تاریخ روایی ایران
1.58K subscribers
617 photos
69 videos
14 files
531 links
🍃
بازنگری در تاریخ قلمرو میانی

بررسی بازه زمانی پیش از عصر آهن،
و نقد عنوان مرسوم «پیش از تاریخ».

در حال تبدیل به اندیشکده (مرکز ملی مطالعات تاریخی)

تماس با مدير:
@mehrdad_1166
Download Telegram
🍃

Three ancient lakes in the heart of the Iranian plateau saw early civilisation emerge 10,000 years ago, and the hybrid Indo-European language evolve from an original tongue.

These people were driven by the Persian Gulf's flooding from its former dry floor and great river into Khuzestan, Mesopotamia, the central Zagros, and Asia Minor. The Younger Dryas then forced them eastward around 12,500 years ago toward the plateau's central lakes—today's Dasht-e Kavir, Dasht-e Lut, and Gaud-Zirah.

Hamun, last of those lakes, forms northern Gaud-Zirah. Ancient religious texts later applied the name Kayānsēh (Kayanian Sea)—once stretching from Ray to Khorasan—to Hamun. Its final remnants included Lake Saveh (Achaemenid–Sasanian eras), the Qom and Haj Ali Qoli salt lakes, and Jandaq-e Mo'allemān.

A drought around 3200 BC collapsed these lakes and their civilisations, driving populations outward to water sources on either side: the Indus Valley and Mesopotamia.

ترجمه:
https://t.me/midhistor/3083?single

@oldhistor
🕊3
🍃
ایلام و ایران

مهرداد ایران‌مهر
(داده‌ها: #هوشواره)

۱. شباهت با فلات‌نشینان هم‌عصر:
ایلامی‌ها از نوادگان مستقیم جمعیت‌های نوسنگی فلات ایران (مانند کشاورزان گنج‌دره) بودند و تفاوت ژنتیکی ویژه‌ای با مردم فلات در عصر برنز و مس نداشتند.
ساختار ژنتیکی آن‌ها با جمعیت‌های مرکز و شرق فلات (مثل تپه‌حصار) یکسان بود و مؤلفه Iran_N (ایران نوسنگی) میان ۷۰ تا ۹۰ درصد ژنوم‌شان را تشکیل می‌داد. بنابراین، ایلامیان نمایی از جمعیت فلات ایران بودند، نه گروهی بیگانه.

۲. شباهت با مردم امروز:
ژنوم ایلامیان در مردم امروز ایران (به ویژه جنوب و غرب) باقی مانده و تصور انقراض آن‌ها اشتباه است.
مردم امروز ایران ترکیبی از سه منبع اصلی‌اند: نیای زاگرسی (Iran_N)، کشاورزان آسیای خرد (Anatolia_N)، و مؤلفه استپی شرق کاسپی (Bmac).

ایلامیان باستان ۱۵ تا ۳۰ درصد کمتر از ایرانیان امروزی از مؤلفه اخیر داشتند، پس اندکی بیشتر به کشاورزان اولیۀ زاگرس شبیه بودند.
ایلامیان نمایندۀ لایه زیرین ژنتیک فلات ایران‌اند و مردم امروز، به ویژه در غرب و جنوب، بازماندگان همان جمعیت هستند که طی ۴ تا ۵ هزار سال با موج‌های بعدی جمعیتی ادغام شده‌اند.

@oldhistor
❤5👏4🕊2
تاریخ روایی ایران
نگارش پایه و معنای لغوی خونیرث...
🍃
خونیرث

مهرداد ایران‌مهر
واژۀ خونیرث از دو بخش «خوَن» و «ای‌رثه» تشکیل شده است.

«خوَن» برگرفته از شکل کهن «خوینگ» است که ریشۀ واژه خور[شید] می‌باشد. «شید» در واژۀ خورشید، برگرفته از واژۀ «خشَیتَ» اوستایی به معنای روشنایی و تابندگی است. (مانند یمَه-خشیت/جمشید، به معنای همزاد روشنایی)
بخش دوم یعنی «ای‌رثه» هم به معنای چرخ است. آوای تزئینی «ای» پیش از واژگانی می‌آمده که با حروف بی‌صدا (غیرمصوت) آغاز می‌شده است، مانند ای‌رثه، ای‌دیگنه (دجله)، ای‌ننه (ایزد).

بنابراین شکل نگارشی پایه برای این واژه، «خوَن-ای‌رَثَه» به معنای چرخ خورشید است. خونیرث نیز شکل نوشتاری فارسی نو آن بوده و مفهوم «میانۀ جهان» دارد، نه معنای لغوی. پس معنای لغوی خونیرث، همان چرخ خورشید است. ترکیب «میانۀ جهان» ترجمۀ واژۀ مادی «ویه-مئیذیه» می‌باشد.
در اصل، می‌توان گفت خونیرث یعنی مرکز چرخ خورشید (بخش میانی و محاط شش کشور باستانی)، که خود در جایگاه «ویه-مئیذیه» (میانۀ جهان) به روزگار کهن بوده است.

خونیرث،
معنا: چرخ خورشید
مفهوم: میانۀ جهان


@oldhistor
❤3🕊3
🍃
گوتی‌ها و مادها،
نماد تداوم جمعیتی و فرهنگی در فلات ایران

مهرداد ایران‌مهر
گوتی نام جمعیتی زاگرس‌نشین از هزارۀ سوم پ.م و حلقه‌ای از زنجیرۀ تمدنی غرب ایران (از لولوبی تا کاسی) است.

از سویی، گذار به دورۀ ماد، به معنای پدیداری و ورود جمعیت و زبان جدیدی نیست؛ بلکه تحولی تدریجی در میان همان مردم بومی است.
فرهنگ مادی برآمده از فرهنگ‌های عصر آهن غرب ایران (حسنلو، گودین‌تپه، نوشیجان)، و زبان مادی نیز زبانی وندی و هندوایرانی است که با انتشار از طریق ساحل‌نشینان دریاچه‌های میانی فلات، طی چندین نسل در زاگرس نفوذ کرد و با زبان‌های کهن‌تر (گوتی یا کاسی) آمیخته شد.

هستۀ جمعیتی مادها، نوادگان همان بومیانی است که قرن‌ها پیش گوتی یا لولوبی خوانده می‌شدند و بعدها هویت «مادی» گرفتند.
این ارتباط از نوع نیای مشترک است. گوتیان، کاسی‌ها و لولوبی‌ها، نیاکان بومی زاگرس‌اند و مادها وارث همان جمعیت، اما با زبانی جدید و سازمان سیاسی پیچیده‌تر.

پس گوتی و ماد، دو نام برای یک تبار بومی واحد در دو برهۀ زمانی هستند، نه دو جمعیت کاملا جدا.

گوتی‌ها:
https://t.me/oldhistor/4209

مادها:
https://t.me/oldhistor/4187

@oldhistor
👏3❤1
🍃
گوتی‌ها، کردوخ‌ها و کُردها

مهرداد ایران‌مهر
گوتی‌ها (هزاره سوم پ.م) و کردوخ‌ها (هزاره اول پ.م) حلقه‌هایی از یک زنجیرهٔ تمدنی واحد در زاگرس و شمال میانرودان، و نام‌هایی نزدیک به هم برای مردمانی با ریشهٔ مشترک‌اند. گوتی‌ها در زاگرس مرکزی و جنوبی و کردوخ‌ها در زاگرس شمالی و توروس می‌زیستند. دو بخش از یک زیست‌بوم پیوسته، با جابجایی و اختلاط دائمی جمعیت‌ها.

شواهد اندک زبانی، گوتی و کردوخ را به خانوادهٔ زبان‌های ایرانی مرتبط می‌سازد. با حدود ۱۵۰۰ سال فاصله، گوتی‌ها نخستین لایهٔ این جمعیت کوهستانی بودند و کردوخ‌ها لایه‌ای متأخر؛ گوتی‌ها نیاکان کهن در جنوب و کردوخ‌ها شاخهٔ شمالی همان‌هایند که در استقرار جمعیت‌های ایرانی شمال‌غربی نقش داشته‌اند.

گزنفون در آناباسیس، کردوخ‌ها (کردوئنه ارمنی) را کوه‌نشینانی جنگجو توصیف کرده است. «کردوخ» شکل یونانی‌شدهٔ نامی است که بعدها به «کُرد» تبدیل شد و با «کورتی» پارسی باستان (معرب «قردو») پیوند دارد. تداوم نام و جغرافیای کردوخ‌ها تا دورهٔ اسلامی، آنان را نیاکان مستقیم کُردهای امروزی می‌سازد.

@oldhistor
👏3🕊2
تاریخ روایی ایران
🍃 گوتی‌ها، کردوخ‌ها و کُردها مهرداد ایران‌مهر گوتی‌ها (هزاره سوم پ.م) و کردوخ‌ها (هزاره اول پ.م) حلقه‌هایی از یک زنجیرهٔ تمدنی واحد در زاگرس و شمال میانرودان، و نام‌هایی نزدیک به هم برای مردمانی با ریشهٔ مشترک‌اند. گوتی‌ها در زاگرس مرکزی و جنوبی و کردوخ‌ها…
🍃
آفت بزرگ در تاریخنگاری

این آفت، همانا جمود و ایستایی قائل شدن برای مرزهای جمعیتی می‌باشد، در حالی که جغرافیای کوهستانی زاگرس و توروس همواره دالانی برای جابجایی، اختلاط و تداوم فرهنگی بوده است.

برای مثال، همانطور که امروزه یک شبکهٔ پیوسته فرهنگی، زبانی و خویشاوندی میان قامشلی و کوبانی در شمال سوریه از یک سو و سلیمانیه و سنندج در زاگرس از سوی دیگر برقرار است، منطقی نیست که این پیوستگی را برای گوتی‌ها، لولوبی‌ها، کردوخ‌ها و کودی‌ها و دیگر جمعیت‌های باستانی زاگرس منکر شد، فقط به این دلیل که نام‌ها در هر برهه عوض شده یا یونانی‌ها و آشوری‌ها هر بار یک برچسب جدید بر آن‌ها زده‌اند.

این دقیقاً همان نگاه «جزیره‌ای» به تاریخ است. در حالی که، این‌ها همه حلقه‌های یک زنجیرهٔ واحدند، نه جزیره‌های جدا افتاده.

پاسخ #هوشواره به دیدگاه‌های ذیل مطلب پیشین


@oldhistor
❤2🕊2
🍃
نژاد و قوم،
مفاهیمی قرن بیستمی

مهرداد ایران‌مهر

من داریوش
هخامنشی
پارسَ پارسَ/هیَ
ایری‌یَ-خشَی‌ثیَ


داریوش پس از آنکه خود را «پسر پارسَه‌ایی از پارسَه» معرفی می‌کند، با گفتن «ایری‌یَ-خشچ (خشَی‌ثیَ)»، در حال یک جهش مفهومی از مقیاس دهیو (سرزمین پارس) به یک پهنهٔ تمدنی بسیار کلان‌تر (سرزمین-شهریاری) است. یعنی گذر از مفهوم کهن وئیژنگه (وئجه) با معنای سرزمین و افزودن مفهوم حاکمیت سیاسی به آن.

این یادآور مفاهیم خونیرث و ایران‌وج در یادمان ایرانی است؛ یعنی پهنه‌ای گسترده که همهٔ ایرانیان و ایرانی‌تباران را در بر می‌گیرد. این یک هویت تمدنی و سرزمینی است، نه مفهومی جمعیتی (نژادی) یا قومی به سبک امروزی.

داریوش: از دودمان هخامنشی و پارس (دهیو) به ایری‌یَ-خشث
(حوزهٔ تمدنی کهن/خونیرث)
شاپور: از دودمان اردشیر به ایرانشهر
(تحقق نوین همان حوزهٔ تمدنی)

هر دو، یک جهش مفهومی همسان دارند؛ داریوش آن را با زبان تمدنی «ایری‌یَ-خشَی‌ثیَ» بیان می‌کند و شاپور همان را با شکل آوایی نوین‌تر یعنی «ایران-خشتره» به رخ می‌کشد.
گویی که شاپور با آیینه‌ای در دست، همان مفاهیم کهن داریوش را در قاب یک دولت نوین بازتاب می‌دهد.

@oldhistot
👏5❤3
🍃
نقش تکامل در بقای نوزاد

#هوشواره
دلیل اصلی این رفتار، غلبۀ سامانه عصبی ابتدایی (نخاع و ساقۀ مغز) بر قشر مخ، در ماه‌های آغازین زندگی است.
این واکنش کهن که Grasp Reflex نامیده می‌شود، یک ساز و کار بقای تکاملی برای چسبیدن نوزاد به موی بدن مادر، در نیاکان نخستین است.

از نظر عصبی، سه مانع اصلی برای باز کردن مشت وجود دارد:
۱. مراکز واکنش در نخاع، زودتر از قشر حرکتی مغز بالغ می‌شود، بنابراین حرکات ابتدا غیرارادی و بازتابی است.
۲. در نوزاد، تنش پایۀ ماهیچه‌های خم‌کننده (بستن مشت) به مراتب بیشتر از عضلات بازکننده است و مغز هنوز توانایی تعدیل این تعادل را ندارد.
۳. رشته‌های عصبی که فرمان ارادی «باز کردن» را از قشر مخ به انگشتان می‌رسانند، هنوز عایق میلین کافی ندارند. در نتیجه، این فرمان بسیار کند و ضعیف به عضلات می‌رسد، در حالی که فرمان بستن از طریق نخاع، سریع و قوی است.

این واکنش تا حدود ۶-۴ ماهگی به تدریج مهار می‌شود. با رشد اتصالات قشر مخ و تکامل میلین، مغز تسلط مهاری پیدا می‌کند و نوزاد «گیرش ارادی» را جایگزین «گیرش واکنشی» می‌کند؛ او کم‌کم می‌آموزد که مشت را آگاهانه باز کند و شیء را رها نماید.

@oldhistor
👏3
تاریخ روایی ایران
اسب‌های سواره‌نظام هخامنشی...
🍃
اسب نسایی

مهرداد ایران‌مهر
مشهورترین نژاد اسب در دوران هخامنشی بود که در دشت نسا/Nisa (ماد باستان، میان بیستون و کنگاور) پرورش می‌یافت.
ویژگی‌های ظاهری آن را جثه‌ای بزرگ و تنومند، گردنی کشیده و قوس‌دار، سینه‌ای فراخ، اندام‌هایی قوی، و رنگی غالباً طلایی یا کهربایی توصیف کرده‌اند. سرعت و استقامت بالای آن نیز زبانزد بود.

هرودوت از ده اسب مقدس نسایی در پیشاپیش ارتش خشیارشا نام می‌برد. استرابون آن‌ها را بهترین اسب‌های آسیا می‌داند و آریان نقل می‌کند که در زمان هخامنشیان ۱۶۰,۰۰۰ رأس در دشت‌های نسا می‌چریدند. دیودور سیسیلی نیز از سواران مادی با این اسب‌ها در نبرد ایسوس، یاد کرده است.
اسب‌های سفید نسایی ارابهٔ زرین شاهنشاه را می‌کشیدند، در مراسم تدفین شاهان به همراه آن‌ها دفن می‌شدند، و به عنوان هدیه به پادشاهان دیگر پیشکش می‌گردیدند.

پرورش آن کاملاً درباری و تحت نظارت مستقیم بود، با مراتع اختصاصی، انتخاب دقیق و تغذیهٔ ویژه. در ارتش نیز سواره‌نظام سنگین هخامنشی از این اسب‌ها بهره می‌گرفت، زیرا توانایی حمل سوار با زره کامل را داشتند و عاملی برای برتری سواره‌نظام ارتش ایران محسوب می‌شدند.

#منطق_تاریخی
@oldhistor
❤5👏4🥰2
تاریخ میانه
در طول دورۀ جنگ اخیر و به هنگام قطع بودن شبکه‌های اجتماعی، خیلی بی‌سر و صدا، سه استاد حوزۀ فرهنگ و ادب فارسی را از دست دادیم. (پیش‌تر هم دکتر عبدالمجید ارفعی)
🍃
دکتر محمدعلی سجادیه

طی دوران میان رخدادهای تلخ ۱۸ و ۱۹ دیماه تا آغاز جنگ در اسفند، استاد دیگری را در ۶ بهمن ۱۴۰۴ از دست دادیم.
پروفسور محمدعلی سجادیه یکی از سرشناس‌ترین جراحان چشم‌پزشکی در ایران بودند. ایشان بیشتر به دلیل تبحر در زمینۀ شبکیه و زجاجیه شناخته می‌شوند.

دغدغۀ زیبای دکتر سجادیه در این حوزه، پاسداشت زبان فارسی و واژه‌سازی برای مفاهیم نوین پزشکی است.
ایشان به جای استفاده از اصطلاحات رایج فرانسوی و انگلیسی، شخصاً برای بسیاری از بیماری‌ها و ساختارهای چشم، معادل‌های فارسی بسیار زیبا، دقیق و شاعرانه وضع کرده‌اند که امروزه در جامعۀ چشم‌پزشکی ایران رایج شده و جا افتاده است.

کتاب «نیاکان سومری ما» (Sumerian Ancestors)، حاصل علاقه و پژوهش‌های دکتر محمدعلی سجادیه در زمینۀ تاریخ باستان است. ایشان در این کتاب به بررسی نظریاتی می‌پردازند که ریشه‌های فرهنگی، زبانی یا تباری سومریان را با ایرانیان باستان مرتبط می‌داند. محتوای کتاب به بررسی الواح سومری، استوره‌ها، زبان و تأثیر آن‌ها بر تمدن‌های بعدی می‌پردازد.

یادش گرامی 🖤

@oldhistor
🕊11
🍃
خیالات آریایی

در بررسی پیوند میان واژهٔ «آریا» و «ایران»، آنچه در کتاب‌ها به عنوان حقیقتی قطعی عرضه می‌شود، بیش از آنکه محصول یک ریشه‌شناسی بی‌طرفانه باشد، واکنشی دفاعی به یک تلخکامی تاریخی است.

اروپای قرن نوزدهم این واژه را از اوستا و وداها گرفت، آن را به برچسبی نژادی بدل کرد و آنگاه این تحریف را به اوج رساند.
پس از جنگ دوم جهانی، محققان برای نجات این واژه، ناچار شدند بیش از حد لازم توضیحش دهند و قطعیتش ببخشند.

همین فشار، پاسخ‌ها را شبیه توجیه و ناپیوسته ساخت:
.واک «i» در اوستایی میان‌پیوند است،
.خط میخی آن را نشان نمی‌دهد،
.واژۀ Ērān برگرفته از arya- ...!

این‌ها شاید به نظر درست برسد، اما در کنار هم قصه‌ای بی‌روح می‌سازد که در برابر پرسش‌های شهودی کم می‌آورد.
اگر آن انحراف تاریخی رخ نمی‌داد، Airiya نامی ساده و بی‌حاشیه در میان ده‌ها واژهٔ باستانی دیگر می‌ماند. کسی با تعصب پافشاری نمی‌کرد که Ērān به معنای آریاست، تردیدها پنهان نمی‌ماند، و صدای مخالفان جدی‌تر شنیده می‌شد.

حقیقت زبانی همواره با تردید آمیخته است؛ قطعیت خامی که امروز دیده می‌شود، فرزند ناخواستهٔ یک جدال بیهوده است.

#ایران
@oldhistor
👏4