام سید احمد خمینی بود.(4) احتمالاً هدف بنی صدر از مطرح کردن سید احمد خمینی برای مقام نخست وزیری و نوشتن نامه به امام خمینی (ره) در این زمینه یک ترفند سیاسی بود تا ابتکار عمل را از مجلس بگیرد و مجلس را در مقابل عمل انجام شده قرار بدهد، چون اگر امام خمینی (ره) این پیشنهاد را می‌پذیرفت، مجلس نیز چاره‌ای جز پذیرفتن نظر ایشان نداشت، اما برخورد امام خمینی (ره) به قدری قاطع بود که بنی صدر از پیشنهاد خود صرف نظر کرد. حضرت امام در جواب نامه بنی صدر نوشتند:

«بسمه تعالی
بنا ندارم اشخاص منسوب به من متصدی این امور شوند. احمد خدمتگزار ملت است و در این مرحله با آزادی بهتر می‌تواند خدمت کند.
والسلام علیکم
روح‌الله الموسوی الخمینی»
@hdmlib8

هر صورت، پس از بررسی و مذاکرات پنهان و آشکار، هیئت منتخب بررسی صلاحیت نخست وزیر، نظر نهایی خود را مبنی بر انتخاب محمدعلی رجایی به عنوان نخست وزیر واجد شرایط اعلام کرد. به نظر می‌رسد که رأی و نظر نهایی هیئت بررسی به نظر نمایندگان جناح اکثریت مجلس یا خط امامی‌ها نزدیک بوده و توصیه‌های امام خمینی (ره) مبنی بر مکتبی بودن، متعهد بودن و جوان بودن را بیشتر از سایر معیارهای مد نظر قرار داده‌اند، زیرا از آنچه از گزارش تفصیلی هیئت بررسی مشخص می‌شود که بنی صدر به صورت تلویحی و آشکارا در موارد و دفعات مختلف، عدم موافقت خود را با معرفی رجایی اعلام کرده بود و هیئت بررسی از این موضوع اطلاع داشت.

@hdmlib8

حکم شهید رجایی چگونه توسط بنی صدر صادر شد؟

سر انجام، در روز شنبه 18 مرداد 1359 رجایی به عنوان نخست وزیر به مجلس معرفی شد و بنی صدر ناچاراً وی را در 19 مرداد به مجلس برای اخذ رأی تمایل معرفی کرد. رأی‌گیری در 20 مراد ماه 1359 صورت گرفت و رجایی با 153 رأی موافق، 24 رأی مخالف و 19 رأی ممتنع از مجلس رأی اعتماد گرفت.

رئیس جمهور یک روز مانده از وقت قانونی، حکم نخست وزیری رجایی را صادر و بلافاصله به سفر داخلی رفت و رجایی نیز در پایان همین روز مهلت قانونی با توجه به عدم حضور رئیس جمهور موفق به معرفی وزیران کابینه‌اش نشد و منتظر بازگشت رئیس جمهور ماند. تحلیلگران این برخورد بنی صدر را یک کار تعمدی و نشانه‌ای از اعتراض او به انتخاب رجایی تلقی کردند.(13)

@hdmlib8

حکم نخست وزیری رجایی که به طرزی واضح نشانگر مخالفت جدی رئیس جمهور بود و به این شکل نگارش یافته بود:

«با توجه به جریان گزینش شما و رأی تمایل نمایندگان محترم به سمت نخست وزیر جمهوری اسلامی ایران منصوب می‌شوید. لازم به یادآوری است که در شرایط حساس کنونی شما به عنوان نخست وزیر جمهوری اسلامی ایران باید قبل از هر چیز نص و مفاد قانون اساسی را نصب‌العین خود قرار دهید و با کوشش در طریق استقرار امنیت و وحدت و بازسازی اقتصادی و متعین ساختن معنویت اسلامی در روابط مردم و حکومت، دفاع از استقلال سیاسی، اقتصادی و فرهنگی کشور و تأمین حقوق و آزادی‌های افراد ملت را سرلوحه برنامه دولت خویش قرار دهید و این کار میسر نیست جز با دستیابی به وحدت و تفاهم بین نیروهای متعهد نسبت به انقلاب اسلامی ایران.»
@hdmlib8

اختلافات رئیس جمهور و نخست وزیر

عبارت مهم جریان گزینش شما که در ابتدای حکم انتصاب آمده است از همان آغاز از جانب مخالفان دولت دستاویزی برای حمله و انتقاد شد و از سوی بنی صدر و طرفداران وی برای تخطئه و تضعیف دولت مورد استفاده تبلیغاتی قرار گرفت. مخالفان با استناد به همین عبارت جنجال‌های فراوان تبلیغاتی به راه انداختند تا به جامعه ثابت کنند که نخست وزیری رجایی به بنی صدر تحمیل شده است.

طی 10 ماهی که رجایی نخست وزیر و بنی صدر رئیس جمهور بود درگیری و اختلافات زیادی بین این دو نفر به وجود آمد و باعث هر چه بحرانی‌تر شدن وضع بحرانی کشور شد.

یکی از مهم‌ترین اختلافات بین بنی صدر و شهید رجایی درباره مسئله انتخاب وزرا بود. رجایی در اول شهریور 1359 اسامی وزیران پیشنهادی را خود را به بنی صدر تقدیم کرد و با او به بحث و تبادل نظر نشست. روز سوم شهریور بنی صدر طی نامه‌ای که برای رجایی ارسال کرد اعلام داشت با وزیرانی که وی پیشنهاد کرده کاری ندارد، تنها وزرای دفاع و کشور به لحاظ حساسیت وضع کشور باید از تصویب وی بگذرد، اما باز هم در همان روز نظر خود را عوض کرده و طی نامه بلندی رجایی و همفکرانش را متهم به جوسازی برای گرفتن کشور از دست رئیس جمهور کرده و استقامت خود را لازم شمرد و از اینکه وی در مورد انتخاب وزیران با او مشورت نکرده گلایه کرد. در این نامه بلند توهین‌های زیادی به رجایی شد و بنی صدر او را فردی غیرمکتبی و بی‌توجه به قانون اساسی خواند.
@hdmlib8

کارشکنی های پی در پی بنی صدر و پاسخ امام خمینی به نامه او
بنی صدر برای حل این مشکل نامه‌ای به امام خمینی (ره) نوشت و در آن به اختلافاتش با نخست وزیر در مورد انتخاب وزیران اشاره کرد و نوشت که «معلوم شد که اعضای هیئت وزیران مثل خود نخست وزیر "یتغیرند".» وی در پایانِ نامه از حضرت امام (ره) خواست که هر تصمیمی که صلاح می‌داند اعلام کند، اما امام خمینی (ره) پاسخی همچون پاسخ قبلی‌اش در مورد پیشنهاد نخست وزیری سیداحمد خمینی داد:

«بسمه تعالی
اینجانب دخالت در این امور نمی‌کنم. موازین همان بود که کراراً گفته‌ام و سفارش من آن است که آقایان تفاهم کنند و اشخاص مؤمن به انقلاب و مدیر و مدبر و فعال انتخاب کنند.
والسلام علیکم
روح‌الله الموسوی الخمینی»
@hdmlib8

رجایی بارها افرادی را برای تصدی وزارتخانه های بدون وزیر پیشنهاد کرد، اما رئیس جمهور یا به نامه‌ها پاسخ نداد و یا صلاحیت آن افراد را بدون آوردن دلیل، رد کرد. از جمله این نامه ها معرفی میرحسین موسوی برای تصدی وزارت امور خارجه و سپس معرفی شش تن به عنوان وزیر امور خارجه است اما بنی صدر جوابی به آن ها نداد. ۳ اسفند سال ۵۹با اعلام اعتصاب سه روزه یکی از نمایندگان آبادان به خاطر عدم تکمیل کابینه، مجلس به دو وزیر معرفی شده از طرف بنی صدر رأی می دهد، اما کماکان وزیر امور خارجه تعیین نمی‌شود. شهید رجایی قصد داشت میر حسین موسوی، سردبیر وقت روزنامه جمهوری اسلامی، را به عنوان وزیر خارجه به مجلس معرفی کند، اما بنی صدر زیر بار نرفت. شهید رجایی نیز گزینه دیگری پیشنهاد نکرد و تا روز آخر ریاست جمهوری بنی صدر و در گرماگرم جنگ ایران و عراق کرسی وزیر خارجه در دولت خالی بود و رجایی خود سرپرستی وزارت خارجه را بر عهده گرفت و به نیابت از خود بهزاد نبوی را گماشت. بلافاصله پس از برکناری بنی صدر، شورای موقت ریاست جمهوری میرحسین موسوی را به عنوان وزیر خارجه به مجلس معرفی کرد تا کشور بیش از آن از نبود رییس دستگاه دیپلماسی آسیب نبیند.

السلام علیک یا موسی بن جعفر علیه السلام

🆔@hdmlib

افتتاح موزه و سراسر نمای مقاومت سردار شهید سپهبد حاج قاسم سلیمانی

@hdmlib8

گفت و گوی بخش ایثار و مقاومت روزنامه "جوان" با محسن محمدی نویسنده کتاب "مرد من" که به تازگی از سوی انتشارات موزه انقلاب اسلامی و دفاع مقدس منتشر شده است.

@hdmlib8

هنرمند ناشناس
بخش دوم از قسمت سوم ویژه برنامه آوای کتابخانه، کاری از کتابخانه انقلاب اسلامی و دفاع مقدس به تهیه کنندگی و سردبیری علی البرزی


اداره اسناد، مدارک و کتابخانه انقلاب اسلامی و دفاع مقدس

@hdmlib8

پیشنهاد کتاب

به مناسبت سالروز بمباران مرکز ذخیره‌سازی نفتی کرکوک توسط ایران (۱۳۶۵ ه.ش) به معرفی کتابی پیرامون این عملیات می پردازیم.

عنوان کتاب: بی سیم عملیات کرکوک
ناشر: روایت فتح
نویسنده: یحیی نیازی

معرفی کتاب
کتاب حاضر، جلد چهارم مجموعه ی روایت نزدیک روایت یک عملیات برون مرزی است. این کتاب خاطرات یکی از رزمندگان عملیات فتح یک است. در این کتاب خاطراتی درباره ی قبل از عملیات و چگونگی نفوذ به عمق صد و پنجاه کیلومتری خاک عراق و حمله به تأسیسات نفتی کرکوک و تخریب پایگاه های نظامی دشمن و بازگشت از عملیات را می خوانید.

موجود جهت امانت: در مخزن کتابخانه تخصصی موزه انقلاب اسلامی و دفاع مقدس

@hdmlib8

پیشنهاد کتاب
به مناسبت سالروز بمباران مرکز ذخیره‌سازی نفتی کرکوک توسط ایران (۱۳۶۵ ه.ش) به معرفی کتابی پیرامون این عملیات می پردازیم.

عنوان کتاب: بچه های عملیات کرکوک
ناشر: سوره مهر
نویسنده: احمد دهقان

معرفی کتاب
کتاب حاضر، کتاب حاضر خاطرات يحيي نيازي از عملياتي در داخل خاک عراق است. او که بيسيمچي بوده، به همراه گروه‌هاي چريکي ‎۱۵۰ کيلومتر در داخل خاک عراق نفوذ مي‌کنند و پس از عمليات، با پاي پياده به وطن بازمي‌گردند. سختي‌ها و دشواري‌هاي اين عمليات چريکي براي يک نوجوان و بازگو کردن آن در اين کتاب، عمليات کرکوک را خواندني و جذاب کرده است.

موجود جهت امانت: در مخزن کتابخانه تخصصی موزه انقلاب اسلامی و دفاع مقدس

@hdmlib8