🍃
استورۀ گاو - ۲

«گئوش-اوروان» در یسنای اوستا، روان آفرینش است که از ستم بر چارپایان به اهورامزدا شکایت می‌برد. اهورامزدا، زرتشت را برای نگهبانی از گئو و جهان مادی برمی‌گزیند.

این مفهوم در متون پهلوی تحول ژرف می‌یابد و به «روان گئو» به عنوان نگهبان گیتی تبدیل می‌شود؛ چنانکه در بندهش، روانش پس از مرگ به آسمان می‌رود و در جایگاه ایزد نگهبان چارپایان و گیاهان می‌نشیند. گئوش‌یشت (درواسپ‌یشت)، به نگهبانی از چارپایان اختصاص دارد.

نماد گاو در فرهنگ‌های دیگر نیز بازتاب یافته است؛ در میانرودان نماد باروری و خدای پشتیبان شهر؛ در مصر آپیس، حاتحور، نوت، منویس و بوخیس؛ در اژه و روم مینوتائور، زئوس و در اروپا توروبولیوم و آرگوس؛ در اسکاندیناوی آدومبلا و ودمل؛ در هند ایندرا، ناندی و گاو مقدس؛ در چین نماد کشاورزی و تلاش؛ در ژاپن نماد مکتب ذن؛ در آفریقا گاو نر وحشی و گاو خاکستری انگیرو؛ در عرب جاهلی مغز استخوان گاو مقدس؛ در سلتی تارووس تریگارانوس؛ در هیتی و هورّی گاوهای سری و هوری؛ و در آتلانتیس مقدس‌ترین حیوان.

بدین‌سان گئوش-اوروان نماد الهام‌بخش گایا بوده و به شکل تجلی زمین و آفرینش، اصالت یافته است.

@oldhistor

🍃
استورهٔ گاو - ۳

گاو در ایران و کیش مهر (آیین میترایی)؛ در آفرینش، باروری و تضمین زندگی نقش دارد.
پس از مرگ گاو یکتاآفریده، از نطفه و روان او همهٔ گیاهان و چارپایان روی زمین آفریده می‌شود. مرگ او به مثابه قربانی برای آفرینش است و روانش، در آسمان، گئوش-اوروان، می‌باشد.

گاو برمایه، گاوی پرنقش و نگار که جلوه‌ای دیگر از گاو یکتاآفریده و دایۀ فریدون است. برمایه به دست ضحاک کشته می‌شود و فریدون با گرز گاوسر، ضحاک را به بند می‌کشد و تداوم زندگی را تضمین می‌کند.

در آیین مهر، گاوکشی (تاوروکتونی) صحنه‌ای بنیادین است؛ از خون گاو، گیاهان و خوشه‌های گندم می‌روید و زندگی از مرگ زاده می‌شود. دم گاو به خوشهٔ گندم و خونش به انگور مانند می‌شود. گاو در این آیین با ماه و باروری پیوند دارد؛ شاخ‌های او یادآور هلال ماه و صورت فلکی ثور است. نبرد شیر و گاو در آپادانا نیز نماد چرخهٔ فصول است.

در استوره‌های ایرانی، سریشوک/هدیوش حامل مردمان و قربانی فرشگرد است و گوپت‌شاه، نیم‌انسان-نیم‌گاو، نگهبان اوست. سیاگالش ایزدبانوی نگهبان چارپایان است و دیو گاوپای در مرزبان‌نامه حضور دارد. تیشتر نیز با «گاو سبز» در پیوند است.

@oldhistor

🍃
ستم بر آیندهٔ کشور

سیاست گزینش رشته بر اساس معدل، دهه‌هاست که علوم انسانی -به ویژه رشتهٔ تاریخ- در ایران را به آخرین ایستگاه دانش‌آموزانی تبدیل کرده که در ریاضی و تجربی جایی نیافته‌اند.

این سیاست، یک هرم ارزشی ساخته که در آن علوم انسانی و تاریخ نه بر اساس علاقه و استعداد، بلکه بر اساس ناکامی در رشته‌های دیگر انتخاب می‌شود.
وضعیت امروز را کارشناسان، «عقیم‌وارگی و عدم زایندگی» رشتهٔ تاریخ می‌نامند؛ گسست میان مورخان و جامعه، ضعف در مهارت‌های بنیادین مانند داده‌کاوی اسناد و...

پرسش این است که آیا از این قشر می‌توان انتظار نوآوری و به چالش کشیدن فرضیات کهنهٔ قرن نوزدهمی را داشت!
پاسخ به طور کلی منفی است، زیرا نوآوری در تاریخنگاری، نیازمند سه سرمایه است؛ سرمایهٔ فکری و نظریات انتقادی، سرمایهٔ انگیزشی و پرسشگری، و سرمایهٔ نهادی و حمایت صنفی.

اما اقلیتی علاقمند در میان همین قشر وجود دارد که اگر حمایت شود، می‌تواند پیشران تحول باشد. شرط لازم، جایگزینی گزینش معدل‌محور با علاقه‌محور و گشودن فضای نقد دانشگاهی است.
بدون این اصلاحات، حوزهٔ تاریخ در ایران، نه حافظهٔ جمعی خواهد بود و نه ابزار فهم امروز.

@oldhistor

🍃
#یادداشت

نتایج نظرسنجی اخیر، بازتاب‌دهندهٔ واقعیتی مهم است. این بازخورد را با دقت دریافت کردیم.

بی‌تردید، شرایط روانی جامعه در دوره‌های سوگ سنگین، توان همراهی مخاطب را کاهش می‌دهد. ذهن جمعی به حالت دفاعی رفته و ظرفیت پردازش را از دست می‌دهد.
بر این اساس، در اینجا رسالت خویش را بازخوانی روایت‌های اصیل و التیام‌بخش ایران می‌دانیم. تاریخ می‌تواند پناهگاهی برای بازیابی هویت و آرامش باشد.

در نظرسنجی اخیر، گلایه‌هایی مطرح شد؛ از جمله تکراری بودن محتوا، انتشار نامنظم و مهمترینِ آن‌ها، کیفیت منابع؛ اعتراضی که قابل درک است.
دربارهٔ چرایی این موضوع، متأسفانه در گذشته سرقت‌هایی ادبی از محتوای تاربرگ صورت گرفت. به همین دلیل، مدتی است که، چکیده‌ها را بدون درج منبع و توضیحات مکشوف منتشر می‌کنیم تا از تکرار این سوءاستفاده‌ها جلوگیری شود.
اما اصل و متن کامل مقالات، با فاصله‌ای چند ماهه، در تارنگاری ویژه منتشر و پیوند آن در زیر چکیده‌های درون تاربرگ درج خواهد شد.

امید است با این رویکرد، بار دیگر این نیروی مثبت را در کنار یکدیگر بازسازی کنیم.

گاهی برای تنوع، به @midhistor هم سر بزنید.

@oldhistor

🍃
سایهٔ سیاست بر روایت تاریخ

با نگاه به نقشهٔ پراکندگی «کشاورزان ایران نوسنگی»، آسیبی جدی در پژوهش‌های تاریخی، باستان‌شناختی و ژنتیک جمعیت مشاهده می‌شود؛ یعنی محدود کردن تحلیل‌های تاریخی به مرزهای سیاسی امروز.

این پدیده با نام «تلهٔ دولت-ملت» شناخته می‌شود. این محدودیت، خطایی روش‌شناختی و یک «خودبازداری معرفتی» است که ریشه در تابوهای سیاسی، ترس از اتهام‌های ناسیونالیستی، محافظه‌کاری علمی، فقدان تاریخنگاری تطبیقی و استعارهٔ «جزیره‌های جدا از هم» دارد.

نتیجه، برش تصویر پیوستهٔ تاریخ به جزیره‌های جدا از هم و نادیده گرفتن پیوستگی‌های زیستی-فرهنگی است.
کشاورزان ایران نوسنگی جمعیتی فراملی از قلب آسیای خرد و میانرودان تا هندوکوش و پامیر و حوضهٔ رود سند، و از قفقاز تا سواحل جنوبی خلیج فارس پراکنده بوده‌اند.

لازمهٔ عبور از «تلهٔ دولت-ملت»، توجه به مرزهای فرهنگی به جای کشور، همکاری‌های بین‌المللی، استفاده از سامانهٔ اطلاعات جغرافیایی (GIS)، تاریخنگاری انتقادی و جسارت نظری می‌باشد.
تاریخ، میراث مشترک بشریت است، نه ملک طلق یک ملت؛ ژن‌ها و فرهنگ‌ها مرز نمی‌شناسند.

@oldhistor

🍃
فهم استوره

این کار بر خلاف تصور رایج، سرگرمی ساده یا خواندن داستان‌های کهنه نیست؛ بلکه آزمونی جدی برای توان ذهنی و عمقِ شناختی است.

استوره با زبان نمادین سخن می‌گوید و ذهن باید از ظاهر روایت عبور کند تا به لایه‌های معنایی برسد.
استوره بدون بستر فرهنگی و تاریخی‌اش فهمیده نمی‌شود؛ پس درک آن نیازمند بیرون آمدن از چارچوب «اینجا و اکنون» است.

استوره از جزئیات سخن می‌گوید، اما در خدمت مفاهیم انتزاعی مانند نظم و آشوب، و مرگ و زندگی... است.
همچنین هیچگاه پاسخ قطعی نداده و ذهن را وادار به تحمل ابهام و پذیرش تفسیرهای همزمان می‌کند. استوره ساختارهای تکرارشونده‌ای چون سفر قهرمان و بازگشت جاودانه دارد که شناخت آن توان انتزاع و قیاس در سطح بالا را می‌طلبد.

یک استوره همزمان شکلی روان‌شناختی، اجتماعی و کیهان‌شناختی دارد و درک آن مستلزم جدا کردن و دوباره پیوند دادن این لایه‌هاست. به همین دلیل، استوره کلید فهم ذهن و فرهنگ بشری است.
استوره تمرین ذهن برای مواجهه با پیچیدگی جهان است؛ جهانی پر از نماد، چندلایه و نیازمند تفسیر.

پس فهم استوره، مهارتی شناختی و سطح بالاست که باید پرورش یابد، نه امری بدیهی و ساده.

@oldhistor

🍃
پیش از تاریخ ایران!

آیا زندگی مردم ۵۰۰۰، ۶۰۰۰، ۹۰۰۰ و ۱۲۰۰۰ سال پیش، بخشی از تاریخ ایران است؟
پاسخ این است که این دوره‌ها قطعاً بخشی از تاریخ ایران‌اند؛ تفکیک «تاریخ» از «پیش از تاریخ» یک برچسب روش‌شناختی است، نه واقعیت مطلق.

دوران تاریخی با خط آغاز شده؛ و پیش از تاریخ، با باستان‌شناسی مادّی شناخته می‌شود.
اما خط لزوماً آوانگار (الفبا) نیست و خط اندیشه‌نگار، خود دوره را وارد «تاریخ» می‌کند، حتی اگر خوانا نباشد. بنابراین ایرانِ ۵۰۰۰ و ۹۰۰۰ سال پیش، در محدودهٔ «تاریخ آغازین» است، نه «پیش از تاریخ».

غرب با ابداع «فرض نژادی آریایی»، تاریخ ایران را قیچی کرد. معرفی خویشاوندی زبان‌های هندواروپایی توسط ویلیام جونز به غرب، سپس در قرن نوزدهم توسط آرتور دو گوبینو به «نژاد برتر» تبدیل شد. این چارچوب، تاریخ ایران را به دو نیمهٔ «پیش از آریایی» (بومی عقب‌مانده) و «پس از آریایی» (متمدن مهاجم) تقسیم نمود.

نکتهٔ کلیدی آنکه، روشنفکران ایرانی این چارچوب را پذیرفتند و «ملی‌گرایی آریایی» ساخته شد. این روایت به ایدئولوژی تبدیل و تا امروز بازتولید شده است.
نتیجه، قربانی شدن تاریخ واقعی سرزمین ایران بود.

@oldhistor

🍃
درود بر همراهان همیشگی

خشنودیم که در این مسیر فکری همراه ما هستید. لازم می‌دانیم بار دیگر، تصویری روشن از رویکرد این تاربرگ ارائه دهیم تا انتظارات و مسیرمان هماهنگ باشد.

ما در اینجا، بر خلاف بسیاری از صفحات تاریخی، تمرکز اصلی خود را بر روایت صرف رویدادها و مصداق‌های تاریخی قرار نداده‌ایم. البته که بررسی و درج گزارش رویدادها هم اهمیت دارد، اما دغدغهٔ اصلی ما چیزی فراتر از آن است؛ ما می‌کوشیم به لایه‌های زیرین و پنهانِ فهم تاریخ بپردازیم.

به بیان دقیق‌تر، تلاش ما معطوف است به «چارچوب‌ها»، «روش‌های تحلیل» و «مبانی معرفتی» که روایت تاریخی بر آن‌ها استوار می‌شود.
بخش مهمی از این مسیر، نقد روش‌شناسی غرب و فرضیاتی است که در قرن نوزدهم شکل گرفته و تا امروز بی‌آنکه به چالش کشیده شود، بر مطالعات تاریخی سایه افکنده است.

بر این باوریم که بسیاری از این فرضیات، نه حقایقی جهان‌شمول، بلکه برساخته‌هایی وابسته به زمینه‌های خاص است؛ و بازخوانی انتقادی آن‌ها می‌تواند به درکی عمیق‌تر از گذشتهٔ تاریخی بینجامد.
امیدواریم این نگاه، دریچه‌ای تازه بگشاید و زمینه‌ساز گفتگویی اساسی‌تر شود.

از همراهی‌تان سپاسگزاریم

@oldhistor

🍃
بر باد رفتن داده‌های منسوخ

دسته‌بندی‌های رایج در زبان، فرهنگ، خط و تاریخ امروز، مانند «سامی و آرامی»، «هندواروپایی»، «آریایی»، «شرق و غرب»، طبیعی و بی‌طرف نیست؛ بلکه محصول قرن نوزدهم اروپا و همزمان با استعمار، نژادگرایی علمی و الهیات مسیحی سکولار می‌باشد.

این فرآیند در سه لایهٔ سرقت «نام‌ها»، «مفاهیم» و «خاستگاه» تحلیل شده و نشان می‌دهد که ساختار الهیاتی، امروزه در لباس سکولارِ «حقوق بشر»، «دموکراسی» و «توسعه» بازتولید می‌شود.

بازتعریف واقعی، نه انکار شباهت‌های ساختاری زبان، بلکه آگاهی بر خاستگاه حقیقی دسته‌بندی‌ها است. راهکار نیز، در جداسازی پدیده از نام، جابجایی مرکز و داشتن نگاه نقادانه است.
این کار در هر حوزه، از زبان و خط تا تاریخ و دانش، باید عملی شده؛ و دسته‌بندی حقیقی آن است که، خاستگاهش را اعلام کند و از آنِ کسی باشد که با آن زندگی می‌کند، نه کسی که با برتری اقتصادی و سیاسی، بر آن حکومت می‌کند.

چنین بازتعریفی، نه وارونه‌سازی واقعیت است و نه انکار پیوندها؛ بلکه آزادسازی پدیده از سلطهٔ نام‌هایی است که بر آن تحمیل شده.

این نام‌ها در قرن هجدهم، توسط ویلیام جونز و یوهان آیشهورن ساخته شد

@oldhistor

🍃
سرزمین هایک‌ها

هایستان نام بومی ارمنستان است. این نام ریشه در استوره های این سرزمین دارد. هایک، نیای افسانه‌ای ارمنیان است.

در استوره‌های ارمنی، آرمناک پسر هایک است. او در بابل به دنیا آمد و همراه پدر به سرزمین آرارات مهاجرت کرد. هایک و همراهانش از سلطهٔ بابل رهایی یافتند و در سرزمین کوهستانی آرارات سکونت گزیدند.
آراماییس پسر آرامانیاک بود و پس از او آماسیا، گقام، هارما و آرام آمدند.

اما این سرزمین در متون تمدن‌های همسایه، با دو نام دیگر نیز شناخته می‌شد؛ اورارتو و ارمینه. اوراشتو/اورارتو نامی است که آشوریان به پادشاهی منطقهٔ دریاچه وان دادند. آرارات برگرفته از نام اکدی اورارتو (سرزمین بلند) است. اورارتوها به سرزمین‌شان «بیاینیلی» و «نایری» می‌گفتند.
همچنین داریوش یکم در بیستون از نام ارمینه استفاده کرد. نام ارمینه از طریق یونانی و به شکل ارمنیا به جهان غرب راه یافت.

از اورارتو به ارمینه و سپس ارمنستان، نام‌ها دگرگون شد، اما مردمان نامور به ارمنی، همواره خود را «های» خوانده‌اند.
این سه نام همچون سه رودخانه است که از یک فلات سرچشمه می‌گیرد و در نهایت به دریاچهٔ هویت ارمنی می‌ریزد.

@oldhistor

🍃
نقدی بر فرضیهٔ هگارتی

این فرضیه در سال ۲۰۲۳ با تحلیل سنّ زبانی (Bayesian) ۱۶۱ زبان، قدمت هندواروپایی را ۸۱۲۰ سال پیش تخمین زد و خاستگاهی در شرق آسیای خرد پیشنهاد داد.

در نگاه نخست، این فرضیه گامی به پیش به نظر می‌رسید. اما هگارتی نیز ساختار فرضیهٔ استپ را حفظ و فقط یک ایستگاه مقدماتی به آن افزود. یعنی شاخه‌ای از مسیر جنوب قفقاز به استپ می‌رود و از آنجا در اوراسیا گسترش می‌یابد.
اِشکال بنیادین، در ساختار آن است؛ نه در جزئیات. هگارتی نخست یک فرضیه ساخت، سپس به جستجوی شواهد برای اثبات آن پرداخت. نقدهای آماری نشان می‌دهد درخت زبانی او ضعیف است و با دانش زبان‌شناسی تاریخی در تضاد قرار می‌گیرد.

انتظار می‌رفت، شواهدی که برای استپ وجود نداشت، برای این فرضیه ارائه شود. اما آسیای خرد هم تازه وارد نوسنگی شده بود و تراکم و پیچیدگی جمعیتی‌اش به آن اندازه نبود که زادگاه یک خانوادهٔ زبانی پیشرفته باشد.
تناقض استپ، در فرض هگارتی هم موجود است؛ زیرا زبان پدید نمی‌آید، و در یک نقطه با تراکم جمعیتی پایین نیز تحول نمی‌یابد.

هگارتی فقط یک پرده به آغاز نمایش استپ افزود و همان خطا را در جغرافیایی دیگر تکرار نمود.

@oldhistor

🍃
حق و سواد نقد را ندارید!

هر بار نقدی به فرضیه‌های رایج تاریخی می‌شود، پاسخ این است «تو که جداول زبانی و ژنتیکی را نمی‌فهمی».

این در ظاهر درست است، اما در واقع یک مغالطه است که کل مسیر نقد علمی را می‌بندد.
. نقد داده‌ها و جزئیات فنی، تخصص می‌خواهد.
. نقد رویکرد (چارچوبی که این داده‌ها در آن تفسیر می‌شود)، به تخصص در جزئیات فنی نیاز ندارد؛ بلکه توانایی تحلیل منطقی، آشنایی با مبانی نظری و شناخت شواهد میان‌رشته‌ای می‌خواهد.

تخصص در خواندن جدول ژنتیکی، به معنای وجود حتمی تسلط بر ارزیابی مبانی نظری آن نیست.
متاسفانه شیوهٔ غلطی در این مورد وجود دارد. بدینگونه که، تنها کسانی حق نقد دارند که در همان چارچوب آموزش دیده‌اند؛ یعنی کسانی که احتمال کمتری دارد مبانی آن را زیر سؤال ببرند!

برای مثال، در فرضیهٔ هگارتی پیش‌فرض استپ حفظ شد. یعنی «زبان در یک نقطه پدید آمده و با مهاجرت گسترش می‌یابد».
نقد این ساز و کار، ربطی به خواندن جداول زبانی و ژنتیکی ندارد. معیار درستی یک فرضیه، سازگاری با شواهد و قابلیت توضیح است.

پرسش دربارهٔ رویکردهای ناهمخوان با منطق تاریخی، تسلط بر جزییات نمی‌خواهد؛ شجاعت فکری می‌خواهد.

@oldhistor

🍃
رونمایی مقاله

مهرداد ایران‌مهر
در جهان دانش، گاه مسیر انتشار یک یافته، به اندازهٔ خود یافته اهمیت دارد. مقالهٔ «پاسخ اسناد ملی ایران به دانش انسان‌شناسی» پس از ۱۱ سال رونمایی می‌شود.

از سال ۱۳۹۴، این پژوهش بارها به نشریات سپرده شد و هر بار با پاسخ «علمی نیست» یا سکوت مواجه گشت. داوران، اشکال اصلی را نبود مآخذ غربی در فهرست منابع می‌دانستند. اما چگونه به پژوهشی که هیچ پژوهشگر غربی تاکنون به آن نپرداخته، ایراد گرفته می‌شود که چرا منابع غربی ندارد؟

مرور پیشینه نشان می‌دهد، تاکنون هیچ پژوهش مستقلی، پلی میان یافته‌های نوین انسان‌شناسی و متون ملی ایران برقرار نکرده است. شکافی عمیق میان علوم تجربی و انسانی وجود دارد؛ در حالی که متون ملی ما مملو از اشاره به این موارد است.
پژوهش حاضر برای نخستین بار این شکاف را پر می‌کند. ما با رویکردی میان‌رشته‌ای، به دنبال اثبات وجود نشانه‌هایی روشن از داده‌های دانش‌های نوین در متون ملی هستیم.

رونمایی از این مقاله، تأکیدی است بر اینکه پیوند دانش نوین انسان‌شناسی با متون کهن ایران، می‌تواند پنجره‌ای تازه به روی درک ما از گذشته بگشاید.

@oldhistor

🍃🌱
تیرگان-مهرگان

جشن تیرگان و مهرگان از کهن‌ترین جشن‌های ایرانی‌اند که در طول تاریخ، دو زمان متفاوت برای برگزاری یافته‌اند.

چهار جشن بزرگ ایرانیان در آغاز فصل‌ها شامل نوروز در آغاز بهار، تیرگان در آغاز تابستان، مهرگان در آغاز پاییز و چله در آغاز زمستان می‌باشد.
مهرگان (بزرگ) در اصل با اعتدال پاییزی پیوند داشت و در اول مهر برگزار می‌شد. یادآور پیروزی فریدون بر ضحاک:
به روز خجسته سر مهرماه
به سر بر نهاد آن کیانی کلاه

اما از دورهٔ ساسانی، مهرگان به روز مهر از ماه مهر، منتقل شد. ابوریحان بیرونی در آثارالباقیه از مهرگان عامه در روز مهر و مهرگان خاصه در روز رام یاد می‌کند.
تیرگان (بزرگ) نیز با انقلاب تابستانی و پرتاب تیر آرش از فراز دماوند پیوند داشت و در اول تیر برگزار می‌شد. بعدها زمان آن به روز تیر از ماه تیر، منتقل شد.

امروزه تفاوت تقویم باستانی و خیامی، بر این دوگانگی افزوده و موجب تشتت در تعیین روز جشن‌ها شده است. (۱۰ و ۱۳ تیر؛ ۱۰ و ۱۶ مهر)
پیشنهاد این است که برای بازگشت به فرزانش اصلی این جشن‌ها، تیرگان و مهرگان همانند نوروز و چله، در روزهای آغاز (یکم) تابستان و پاییز تثبیت گردد.

@oldhistor
@midhistor