ویرِ ویرایش | محمد یوسفی‌شیرازی
2.2K subscribers
34 photos
12 videos
9 files
273 links
نوشته‌های محمد یوسفی‌شیرازی
درباره‌ی ویرایش و ترجمه و ادبیات

چه کسم من:
b2n.ir/w94186

ترجمه‌ها:
b2n.ir/s21779

اینستاگرام:
instagram.com/virevirayesh

گودریدز:
goodreads.com/author/show/20550295
‌
تماس:
@MyoosofiShirazi
yoosofi.mohamad@gmail.com
Download Telegram
ویرِ ویرایش | محمد یوسفی‌شیرازی
با کدام املا موافق یا موافق‌ترید؟ چرا؟ (در قسمت نظرات بنویسید.)
درباره‌ی ۀ و ه‌ی.pdf
482.6 KB
«ۀ» یا «ه‌ی»؟

در مقاله‌ی پیوست‌شده، به این نکته پرداخته‌ام که از سه حالت املایی «خانه من» و «خانۀ من» و «خانه‌ی من»، کدام پذیرفته است و علت این پذیرفتگی چیست. بنا بر توضیحاتی که در این نوشتار داده‌ام، در چنین جایگاهی نوشتن «ه» و «ۀ» پذیرفته نیست و باید املای «ه‌ی» را صحیح بشماریم. در این میان، به دلیل‌هایی هم که موافقان «ۀ» و مخالفان «ه‌ی» آورده‌اند، اشاره کرده‌ام و به یک‌یکشان پاسخ گفته‌ام. همچنین نکته‌هایی مطرح ساخته‌ام در پاسخ به کسانی که نوشتن «ه‌ی» را فقط به‌سبب اینکه با تجویز فرهنگستان زبان و ادب فارسی سازگار نیست، مردود می‌دانند.

📄ویرِ ویرایش📄
محمد یوسفی‌شیرازی
t.me/virevirayesh
Media is too big
VIEW IN TELEGRAM
«ضرورت توجه به درست‌نویسی در فضای مجازی»
گفت‌وگوی حمید ضیایی با محمد یوسفی‌شیرازی
چهارشنبه، ۱۹آذر۱۳۹۹

تماشا در یوتیوب
تماشا در آپارات

📄ویرِ ویرایش📄
محمد یوسفی‌شیرازی
t.me/virevirayesh
کوتاه‌نویسی نام خاص

کوتاه‌نویسی نام‌های خاص، یعنی نام و نام خانوادگی، در زبان‌های فرنگی شیوه‌ای متداول است. البته در اینجا منظور از «کوتاه‌نویسی»، کوتاه‌کردن اسم به‌قصد ابراز صمیمیت نیست (نوشتن اسم‌هایی مثل Jonathan و Robert و William به‌صورت Jon و Rob و Will)؛ چراکه این شیوه در زبان‌های دیگر نیز وجود دارد. برای نمونه، در فارسی، «فاطمه» و «کیارش» و «سیاوش» را به «فاطی» و «کیا» و «سیا» تبدیل می‌کنیم.

مقصود از کوتاه‌نویسی متداول در زبان‌های فرنگی، شیوه‌ای است که در آن، فقط حرف اول نام یا نام خانوادگی یا هر دو را می‌نویسند. در این زبان‌ها، گاهی فقط نام را کوتاه می‌کنند و نام خانوادگی را کامل می‌نویسند (مثل T. S. Eliot و J. K. Rowlling که به‌ترتیب کوتاه‌شده‌ی Thomas Stearns Eliot و Joanne Kathleen Rowling است) و گاهی هم نام را کوتاه می‌کنند و هم نام خانوادگی را (مانند T. R. به‌جای Terry Eagleton). شیوه‌ی دوم ظاهراً بیشتر در پایان پیش‌گفتار کتاب یا در آخر پانوشت‌های نقل‌قولی رواج دارد و در حکم نوعی امضا است.

عده‌ای از نویسندگان و مترجمان فارسی‌زبان نیز در دوره‌ی معاصر، این شیوه‌ی کوتاه‌سازی نام را از غربی‌ها تقلید کرده‌اند. بعضی از این کسان از این طریق، با نام واقعی خود و نام مستعارشان ترکیبی ساخته‌اند و به کار برده‌اند؛ مثلاً احمد شاملو خود را «ا. بامداد» (= احمد بامداد) و محمود اعتمادزاده خود را «م. ا. به‌آذین» (= محمود اعتمادزاده به‌آذین) و مهدی اخوان‌ثالث خود را «م. امید» (مهدی امید) و امیرهوشنگ ابتهاج خود را «ه. ا. سایه» (= هوشنگ ابتهاج سایه) نامیده‌اند. گروهی دیگر نیز فقط در پیش‌گفتار کتاب‌ها و در جاهایی که کوتاه‌نوشتِ نامشان در حکم نوعی امضا بوده، چنین کرده‌اند؛ مثلاً:

ا. م: احمد میرعلایی
ا. ن: ابوالحسن نجفی
پ. ش: پرویز شهدی
م. ت. غ: محمدتقی غیاثی
ن. د: نجف دریابندری

اما این شیوه‌ی تقلیدی چندان با خط فارسی و عادت‌های نوشتاری و خوانداری فارسی‌زبانان سازگار نیست؛ زیرا چنان‌که علی صلح‌جو اشاره کرده (نکته‌های ویرایش، و۲، ص۱۸۱)، در فارسی، گرایش به این است که کوتاه‌نوشت را به‌صورت پیوسته بنویسند و نه گسسته؛ یعنی مثلاً به‌جای «صنعت و معدت و تجارت» بنویسند «صمت» و نه «ص‌م‌ت».

یکی از نشانه‌های اینکه چنین کاربردهایی با عادت فارسی‌زبانان تناسبی ندارد، این است که هنوز بعد از گذشت چند دهه از ظهورش، کمتر کسی آن را به کار می‌برد و خصوصاً به زبان می‌آورد. اگر به نام رواج‌یافته‌ی شخصیت‌های یادشده در بالا نیز نگاهی بیندازیم، این نکته را بهتر درمی‌یابیم: نام احمد شاملو و محمود اعتمادزاده و مهدی اخوان‌ثالث و امیرهوشنگ ابتهاج را کمتر کسی به‌صورت «الف بامداد» و «میم الف به‌آذین» و «میم امید» و «هه الف سایه» بر زبان می‌آورد و به‌جای آن، ایشان را معمولاً با نام «شاملو» و «به‌آذین» و «اخوان‌ثالث» (یا «امید») و «سایه» (یا «ابتهاج») می‌شناسند. رواج‌نیافتن این کوتاه‌نوشت‌ها در فارسی و در میان مردم عادی، تا اندازه‌ای نشان می‌دهد که این کاربرد، برخلاف زبان‌ور فرنگی، برای فارسی‌زبان طبیعی و هموار نیست.

بنابراین، بهتر است از این‌قبیل کوتاه‌نوشت‌ها، خصوصاً کوتاه‌نوشت‌هایی که صرفاً در آخر پیش‌گفتار یا پانوشت کتاب می‌آید و به‌صورت نام خاص یا مستعار درنیامده، بپرهیزیم و همه‌جا نام و نام خانوادگی را کامل بنویسیم.

📄ویرِ ویرایش📄
محمد یوسفی‌شیرازی
t.me/virevirayesh
دوره‌ی آنلاین تمرین ویرایش (مرداد ۱۴۰۰)
با نکته‌گویی و تدریس محمد یوسفی‌شیرازی

در این دوره چه می‌کنیم؟
هر جلسه متنی را برمی‌گزینیم و با هم آن را بررسی می‌کنیم. می‌کوشیم خطاها و نادرستی‌هایش را بیابیم و اصلاح کنیم و از این طریق، درست‌نویسی را به‌شکل عملی تمرین کنیم. متن‌هایی که انتخاب می‌کنیم، متنوع است. به‌این‌ترتیب، در یک حوزه‌ی مشخص نمی‌ایستیم و با درست‌نویسی در موضوع‌های مختلف آشنا می‌شویم.

این دوره به درد چه کسانی می‌خورد؟
همه! هم کسانی که دستی در قلم دارند و کارِ نویسندگی یا ترجمه یا ویرایش می‌کنند و هم کسانی که چندان با ویرایش آشنا نیستند و می‌خواهند اصول درست‌نویسی و خوب‌نویسی را بیاموزند.

زمان
۴ جلسه‌ی ۲ساعته
ساعت ۱۸ تا ۲۰
یک‌شنبه‌های مرداد ۱۴۰۰

یک‌شنبه ۱۰مرداد۱۴۰۰
یک‌شنبه ۱۷مرداد۱۴۰۰
یک‌شنبه ۲۴مرداد۱۴۰۰
یک‌شنبه ۳۱مرداد ۱۴۰۰


چگونگی ثبت‌نام
وارد نشانی زیر شوید و نام و نام خانوادگی و شماره‌تماستان را درج کنید و مبلغ را واریز بفرمایید. اطلاع‌رسانی‌های بعدی ازطریق شماره‌ای که ثبت می‌کنید، انجام خواهد شد.

ثبت‌نام دوره‌ی تمرین ویرایش

📄ویرِ ویرایش📄
محمد یوسفی‌شیرازی
t.me/virevirayesh
ویرِ ویرایش | محمد یوسفی‌شیرازی pinned «دوره‌ی آنلاین تمرین ویرایش (مرداد ۱۴۰۰) با نکته‌گویی و تدریس محمد یوسفی‌شیرازی در این دوره چه می‌کنیم؟ هر جلسه متنی را برمی‌گزینیم و با هم آن را بررسی می‌کنیم. می‌کوشیم خطاها و نادرستی‌هایش را بیابیم و اصلاح کنیم و از این طریق، درست‌نویسی را به‌شکل عملی…»
درباره‌ی «جُستار»

«جُستار» اسم‌مصدری است از مصدر «جُستن» که از بن ماضی «جُست» به‌اضافه‌ی پسوند «ار» ساخته شده است. ساختار این واژه با «رفتار» و «گفتار» و «کردار» مقایسه‌کردنی است.

معنی واژگانی «جُستار» عبارت است از «جست‌وجو» و «پی‌جویی»؛ اما این واژه در اصطلاح نویسندگی، دربرابر essay انگلیسی نهاده شده است. جُستار نوعی نوشته‌ی تحقیقی است که معمولاً به‌اندازه‌ی مقاله رسمیت ندارد و در کندوکاو موضوع، بیشترْ از تجربه‌های شخص نویسنده مایه می‌گیرد.

تعبیر «جُستار» را گویا اولین بار در غرب، میشل دو مونتنی برای نوشته‌های خود برگزیده است. در زبان فارسی، نوشته‌های شاهرخ مِسکوب و محمد قائد و پاره‌ای از آثار داریوش شایگان را واجد خصیصه‌های جُستار دانسته‌اند.

«جُستار» را نباید «جَستار» خواند. البته واژه‌ی «جَستار» هم بااینکه تا کنون به کار نرفته، یک‌سره غلط و بی‌معنی نیست و احتمالاً بشود در جاهایی آن را به کار برد. «جَستار»، طبق ساختارش، از مصدر «جَستن» است و اگر به کارش ببریم، معنایی نزدیک به «جهیدن» و «جهش‌کردن»‌ و «پریدن» از آن برداشت می‌شود. ولی به‌هرحال، «جَستار» معنیِ «جُستار» نمی‌دهد.

📄ویرِ ویرایش📄
محمد یوسفی‌شیرازی
t.me/virevirayesh
ویرِ ویرایش | محمد یوسفی‌شیرازی
[ضرورت بازنگری در دستورخط به‌فراخور دگرگونی‌های زبانی] (میرشمس‌الدین ادیب‌سلطانی، درآمدی بر چگونگی شیوۀ خط فارسی، و۳، چ۳، تهران: امیرکبیر، ۱۳۷۸) اما اختراع گونه‌ای خط که صددرصد منطقی باشد (جز تا حدی نشانه‌های فونتیک بین‌المللی که کاربرد معمولی آن‌ها به‌سان…
‍ درباره‌ی «دوز»

این روزها که بحث واکسن کرونا داغ است، واژه‌ی «دوز» را فراوان در نوشته‌ها می‌بینیم و در گفته‌ها می‌شنویم. این واژه‌ی بیگانه را تقریباً در سه معنیِ متمایز به کار می‌برند که برای هریک پیش‌تر معادل‌هایی جاافتاده در فارسی داشته‌ایم و همچنان بدون اینکه بیانمان در دام تصنع بیفتد یا نامفهوم شود، می‌توانیم به‌راحتی آن‌ها را به کار ببریم.

۱. نوبت
وقتی دارو یا واکسن را باید بیش از یک بار مصرف کنیم، مثل واکسن کرونا، لفظ «نوبت» دقیق و درست است. بنابراین، به‌جای جمله‌ی الف، باید جمله‌ی ب را به کار برد:

الف. امروز دوز اول واکسن کرونا را زدم.
ب. امروز نوبت اول واکسن کرونا را زدم.

۲. واحد
گاهی «دوز» را به‌صورت واحد شمارش به کار می‌برند؛ یعنی مقدار مشخصی از دارو که در هر نوبت باید مصرف شود. در این معنی، در فارسی، «واحد» معادل گویا و روشنی است که دست‌کم پنجاه سال سابقه دارد و امروز نیز کم‌وبیش دیده می‌شود:

الف. قیمت هر دوز واکسن ایرانی ۸ دلار است.
ب. قیمت هر واحد واکسن ایرانی ۸ دلار است.

۳. مقدار
معنی اصلی «دوز»، «مقدار»‌ است و در بسیاری از وقت‌ها می‌شود به‌راحتی این واژه را به‌جایش نشاند:

الف. دوز دارو کم بود و اثر نکرد.
ب. مقدار دارو کم بود و اثر نکرد.

تصویر پیوست: شاهدی از کاربرد «واحد» به‌جای «دوز»، روزنامه‌ی کیهان، ۱۷بهمن۱۳۴۹

📄ویرِ ویرایش📄
محمد یوسفی‌شیرازی
t.me/virevirayesh
‍
واژه‌های فرنگی: با تلفظ فرانسوی یا انگلیسی؟

وقتی با واژه‌ای فرنگی در زبانمان روبه‌رو می‌شویم و معادلی بومی برایش سراغ نداریم، آن واژه را با تلفظ انگلیسی بخوانیم و بنویسیم یا با تلفظ فرانسوی؟
‌
پیش‌تر در همین کانال درباره‌ی نحوه‌ی تلفظ و نوشتن واژه‌های فرنگی نکته‌هایی را پیش کشیده‌ایم. برای نمونه، درباره‌ی نام ماه‌های میلادی توضیح دادیم که بهتر است از نوشتن «مارچ» و «می» و «جون» و «جولای» و «آگوست» بپرهیزیم و نام این ماه‌های میلادی را به‌صورت فرانسوی‌اش بنویسیم: «مارس»، «مه»، «ژوئن»، «ژوئیه»، «اوت». همچنین در یکی از استوری‌های صفحه‌ی اینستاگرام «ویرِ ویرایش» توضیح دادیم که از بین دو صورت «ویدئو» و «ویدیو»، اولی که شکل فرانسوی این واژه است، در فارسی بهتر است. اما علت این توصیه چیست؟
‌
مهم‌ترین علتی که برای این توصیه می‌توان پیش کشید، سنتی است که طی چندین دهه در فارسی جاگیر شده است. نگاهی گذرا به واژه‌های فرنگیِ دخیل در فارسی به‌خوبی نشان می‌دهد که بیشتر این واژه‌ها با تلفظ فرانسوی در فارسی رواج یافته است. نمونه‌های زیر، مشتی است نمونه‌ی خروار (در هر سطر، اولی نماینده‌ی تلفظ فرانسوی است و دومی نماینده‌ی تلفظ انگلیسی):
‌
ـ ارگانیسم/ ارگانیزِم
ـ اکتبْر/ اکتبِر
ـ الکل/الکُحُل
ـ آدرس/اَدرس
ـ آژانس/اِیجِنسی
ـ بانک/بَنک
ـ پاساژ/پَسِج
ـ پَرانتِز/پَرِنتسِس
ـ پروسه/پِراسِس
ـ تاکسی/تَکسی
ـ تکنیسین/تکنیشن
ـ تلویزیون/تِلِویژن
ـ توالت/تویلت
ـ دکوراسیون/دکورِیشن
ـ سالاد/سَلِد
ـ شانس/چَنس
ـ شوک/شاک
ـ شیمی/کِمیستری
ـ کُمِدی/کامِدی
ـ کمیسیون/کامیشن
ـ لیسانس/لایسنس
ـ مکانیسم/مِکَنیزِم
ـ ویروس/وایْرِس
‌
افزون‌براین، ظاهراً تلفظ فرانسوی واژه‌های فرنگی در مقایسه با تلفظ انگلیسی، با عادت فارسی‌زبان‌ها سازگارتر است. ازاین‌رو، معمولاً اگر بخواهیم از بین تلفظ فرانسوی و انگلیسی یکی را انتخاب کنیم، شکل فرانسوی مناسب‌تر است.
‌
در همین زمینه، حسین سامعیِ زبان‌شناس در یکی از قسمت‌های پادکست «فراگفتار»، توضیحات جالب و روشنگرانه‌ای داده است. به‌گفته‌ی او، برای زبان فارسی، نظام آوایی زبان فرانسوی بسیار سازگارتر از نظام آوایی زبان انگلیسی است و این نیز عاملی تعیین‌کننده در رواج صورت‌های فرانسوی به شمار می‌آید. شرح این نکته را در صوت پیوست‌شده، از زبان خود او بشنوید.

📄ویرِ ویرایش📄
محمد یوسفی‌شیرازی
t.me/virevirayesh
‍ درباره‌ی «گفت‌وگو» و «مصاحبه»

گفت‌وگو و مصاحبه از جمله کنش‌های دوسویه است؛ یعنی برای محقق‌شدنش به دست‌کم دو نفر نیاز است. احتمالاً از همین رو است که چنین فعل‌هایی را هم می‌توان به آغازگرِ آن نسبت داد و هم به طرف دوم این کنش دوسویه. به‌بیان بهتر، اگر مثلاً ناهید با شیما گفت‌وگو کرده باشد و آغازگر گفت‌وگو ناهید بوده باشد، هم می‌توانیم بگوییم «ناهید با شیما گفت‌وگو کرد» و هم می‌توانیم بگوییم «شیما با ناهید گفت‌وگو کرد». به‌همین‌ترتیب، اگر مثلاً خبرگزاری مهر با آقای یاراحمدی مصاحبه کرده باشد، این فعل را به هر دو سوی این کنش می‌توان نسبت داد:

۱. خبرگزاری مهر با آقای یاراحمدی مصاحبه کرد.
۲. آقای یاراحمدی با خبرگزاری مهر مصاحبه کرد.

اما چنین وضعیتی، به‌ویژه وقتی «گفت‌وگو» و «مصاحبه» را در عبارت به کار می‌بریم، گاه موجب ابهام می‌شود. برای مثال، از عبارت «گفت‌وگوی داریوش شایگان با رامین جهانبگلو» که عنوان فرعی کتاب «زیر آسمان‌های جهان» است، فارغ از اطلاعات فرامتنی‌ای که ممکن است به یاری‌مان بیاید و مقصود اصلی را روشن کند، می‌توان دو برداشت کرد:

۱. داریوش شایگان مصاحبه‌گر بوده و گفت‌وگو را شروع کرده است.
۲. رامین جهانبگلو مصاحبه‌گر بوده و گفت‌وگو را شروع کرده است.

در چنین مواقعی البته به‌صورت طبیعی، اول برداشت نخست به ذهن می‌آید؛ زیرا منطقی‌تر و معمول‌تر این است که کنش‌هایی نظیر گفت‌وگو و مصاحبه را به آغازگر آن نسبت دهیم. باوجوداین، احتمال برداشت دوم هم به‌کلی منتفی نیست.

برای رفع چنین کژتابی‌هایی، خصوصاً در عبارت‌ها، خوب است همیشه اول نام مصاحبه‌کننده را بیاوریم و سپس نام مصاحبه‌شونده را. به‌سخن دیگر، اگر می‌خواهیم برای «گفت‌وگو» و «مصاحبه» مضافٌ‌الیهی بیاوریم، بهتر و دقیق‌تر این است که آن مضافٌ‌الیه نام مصاحبه‌کننده باشد و نه نام مصاحبه‌شونده. همچنین اگر در عبارتمان از مصاحبه‌کننده نامی نیست، نام مصاحبه‌شونده را همیشه بعد از حرف‌اضافه‌ی «با» بیاوریم. براین‌اساس، باتوجه‌به اینکه در کتاب یادشده رامین جهانبگلو مصاحبه‌کننده بوده و داریوش شایگان مصاحبه‌شونده، عبارت را باید به این شکل تغییر دهیم: «گفت‌وگوی رامین جهانبگلو با داریوش شایگان».

این شیوه در عنوان بسیاری از آثار مصاحبه‌ای دیگر نیز رواج دارد؛ مثلاً:

ـ ما و جهان اساطیری: گفت‌وگوی هوشنگ گلشیری با مهرداد بهار
ـ آفاق حکمت در سپهر سنت: گفت‌وگوی حامد زارع با سیدحسین نصر
ـ کارنامه‌ی چهل‌ساله: گفت‌وگوی مانی حقیقی با داریوش مهرجویی
ـ مصاحبه‌ی اوریانا فالاچی با شاه سابق ایران
ـ مصاحبه‌ی جیانکارلو بوزتی با کارل پاپر
ـ یک گفت‌وگو: ناصر حریری با نجف دریابندری
ـ گفت‌وگو با ایران درّودی
ـ گفت‌وگو با بهرام بیضایی
ـ گفت‌وگو با مهدی سحابی
ـ متن کامل مصاحبه با کیانوری

📄ویرِ ویرایش📄
محمد یوسفی‌شیرازی
t.me/virevirayesh
ویرِ ویرایش | محمد یوسفی‌شیرازی
دوره‌ی آنلاین تمرین ویرایش (مرداد ۱۴۰۰) با نکته‌گویی و تدریس محمد یوسفی‌شیرازی در این دوره چه می‌کنیم؟ هر جلسه متنی را برمی‌گزینیم و با هم آن را بررسی می‌کنیم. می‌کوشیم خطاها و نادرستی‌هایش را بیابیم و اصلاح کنیم و از این طریق، درست‌نویسی را به‌شکل عملی…
This media is not supported in your browser
VIEW IN TELEGRAM
فاصله‌گذاری مصدر و عبارت مصدری
(بخشی از کارگاه تمرین ویرایش مرداد ۱۴۰۰)

اگر از این دوره جا مانده‌اید و خواهان چنین نکته‌هایی هستید، متن تمرینی و فیلم این چهار جلسه‌ی پرنکته و پرآموزه را می‌توانید تهیه کنید. از اینجا پیام بدهید برای گرفتن فایل‌ها.

📄ویرِ ویرایش📄
محمد یوسفی‌شیرازی
t.me/virevirayesh
ویرِ ویرایش | محمد یوسفی‌شیرازی
کدام؟
مثابه

در فارسی، واژه‌ی «مثابه» به صامت ختم شده است یا مصوت؟ به‌سخن دیگر، حرف پایانی این واژه صدای h می‌دهد یا صدای e؟ اگر بعد از «مثابه» مضافٌ‌الیه یا صفتی بیاید، آن را چگونه باید نوشت و خواند؟ مثلاً باید نوشت «دانش به‌مثابهِ قدرت» و خواند masābehe یا باید نوشت «دانش به‌مثابه‌ی قدرت» و خواند masābeye؟

پیش از پرداختن به این پرسش، خوب است بدانیم واژه‌هایی که در عربی به «ة» پایان گرفته، وقتی به فارسی وارد شده، سه حالت پیدا کرده است:

۱. «ة» آن به‌صورت «ت» درآمده:
حقیقة⬅️حقیقت
عاقبة⬅️عاقبت
مرحمة⬅️مرحمت
مملکة⬅️مملکت

۲. «ة» آن به «ه» ناملفوظ بدل شده:
تجزیة⬅️تجزیه
علاقة⬅️علاقه
کلمة⬅️کلمه
معاینة⬅️معاینه

۳. به هر دو شکل (هم با «ت» و هم با «ه» ناملفوظ) به کار رفته و معمولاً با تفاوت معنی:
ارادة⬅️ارادت، اراده
رسالة⬅️رسالت، رساله
قوة⬅️قوت، قوه
مراقبة⬅️مراقبت، مراقبه

اکنون می‌توان پرسید: «مثابه» از کدام دسته است؟ به‌نوعی از دسته‌ی سوم؛ چون «مثابة» عربی در فارسی قدیم به‌صورت «مثابت» و در فارسی امروز به‌صورت «مثابه» آمده و البته این اختلاف املا با اختلاف معنی همراه نبوده است (چنان‌که مثلاً «رساله» با «رسالت» در فارسی هم‌معنی نیست). بااین‌همه، «ة» عربی هیچ‌وقت در فارسی به «ه» ملفوظ بدل نشده است. ازاین‌رو، تلفظ «مثابه» به‌صورت masābeh غلط است و باید آن را masābe خواند و اگر واژه‌ای به آن اضافه شد، مثل همه‌ی کلمه‌های پایان‌گرفته به «ه» ناملفوظ، «ه‌ی» یا «ۀ» به آخرش افزود؛ چنان‌که می‌نویسیم:

ـ خانه‌ی امن
ـ شانه‌ی تخم‌مرغ
ـ دنده‌ی ماشین
ـ روده‌ی دراز

بنابراین، «دانش به‌مثابهِ قدرت» غلط است و شکل صحیح، «دانش به‌مثابه‌ی قدرت» است.

📄ویرِ ویرایش📄
محمد یوسفی‌شیرازی
t.me/virevirayesh
‍ سومین کارگاه آنلاین شکسته‌نویسی
(فارسی‌نویسی به‌شیوه‌ی گفتاری)
به‌همراه نکته‌هایی درباره‌ی زبان داستان

آموزگار
محمد یوسفی‌شیرازی

این کارگاه به درد چه کسانی می‌خورد؟
همه! هم کسانی که دستی در داستان و نمایشنامه دارند و دراین‌زمینه در کارِ نوشتن یا ترجمه یا ویرایش‌اند و هم کسانی که کار تخصصی نمی‌کنند و صرفاً هر روز به‌زبان فارسیِ گفتاری چیزی می‌نویسند و می‌خواهند اصول درست‌نویسی و خوب‌نویسی را بیاموزند.

سرفصل‌ها
ـ ضرورت توجه به درست‌نویسی در نوشته‌های مجازی و روزمره
ـ اصول و قواعد درست‌نویسی در فضای مجازی
ـ گونه‌های زبانی (رسمی و گفتاری) و ویژگی‌های آن
ـ سطح‌های مختلف زبانِ رسمی و گفتاری
ـ ویژگی‌های زبان داستان
ـ بررسی عملی نمونه‌متن‌های داستانی
ـ تاریخچه‌ی شکسته‌نویسی در فارسی
ـ معرفی و نقد و بررسی منابع شکسته‌نویسی در فارسی
ـ اصول و قواعد شکسته‌نویسی
ـ تمرین شکسته‌نویسی

زمان
۵ جلسه‌ی ۲ساعته
ساعت ۱۷
نیمه‌ی دوم مهرماه ۱۴۰۰:

شنبه ۱۷مهر۱۴۰۰
دوشنبه ۱۹مهر۱۴۰۰
شنبه ۲۴مهر۱۴۰۰
دوشنبه ۲۶مهر۱۴۰۰
چهارشنبه ۲۸مهر۱۴۰۰

فضای برگزاری کلاس
اسکای‌روم

فیلم هر جلسه ضبط می‌شود و در اختیار شرکت‌کنندگان قرار می‌گیرد. بنابراین، اگر مشتاق شرکت‌کردنید و ساعت کلاس برایتان مناسب نیست، از آموزش‌ها جا نمی‌مانید.

چگونگی ثبت‌نام
وارد نشانی زیر شوید و نام و نام خانوادگی و شماره‌تماستان را درج کنید و مبلغ را واریز بفرمایید. اطلاع‌رسانی‌های بعدی ازطریق شماره‌ای که ثبت می‌کنید، انجام خواهد شد.

ثبت‌نام سومین کارگاه شکسته‌نویسی

📄ویرِ ویرایش📄
محمد یوسفی‌شیرازی
t.me/virevirayesh
از صحنه‌ی روزگار محو شد یا کنار رفت؟
از صفحه‌ی روزگار محو شد یا کنار رفت؟

یکی از ظرافت‌هایی که در درست‌نویسی و به‌ویژه زیبانویسی باید به آن توجه کنیم، تشبیه‌ها و استعاره‌هایی است که در جمله یا عبارت به کار می‌بندیم؛ به این معنی که به لوازم تشبیه و استعاره‌ای که به کار می‌بریم، همواره آگاه باشیم و شبکه‌ی معنایی‌ای را که تشبیه یا استعاره برپایه‌ی آن ساخته می‌شود، بشناسیم و هماهنگی و سازواری‌اش را مراعات کنیم.

برای مثال، اگر بخواهیم خوش‌زبانی کسی را بستاییم و کلام او را «شیرین» بخوانیم، چنین جمله‌ای چندان فصیح و صحیح نیست:

شیرینیِ کلامت روحم را تکان می‌دهد.

علت این است که در چنین جایگاهی، کلام به چیزی خوردنی مانند شده که مزه دارد و واجد شیرینی است و این با تکان‌دادن روح سازگار نیست. در چنین موقعیتی، پاره‌ی دوم جمله را نیز باید به‌گونه‌ای بنویسیم که با تشبیه کلام به چیزِ شیرین، سازگار باشد؛ مثلاً:

شیرینیِ کلامت در کامِ جانم می‌نشیند.

به‌همین‌ترتیب، وقتی می‌خواهیم مفهوم «نابودشدن» را با تعبیری استعاری بیان کنیم، باید به اجزای تشبیهی که در زیربنای جمله وجود دارد، متوجه باشیم و واژه‌ها را به‌دقیق‌ترین شکل برگزینیم.

وقتی تعبیر «صحنه‌ی روزگار» را به کار می‌بریم، روزگار را به «صحنه» تشبیه کرده‌ایم و باید دقت کنیم که آنچه در ادامه می‌آید، با مفهوم «صحنه» بخواند؛ یعنی مکانی که رویدادی در آن رخ می‌دهد و کسانی یا چیزهایی در آن حضور دارند. براین‌اساس، می‌توان گفت «محوشدن» چندان مناسبتی با «صحنه» ندارد؛ زیرا از صحنه «محو نمی‌شوند»؛ بلکه از صحنه «کنار می‌روند» یا «کنار زده می‌شوند».

در مقابل، پیدا است وقتی با عبارت «صفحه‌ی روزگار»‌، روزگار را به صفحه‌ی کاغذی مانند می‌کنیم که بر آن چیزی می‌نویسند و پاک می‌کنند، «کناررفتن» تعبیر درخوری نیست؛ چراکه از صفحه «کنار نمی‌روند»؛ بلکه از صفحه «محو می‌شوند» یا «پاک می‌شوند».

بنابراین، فصیح‌تر و بلیغ‌تر این است که به‌جای جمله‌های الف، جمله‌های ب را به کار ببریم:

الف. از صحنه‌ی روزگار محو شد.✖️
ب. از صحنه‌ی روزگار کنار رفت.✔️

الف. از صفحه‌ی روزگار کنار رفت.✖️
ب. از صفحه‌ی روزگار محو شد.✔️

📄ویرِ ویرایش📄
محمد یوسفی‌شیرازی
t.me/virevirayesh
نوشته‌ی/نویسندگیِ...
Anonymous Poll
27%
خلاق
3%
خلاقه
70%
خلاقانه
ویرِ ویرایش | محمد یوسفی‌شیرازی
نوشته‌ی/نویسندگیِ...
«نویسندگی»: «خلاق» یا «خلاقه» یا «خلاقانه»؟

در پاره‌ای از زبان‌ها، مانند عربی و انگلیسی و فرانسوی و آلمانی، پدیده‌ها را برمبنای جنسیت طبقه‌بندی می‌کنند و برای هر چیزی، خواه انسان باشد و خواه حیوان و خواه شیء و خواه مفهوم انتزاعی، دو جنسِ مذکر و مؤنث یا سه جنسِ مذکر و مؤنث و خنثا قائل می‌شوند. در چنین زبان‌هایی، رفتار دستوریِ واژه‌ها نیز برپایه‌ی همین دسته‌بندی تعیین می‌شود؛ به این معنی که مثلاً ضمیر یا صفت یا فعلی که برای مذکر به کار می‌برند، با ضمیر یا صفت یا فعلی که برای مؤنث به کار می‌برند، فرق می‌کند.

اما در زبان فارسی، جنسیت وجود ندارد و پدیده‌ها را بر این مبنا از یکدیگر متمایز نمی‌کنند. در این زبان، چنان‌که اسماعیل سعادت در مقاله‌ی شاهکار «زبان فارسی: ممیز ذی‌روح از غیرذی‌روح» خاطرنشان کرده، پدیده‌ها را برحسب جانداربودن و جاندارنبودن دسته‌بندی می‌کنند؛ زیرا در جهان‌نگری این زبان، جنسیت اهمیتی ندارد و آنچه بیش از هر چیز دارای ارزش است، جان است. براین‌اساس، در فارسی، جانداری و غیرجانداری است که رفتار دستوری واژه‌ها را تعیین می‌کند. تفاوت دستوری اسم‌های جاندار و غیرجاندار فارسی را در ضمیر و صفت و فعل و نشانه‌های جمعی می‌توان دید که برای جاندار و غیرجاندار به‌شکلی متفاوت به کار می‌رود و اسماعیل سعادت در مقاله‌ی یادشده شرح کامل و گویایی از آن به دست داده است.

اما آنچه به موضوع این یادداشت مربوط می‌شود، صفت است. به‌سخن دیگر، برای تشخیص اینکه از میان «خلاق» و «خلاقه» و «خلاقانه»، کدام صفت مناسب «نوشته» یا «نویسندگی» است، باید به تفاوت صفت‌هایی که در فارسی برای جاندار و غیرجاندار به کار می‌رود، آگاه باشیم. برای این منظور، از نکته‌هایی که در مقاله‌ی اسماعیل سعادت مطرح شده، بهره می‌گیرم و چکیده‌ای از آن را در اینجا ذکر می‌کنم.

[...]

با این توضیحات، پیدا است که عبارت‌های «نوشته‌ی خلاق» و «نویسندگی خلاق» با ساختار دستوری زبان فارسی سازگار نیست؛ چون در فارسی، «خلاق» صفت جاندار است (می‌گوییم «نقاش خلاق»، «آهنگ‌ساز خلاق»، «کارگردان خلاق») و آن را به غیرجاندار نسبت نمی‌دهیم (نمی‌گوییم «نقاشی خلاق»، «آهنگ خلاق»، «فیلم خلاق»). به‌همین‌ترتیب، صحیح نیست که «خلاق» را که صفت «نویسنده» است، به «نوشته» یا «نویسندگی» نسبت دهیم و بگوییم «نوشته‌ی خلاق» و «نویسندگی خلاق»؛ بلکه باید بگوییم «نوشته‌ی خلاقانه» و «نویسندگی خلاقانه». در این جایگاه، صفت «خلاقه» نیز مناسب نیست؛ زیرا این واژه مؤنثِ «خلاق» است و همچنان صفت جاندار به شمار می‌رود.

نکته‌ی پایانی و بااهمیتی که دراین‌باره باید به آن توجه کرد، این است که رواج عبارت‌های «نویسندگی خلاق» و «نوشته‌ی خلاق» نیز، مانند بسیاری دیگر از نادرستی‌ها و اشتباه‌های زبانیِ فارسی امروز، در ترجمه‌های نادرست و ناشیانه ریشه دارد. به‌بیان دیگر، ظاهراً چون در انگلیسی صفت creative را هم برای جاندار (creative artist) و هم برای غیرجاندار (creative thinking) به کار می‌برند، مترجمانی سهل‌انگار، عبارت creative writing را بی‌توجه به طبیعت زبان فارسی، به «نویسندگی خلاق» برگردانده‌اند و این تعبیر بر اثر تکرار، تداول یافته است.

متن کامل این مقاله را در اینجا بخوانید.

📄ویرِ ویرایش📄
محمد یوسفی‌شیرازی
t.me/virevirayesh
ویرِ ویرایش | محمد یوسفی‌شیرازی
کدام نقطه‌گذاری درست است؟
نشانه‌ی پایان جمله بعد از پرانتز توضیحی

هر متن منسجمی دست‌کم از چند جمله تشکیل شده و هر جمله حتماً یکی از این سه نوع است: خبری، پرسشی، عاطفی. برهمین‌اساس، بعد از هر جمله‌ی متن، بسته به اینکه خبری باشد یا پرسشی یا عاطفی، باید یکی از این سه نشانه را گذاشت: نقطه، نشانه‌ی پرسش، نشانه‌ی عاطفه. با این توضیحات، شکل کلی هر متنی چیزی شبیه این می‌شود:

ــــــــــــــــــــ . ــــــــــــــــــــ . ــــــــــــــــــــ ؟ ــــــــــــــــــــ . ــــــــــــــــــــ . ــــــــــــــــــــ . ــــــــــــــــــــ ! ــــــــــــــــــــ . ــــــــــــــــــــ . ــــــــــــــــــــ ! ــــــــــــــــــــ . ــــــــــــــــــــ ؟ ــــــــــــــــــــ ؟ ــــــــــــــــــــ .

اما گاهی یکی از این جمله‌ها که به بدنه‌ی اصلی متن مربوط می‌شود، وابسته یا وابسته‌هایی پیدا می‌کند که دربردارنده‌ی توضیحی فرع بر اصل موضوع متن است و درنتیجه، آن را درون پرانتز یا بین دو خط‌فاصله می‌گذارند (برای ساده‌ترشدن بحث، در ادامه فقط به جمله‌ی درون پرانتز اشاره می‌کنم؛ ولی حکمی که می‌کنم، محتوای بین دو خط‌فاصله را هم در بر می‌گیرد). در چنین وقت‌هایی، محتوای درون پرانتز همیشه وابسته‌ی قبل از خود است و نه بعد از خود. به‌همین‌علت، درصورتی‌که جمله باشد، نشانه‌ی پایان جمله‌ی آن را با جمله‌ی اصلیِ متن یکی می‌کنیم تا نشان دهیم که این جمله‌ی معترضه به‌لحاظ معنایی مستقل نیست و به اصل متن مربوط نمی‌شود و درواقع، بخشی است از یکی از جمله‌های اصلی:

ــــــــــــــــــــ (ــــــــــــــــــــ).

اما اگر آنچه درون پرانتز می‌آید، جمله‌ی خبری نباشد، لازم است که حتماً نشانه‌ی پرسش یا عاطفه را در پایانش بگذاریم؛ چون دیگر دو جمله از یک جنس نیست و نمی‌شود از نشانه‌ی پایان یکی به‌قرینه‌ی دیگری صرف‌نظر کرد. در این حالت، نقطه‌ی پایان جمله‌ی اصلی را هم حتماً بعد از پرانتز می‌گذاریم تا محتوای پرانتز از شمول جمله‌ی پیش از خود خارج نشود:

ــــــــــــــــــــ (ــــــــــــــــــــ!).
ــــــــــــــــــــ (ــــــــــــــــــــ؟).

همچنین اگر آنچه درون پرانتز آمده، بیش از یک جمله باشد (خواه خبری باشد و خواه غیرخبری)، لازم است به‌جز جمله‌ی آخر، نشانه‌ی پایان جمله‌ی بقیه را بگذاریم تا مرزشان از هم متمایز بماند:

ــــــــــــــــــــ (ــــــــــــــــــــ . ــــــــــــــــــــ ! ــــــــــــــــــــ ؟ ــــــــــــــــــــ).
ــــــــــــــــــــ (ــــــــــــــــــــ ؟ ــــــــــــــــــــ . ــــــــــــــــــــ ! ــــــــــــــــــــ).

مثال:

- من نمی‌گویم که فقط بنشینید و گل سرخ بو کنید (اگرچه برای این کار آزادید. بوی فوق‌العاده‌ای دارد). دارم می‌گویم سعی کنید افکار منفی را در حدی که هست، به خاطر بسپارید، نه بیشتر.

ـ گالتون که به آمار علاقه داشت، دست به آزمایشی زد. مسابقه که تمام شد، همه‌ی بلیت‌ها را از متصدیان گرفت. از ۸۰۰ بلیت، ۱۳ تا باطله بود. او ۷۸۷ بلیت باقی‌مانده را به‌ترتیبِ مقدارشان مرتب کرد و میانه‌ی آن‌ها را پیدا کرد (میانه در علم آمار با میانگین تفاوت دارد. میانه عددی است که نیمی از داده‌ها از آن کمتر است و نیمی از داده‌ها از آن بیشتر).

ـ شلوارهای جلف در دهه‌ی ۱۹۷۰ مُد بود؛ اما حالا دیگر چندان معمول نیست (اگر هنوز به شما می‌آید، خوش به حالتان!). گوشواره‌های بزرگ که طراحی خاص دارد و به این‌طرف و آن‌طرف تاب می‌خورد، ممکن است مناسب مهمانی باشد؛ اما برای سخنرانی مناسب نیست.

ـ نباید سعی کنید مخاطبانتان را آن‌قدر بترسانید که هرچه می‌گویید، باور کنند (البته اگر این اتفاق می‌افتاد، جالب نبود. نه؟). در عوض، برای‌اینکه پیامتان را بهتر انتقال بدهید، تا می‌توانید، خودتان را بزرگ و با اعتمادبه‌نفس احساس کنید و نشان بدهید.

📄ویرِ ویرایش📄
محمد یوسفی‌شیرازی
t.me/virevirayesh