قصهگویِ شیرینسخن
یادی از سید محمدعلی جمالزاده
مقالهای از دانشنامۀ زبان و ادب فارسی
به قلم حسن میرعابدینی
🔸 سید محمدعلی جمالزاده نویسندۀ نخستین مجموعۀ داستان جدید ایران و از مهمترین چهرههاى ادبیّات فارسى در قرن بیستم. در سال ۱۳۰۹ق/۱۲۷۰ش در اصفهان متولّد شد. پدرش سید جمالالدّین واعظ اصفهانى (۱۲۷۹ـ ۱۳۲۶ق) خطیب مشروطیت بود. به سبب آزادمنشى و ترقّىخواهى آزارها دید و دربهدرىها کشید و عاقبت به فرمان محمّدعلى شاه قاجار به قتل رسید. به نوشته تقىزاده، «یکى از بهترین صفات و مزایاى آن مرحوم سخنگویى او بود به زبان عوام» (ص ۱۴). پسر نیز، به تأسّى از پدر، دلبستگى خاصّى به ضربالمثلها و واژگان عامیانه یافت و بعدها بناى زبان داستانهاى خود را بر پایۀ آن نهاد.
🔴برای دیدن متن کامل مقاله به نشانی زیر در وبگاه فرهنگستان مراجعه کنید:
🌐 https://apll.ir/?p=14774
یادی از سید محمدعلی جمالزاده
مقالهای از دانشنامۀ زبان و ادب فارسی
به قلم حسن میرعابدینی
🔸 سید محمدعلی جمالزاده نویسندۀ نخستین مجموعۀ داستان جدید ایران و از مهمترین چهرههاى ادبیّات فارسى در قرن بیستم. در سال ۱۳۰۹ق/۱۲۷۰ش در اصفهان متولّد شد. پدرش سید جمالالدّین واعظ اصفهانى (۱۲۷۹ـ ۱۳۲۶ق) خطیب مشروطیت بود. به سبب آزادمنشى و ترقّىخواهى آزارها دید و دربهدرىها کشید و عاقبت به فرمان محمّدعلى شاه قاجار به قتل رسید. به نوشته تقىزاده، «یکى از بهترین صفات و مزایاى آن مرحوم سخنگویى او بود به زبان عوام» (ص ۱۴). پسر نیز، به تأسّى از پدر، دلبستگى خاصّى به ضربالمثلها و واژگان عامیانه یافت و بعدها بناى زبان داستانهاى خود را بر پایۀ آن نهاد.
🔴برای دیدن متن کامل مقاله به نشانی زیر در وبگاه فرهنگستان مراجعه کنید:
🌐 https://apll.ir/?p=14774
زندهیاد دکتر سید جعفر شهیدی در تاریخ دوم مردادماه ۱۳۶۹ به عضویت اولیۀ فرهنگستان زبان و ادب فارسی برگزیده شد و در نخستین نشست فرهنگستان نیز شرکت داشت. وی در ۲۹ آذرماه همان سال در نامهای به وزیر وقت فرهنگ و آموزش عالی از عضویتِ فرهنگستان استعفا داد. به مناسبت سالروز درگذشت آن استاد، تصویر این نامه را منتشر میکنیم:
بسمه تعالی
جناب آقای دکتر معین وزیر محترم فرهنگ و آموزش عالی
سلام علیکم امروز- حالی که در خانه بستری هستم- دعوتنامه بامضای جنابعالی را برای حضور در جلسه فرهنگستان به من دادند چنانکه در نخستین جلسه و پیش از آن در ملاقات حضوری به عرض رساندم من اگر توان اجرای وظیفهای را در خودم ببینم شخصا پیشنهاد خواهم کرد ولی سنین عمر من بهفتاد رسیده و بگفتۀ شاعر بزرگ «دو پا و دو گوش من آهو گرفت»
عضویت در فرهنگستان و همکاری با استادانی که در نخستین جلسه توفیق زیارتشان را یافتم برای امثال بنده غنیمتی است ولی چه باید کرد که از یکسو مستلزم تعهد وظایفی خواهد بود که بنده بهیچوجه توانائی انجام دادن جزئی از آنرا هم ندارم. بنابراین با تشکر مجدد از جنابعالی و دیگر آقایان استدعا دارد بنده را معاف فرمایند.
والسلام علیکم
بسمه تعالی
جناب آقای دکتر معین وزیر محترم فرهنگ و آموزش عالی
سلام علیکم امروز- حالی که در خانه بستری هستم- دعوتنامه بامضای جنابعالی را برای حضور در جلسه فرهنگستان به من دادند چنانکه در نخستین جلسه و پیش از آن در ملاقات حضوری به عرض رساندم من اگر توان اجرای وظیفهای را در خودم ببینم شخصا پیشنهاد خواهم کرد ولی سنین عمر من بهفتاد رسیده و بگفتۀ شاعر بزرگ «دو پا و دو گوش من آهو گرفت»
عضویت در فرهنگستان و همکاری با استادانی که در نخستین جلسه توفیق زیارتشان را یافتم برای امثال بنده غنیمتی است ولی چه باید کرد که از یکسو مستلزم تعهد وظایفی خواهد بود که بنده بهیچوجه توانائی انجام دادن جزئی از آنرا هم ندارم. بنابراین با تشکر مجدد از جنابعالی و دیگر آقایان استدعا دارد بنده را معاف فرمایند.
والسلام علیکم
زندهیاد دکتر احمد تفضّلی (۱۳۱۶-۱۳۷۵)، استاد برجستۀ فرهنگ و زبانهای باستانی دانشگاه تهران، در تاریخ ۱۱ تیرماه ۱۳۷۰ به عضویت پیوستۀ فرهنگستان زبان و ادب فارسی برگزیده شد. او نخستین معاون علمی و پژوهشی فرهنگستان زبان و ادب فارسی بود و تا زمان درگذشت در این سمت به خدمات ارزشمند خود ادامه داد.
این استاد نامدار و محقق ممتاز فرهنگ و زبانهای باستانی که آوازهای جهانی داشت، ۲۴ دیماه ۱۳۷۵ درگذشت و در پی آن، سجّاد آیدنلو، دانشآموز سال سوم دبیرستانهای ارومیه، متن تسلیتی مینویسد و برای فرهنگستان میفرستد. دکتر آیدنلو، امروز از شاهنامهشناسان و پژوهشگران برجستۀ ادب حماسی و استاد دانشگاه پیام نور ارومیه است.
اکنون در بیست و هفتمین سالگرد درگذشت استادِ زندهیاد دکتر احمد تفضّلی، این متن تسلیت را منتشر میکنیم.
@theapll
این استاد نامدار و محقق ممتاز فرهنگ و زبانهای باستانی که آوازهای جهانی داشت، ۲۴ دیماه ۱۳۷۵ درگذشت و در پی آن، سجّاد آیدنلو، دانشآموز سال سوم دبیرستانهای ارومیه، متن تسلیتی مینویسد و برای فرهنگستان میفرستد. دکتر آیدنلو، امروز از شاهنامهشناسان و پژوهشگران برجستۀ ادب حماسی و استاد دانشگاه پیام نور ارومیه است.
اکنون در بیست و هفتمین سالگرد درگذشت استادِ زندهیاد دکتر احمد تفضّلی، این متن تسلیت را منتشر میکنیم.
@theapll
«سروستان» هشتم منتشر شد
🔸برنامۀ شنیداری «سروستان؛ دریچهای به باغ فرهنگ و ادب ایرانی»، با یادی از ابوالحسن نجفی، مترجم، زبانشناس و عضو پیوستۀ فرهنگستان زبان و ادب فارسی منتشر شد.
🔸سروستان هشتم شامل پنج بخش «سرو سایهفکن»، «گنجآوا»، «روشندان»، «زبانکاوی» و «معاصرخوانی» است. در بخش «سرو سایهفکن» آیسان نظرمحمدی یادی کرده از استاد ابوالحسن نجفی، و سپس در «گنجآوا» بخشهایی از نشست چهارصد و چهل و هشتم شورای فرهنگستان زبان و ادب فارسی را خواهیم شنید که در آن استادان: علیاشرف صادقی، فتحالله مجتبائی، هوشنگ مرادی کرمانی، حسین معصومی همدانی و... دربارۀ زندهیاد ابوالحسن نجفی سخن میگویند.
در بخش «روشندان»، منوچهر فرادیس، در ادامۀ بررسی سیر تحول ادبیات داستانی در افغانستان، دربارۀ «نخستین داستان کوتاه افغانستان» سخن میگوید. در «زبانکاوی» دکتر محمدرضا رضوی، دربارۀ «یک ویژگی منحصر به فرد زبان» صحبت میکند. در بخش «معاصرخوانی» داستان «زندگی که گریخت» را با صدای فتّانه نادری خواهیم شنید.
🔸برنامۀ «سروستان» هر پانزده روز یک بار منتشر میشود. سروستان را در شنوتو و کستباکس بشنوید.
🌐 https://apll.ir/?p=14806
🔸برنامۀ شنیداری «سروستان؛ دریچهای به باغ فرهنگ و ادب ایرانی»، با یادی از ابوالحسن نجفی، مترجم، زبانشناس و عضو پیوستۀ فرهنگستان زبان و ادب فارسی منتشر شد.
🔸سروستان هشتم شامل پنج بخش «سرو سایهفکن»، «گنجآوا»، «روشندان»، «زبانکاوی» و «معاصرخوانی» است. در بخش «سرو سایهفکن» آیسان نظرمحمدی یادی کرده از استاد ابوالحسن نجفی، و سپس در «گنجآوا» بخشهایی از نشست چهارصد و چهل و هشتم شورای فرهنگستان زبان و ادب فارسی را خواهیم شنید که در آن استادان: علیاشرف صادقی، فتحالله مجتبائی، هوشنگ مرادی کرمانی، حسین معصومی همدانی و... دربارۀ زندهیاد ابوالحسن نجفی سخن میگویند.
در بخش «روشندان»، منوچهر فرادیس، در ادامۀ بررسی سیر تحول ادبیات داستانی در افغانستان، دربارۀ «نخستین داستان کوتاه افغانستان» سخن میگوید. در «زبانکاوی» دکتر محمدرضا رضوی، دربارۀ «یک ویژگی منحصر به فرد زبان» صحبت میکند. در بخش «معاصرخوانی» داستان «زندگی که گریخت» را با صدای فتّانه نادری خواهیم شنید.
🔸برنامۀ «سروستان» هر پانزده روز یک بار منتشر میشود. سروستان را در شنوتو و کستباکس بشنوید.
🌐 https://apll.ir/?p=14806
با گویش دزفولی در برنامۀ بومگویه (بخش سیزدهم) آشنا شوید
🔸دزفول شهری تاریخی و کهن است که در شمال خوزستان و بر کرانههای رود دز بنا نهاده شده است. افزون بر رواج زبان فارسی در این شهر، مردم به گویش محلی سخن میگویند که دزفولی خوانده میشود.
🔸عفت امانی، پژوهشگر گروه گویشها و زبانهای ایرانی فرهنگستان زبان و ادب فارسی در برنامۀ سیزدهم «بومگویه» به گویش دزفولی پرداخته است.
🔴 بومگویۀ سیزدهم را در وبگاه فرهنگستان زبان و ادب فارسی یا آپارات ببینید:
🌐 https://apll.ir/?p=14836
🌐 https://www.aparat.com/v/zCtNg
🔸دزفول شهری تاریخی و کهن است که در شمال خوزستان و بر کرانههای رود دز بنا نهاده شده است. افزون بر رواج زبان فارسی در این شهر، مردم به گویش محلی سخن میگویند که دزفولی خوانده میشود.
🔸عفت امانی، پژوهشگر گروه گویشها و زبانهای ایرانی فرهنگستان زبان و ادب فارسی در برنامۀ سیزدهم «بومگویه» به گویش دزفولی پرداخته است.
🔴 بومگویۀ سیزدهم را در وبگاه فرهنگستان زبان و ادب فارسی یا آپارات ببینید:
🌐 https://apll.ir/?p=14836
🌐 https://www.aparat.com/v/zCtNg
عضو وابستۀ فرهنگستان زبان و ادب فارسی:
سعدی سیاستاندیشترین ادیب ماست
🔸 نود و سومین نشست ماهانۀ فرهنگستان زبان و ادب فارسی با حضور استادان پیوسته و وابسته، اعضای هیئت عملی، پژوهشگران و جمعی از علاقهمندان با سخنرانی جویا جهانبخش، عضو وابستۀ فرهنگستان، با موضوع «سعدی در عالم سیاستنامهنویسی» برگزار شد.
🔸جهانبخش با تأکید بر این نکته که امروز هم میتوان به سخنان سیاسی سعدی گوش فراداد، افزود: گمان میکنم در میان نویسندگان طراز اول ادب فارسی با وجود مردی چون فردوسی که شاهنامۀ او کتابی کاملاً سیاسی است، گویا سعدی سیاستاندیشترین ادیب ماست و این را بهخوبی در آثار سعدی میتوان دید. اصلاً باب اول بوستان و گلستان بابهایی سیاسی است. بخش بزرگی از قصاید سعدی و اندرزهای او از سیاسیّات است و حتی در تضاعیف تغزّلهای او هم میتوان فکر سیاسی یافت.
🔴برای دیدن ادامۀ گزارش به نشانی زیر در وبگاه فرهنگستان مراجعه کنید:
🌐 https://apll.ir/?p=14839
سعدی سیاستاندیشترین ادیب ماست
🔸 نود و سومین نشست ماهانۀ فرهنگستان زبان و ادب فارسی با حضور استادان پیوسته و وابسته، اعضای هیئت عملی، پژوهشگران و جمعی از علاقهمندان با سخنرانی جویا جهانبخش، عضو وابستۀ فرهنگستان، با موضوع «سعدی در عالم سیاستنامهنویسی» برگزار شد.
🔸جهانبخش با تأکید بر این نکته که امروز هم میتوان به سخنان سیاسی سعدی گوش فراداد، افزود: گمان میکنم در میان نویسندگان طراز اول ادب فارسی با وجود مردی چون فردوسی که شاهنامۀ او کتابی کاملاً سیاسی است، گویا سعدی سیاستاندیشترین ادیب ماست و این را بهخوبی در آثار سعدی میتوان دید. اصلاً باب اول بوستان و گلستان بابهایی سیاسی است. بخش بزرگی از قصاید سعدی و اندرزهای او از سیاسیّات است و حتی در تضاعیف تغزّلهای او هم میتوان فکر سیاسی یافت.
🔴برای دیدن ادامۀ گزارش به نشانی زیر در وبگاه فرهنگستان مراجعه کنید:
🌐 https://apll.ir/?p=14839
فاصلهگذاری در خطّ فارسی
فاصلهگذاری در خطّ فارسی یکی از «قواعد کلّی» ویراست جدید دستور خطّ مصوّب فرهنگستان است. با توجّه به سرعت پیشرفت فنّاوری و تحوّلات حوزۀ حروفنگاری و تولید محتوا در فضای مجازی، لزوم رعایت قواعد و ضوابط عام و یکسان در این حوزه بیش از گذشته ضرورت یافت. ازجملۀ مهمترینِ این الزامات سامان دادن به امر فاصلهگذاری در حروفنگاری ترکیبها (یعنی کلمههای دارای پیشوند یا پسوند و کلمههای مرکّب) و قاعدهمند ساختن جدانویسی یا پیوستهنویسی آنها بود. درنتیجه، «فاصلهگذاری در خطّ فارسی» و تعریف انواع فاصله در خطّ فارسی به «قواعد کلّی» ویراست جدید دستور خطّ مصوّب افزوده شد.
🔴 توضیحات بیشتر در صفحۀ اینستاگرام فرهنگستان زبان و ادب فارسی
@theapll
فاصلهگذاری در خطّ فارسی یکی از «قواعد کلّی» ویراست جدید دستور خطّ مصوّب فرهنگستان است. با توجّه به سرعت پیشرفت فنّاوری و تحوّلات حوزۀ حروفنگاری و تولید محتوا در فضای مجازی، لزوم رعایت قواعد و ضوابط عام و یکسان در این حوزه بیش از گذشته ضرورت یافت. ازجملۀ مهمترینِ این الزامات سامان دادن به امر فاصلهگذاری در حروفنگاری ترکیبها (یعنی کلمههای دارای پیشوند یا پسوند و کلمههای مرکّب) و قاعدهمند ساختن جدانویسی یا پیوستهنویسی آنها بود. درنتیجه، «فاصلهگذاری در خطّ فارسی» و تعریف انواع فاصله در خطّ فارسی به «قواعد کلّی» ویراست جدید دستور خطّ مصوّب افزوده شد.
🔴 توضیحات بیشتر در صفحۀ اینستاگرام فرهنگستان زبان و ادب فارسی
@theapll
واژههای چنداملایی (واژههای عام)
برخی کلمات در فارسی با دو یا چند صورت املایی نوشته میشوند. این کلمات ممکن است فارسی یا غیرفارسی باشند. اگرچه این دسته از کلمات دارای معنی یکساناند و هر دو صورت نوشتاری آنها صحیح است، فرهنگستان زبان و ادب فارسی، براساس قواعد کلی دستور خطّ مصوّب، ازجمله «سهولت آموزش قواعد» و «سهولت نوشتن و خواندن» و گاه همخوانی نوشتار و تلفظ، یکی از دو یا چند صورت نوشتاری این کلمات را ترجیح داده است.
در تصویب این کلمات برخی ملاحظات نیز در نظر گرفته شده است:
الف) املای رایجتر، مانند: آذوقه، حوله، حلیم و غیره.
ب) ملاحظات تاریخی و پرهیز از افزایش همنگاشتها، مانند: قُرُق و غُرُق که صورت دوم با غَرْق همنگاشت است.
ج) پرهیز از پیشنهاد صورت املایی غیرمتعارف.
🔴 توضیحات بیشتر در: صفحۀ اینستاگرام فرهنگستان زبان و ادب فارسی
@theapll
برخی کلمات در فارسی با دو یا چند صورت املایی نوشته میشوند. این کلمات ممکن است فارسی یا غیرفارسی باشند. اگرچه این دسته از کلمات دارای معنی یکساناند و هر دو صورت نوشتاری آنها صحیح است، فرهنگستان زبان و ادب فارسی، براساس قواعد کلی دستور خطّ مصوّب، ازجمله «سهولت آموزش قواعد» و «سهولت نوشتن و خواندن» و گاه همخوانی نوشتار و تلفظ، یکی از دو یا چند صورت نوشتاری این کلمات را ترجیح داده است.
در تصویب این کلمات برخی ملاحظات نیز در نظر گرفته شده است:
الف) املای رایجتر، مانند: آذوقه، حوله، حلیم و غیره.
ب) ملاحظات تاریخی و پرهیز از افزایش همنگاشتها، مانند: قُرُق و غُرُق که صورت دوم با غَرْق همنگاشت است.
ج) پرهیز از پیشنهاد صورت املایی غیرمتعارف.
🔴 توضیحات بیشتر در: صفحۀ اینستاگرام فرهنگستان زبان و ادب فارسی
@theapll
دوم بهمن، سالگرد درگذشت ابوالحسن نجفی (۱۳۰۶-۱۳۹۴)
عضو پیوستۀ فرهنگستان زبان و ادب فارسی
زبان فارسی ناتوان نیست
این نکته را نباید فراموش کنیم که هر مفهومی به هر زبانی قابل بیان است، خاصّه زبان فارسی با سابقۀ هزارسالهاش در همۀ زمینههای علمی و ادبی و فلسفی، و اگر احیاناً به این نتیجه برسیم که زبان فارسی برای بیان فلان مطلب ناتوان است (جملهای که بارها از زبان مترجمان تازهکار شنیدهام) باید صددرصد مطمئن باشیم که ناتوانی از زبان فارسی نیست، از خود ماست.
ابوالحسن نجفی: «مسئلۀ امانت در ترجمه»، مجلۀ نشر دانش، شمارۀ ۱۳، آذر و دی ۱۳۶۱، (صص ۵-۱۱)، ص ۱۰.
@theapll
عضو پیوستۀ فرهنگستان زبان و ادب فارسی
زبان فارسی ناتوان نیست
این نکته را نباید فراموش کنیم که هر مفهومی به هر زبانی قابل بیان است، خاصّه زبان فارسی با سابقۀ هزارسالهاش در همۀ زمینههای علمی و ادبی و فلسفی، و اگر احیاناً به این نتیجه برسیم که زبان فارسی برای بیان فلان مطلب ناتوان است (جملهای که بارها از زبان مترجمان تازهکار شنیدهام) باید صددرصد مطمئن باشیم که ناتوانی از زبان فارسی نیست، از خود ماست.
ابوالحسن نجفی: «مسئلۀ امانت در ترجمه»، مجلۀ نشر دانش، شمارۀ ۱۳، آذر و دی ۱۳۶۱، (صص ۵-۱۱)، ص ۱۰.
@theapll
فاصلهگذاری ترکیبهای ساختهشده با «بیناوند»
بیناوندها تکواژهای وابستهای هستند که در میان دو واژه میآیند و یک واژۀ مرکّب تازه میسازند. ترکیبهای ساختهشده با بیناوندهایی مانند «ا»، «به»، «تا»، «در» و «وا» با نیمفاصله/ بیفاصله نوشته میشوند:
دورادور، سراسر، تابهتا، جابهجا، خودبهخود، دستبهدست، دمبهدم، روبهرو، سربهسر، لابهلا، لحظهبهلحظه، لنگهبهلنگه، موبهمو، بیختابیخ، سرتاپا، سرتاته، گوشتاگوش، پیچدرپیچ، تودرتو، جورواجور
آن دسته از ترکیبهای ساختهشده با بیناوند «الف» که در آنها امکان پیوستن بیناوند به حرف پیشین وجود دارد پیوسته نوشته میشوند:
تنگاتنگ، دمادم، رنگارنگ، لبالب، مالامال، کشاکش، تکاپو
@theapll
بیناوندها تکواژهای وابستهای هستند که در میان دو واژه میآیند و یک واژۀ مرکّب تازه میسازند. ترکیبهای ساختهشده با بیناوندهایی مانند «ا»، «به»، «تا»، «در» و «وا» با نیمفاصله/ بیفاصله نوشته میشوند:
دورادور، سراسر، تابهتا، جابهجا، خودبهخود، دستبهدست، دمبهدم، روبهرو، سربهسر، لابهلا، لحظهبهلحظه، لنگهبهلنگه، موبهمو، بیختابیخ، سرتاپا، سرتاته، گوشتاگوش، پیچدرپیچ، تودرتو، جورواجور
آن دسته از ترکیبهای ساختهشده با بیناوند «الف» که در آنها امکان پیوستن بیناوند به حرف پیشین وجود دارد پیوسته نوشته میشوند:
تنگاتنگ، دمادم، رنگارنگ، لبالب، مالامال، کشاکش، تکاپو
@theapll
نود و چهارمین سخنرانی ماهانهٔ فرهنگستان زبان و ادب فارسی برگزار میشود:
ادبیات مقاومت در فلسطین
سخنران: موسی اسوار
(عضو پیوستۀ فرهنگستان زبان و ادب فارسی)
دوشنبه، ۹ بهمنماه ۱۴۰۲
ساعت: ۱۱
نشانی:
بزرگراه شهید حقّانی، بعد از ایستگاه مترو، ورودی کتابخانهٔ ملی، بلوار دکتر حسن حبیبی، فرهنگستان زبان و ادب فارسی، طبقهٔ سوم.
@theapll
ادبیات مقاومت در فلسطین
سخنران: موسی اسوار
(عضو پیوستۀ فرهنگستان زبان و ادب فارسی)
دوشنبه، ۹ بهمنماه ۱۴۰۲
ساعت: ۱۱
نشانی:
بزرگراه شهید حقّانی، بعد از ایستگاه مترو، ورودی کتابخانهٔ ملی، بلوار دکتر حسن حبیبی، فرهنگستان زبان و ادب فارسی، طبقهٔ سوم.
@theapll