ژان پُل سارتر و جامعۀ امروز ما؛ تأملی دربارۀ مفهوم «آزادی»
محمدرضا واعظ شهرستانی
 
به باور ژان پل سارتر[۲] «انسان محکوم به آزادی است»؛ محکوم است چرا که خود را نیافریده و توسط دیگران به این جهان آورده شده است و در عین حال، آزاد است زیرا همین که پا به جهان گذاشت، مسئول همۀ رفتارها و گفتارهای خویش است.[۳]
اکنون این پرسش طرح می‌شود که چرا مسئولیت مستلزم آزادی است؟(پرسش اول) زیرا انسان تنها هنگامی در مورد عملی مسئول شناخته می‌شود که آن عمل را آزادانه انتخاب کرده باشد. برای مثال قاتلی که دارای جنون است به قصاص نفس محکوم نمی‌شود چرا که عمل قتل به طور آزادانه و در شرایط سلامت روانی از او سر نزده است و یا در حالت معکوس، من مسئول تک‌تک جملات این یادداشت هستم چرا که آزادانه این جملات را به تقریر درآورده‌ام.

اگر یک قدم به عقب گام برداریم، پرسش پیشینی‌تر این است که چرا انسان همین که پا به جهان گذاشت، مسئول همۀ کارهای خویش است؟(پرسش دوم) سارتر به منظور پاسخ‌گویی به این پرسش اصل مهم و محوری اگزیستانسیالیسم یعنی «تقدم وجود بر ماهیت» را مطرح می‌کند. از نظر سارتر در مکتب اگزیستانسیالیسم، انسان نخست هیچ نیست! یعنی تصوری از انسان تا پیش از به وجود آمدنش وجود ندارد. در حقیقت، انسان پس از آنکه وجود یافت، خویشتنِ خویش را چنین و چنان می‌سازد. به قول سارتر «بشر همان است که خود می‌سازد»[۴]. به طور خلاصه، «بشر هیچ نیست مگر آنچه از خود می‌سازد».[۵] بنابراین تفاوت اساسی انسان با دیگر موجودات، تفاوت در نوع هستی[۶] است. موجودات دیگر “هستند” و چنان نیز خواهند “بود” اما این انسان است که با “وجودیافتن”[۷]، آنی می‌شود که خود ساخته است. به عبارت بهتر، انسان با مجموعه انتخاب‌های خود در زندگی، ماهیت خویش را شکل می‌دهد، ولی موجودات دیگر دارای چنین امکانی برای انتخاب و شکل دادن ماهیت خویش نیستند.[۸]

متن کامل در زیتون:

https://zeitoons.com/72170

جشن‌نامه بزرگداشت هفتادسالگی حسن یوسفی اشکوری؛ مجموعه‌ یادداشت‌‌ها


https://zeitoons.com/wp-content/uploads/2020/01/0EFFEDDC-22AD-4B47-BA14-6FBD71573D2E.jpeg

جمهوری اسلامی و «معضل» خانواده کشته‌شدگان

زیتون ـ مهسا محمدی: هر بار که در ایران از پی کشتاری تعدادی جسد روی دست‌ جمهوری اسلامی می‌ماند، در کنار همه «گرفتاری»‌های دیگر از سرکوب مخالفان و به زندان انداختن‌شان تا اطمینان بخشیدن به هواداران درباره اینکه اوضاع تحت کنترل است و بازیابی اعتمادبنفس‌اش، «معضلی» بزرگی به نام خانواده‌های کشته‌شدگان وجود دارد که هر بار پرتعدادتر، پرسشگرتر و دادخواه‌تر از پیش باز می‌گردند.
مدیریت این قسمت اگر سختترین بخش بحران نباشد از سخت‌ترین‌هاست.

تعداد خانواده‌های قربانیان در ایران، سال به سال و به دلایل مختلف افزایش می‌یابد،از اعدام و شلیک در خیابان به معترضان و در مرزها به کولبران و قتل دگراندیشان با چاقو در خانه گرفته تا مرگ در پلاسکو ،کشتی سانچی، تشییع سلیمانی و  هواپیمای اکراینی. گروهی قربانی تمامیت‌خواهی نظامن و گروهی ناکارآمدی و فساد.
به دلیل روشنی درباره این خانواده‌ها، تطمیع، تهدید و سرکوب اغلب جوابگو نیست، چرا که پیش از این آنچه را که نباید از دست داده‌اند.

تصاحب اجساد
در آخرین مورد، مواجهه مسیولان با خانواده‌های کشته‌شدگان هواپیمای اکراینی، از دروغ‌های اولیه بر سر چگونگی مرگ نزدیکانشان تا «جسد دزدی» و «مراسم دزدی»های پس از آن موجی از واکنش خانواده‌ها و خشم و نفرت افکار عمومی را برانگیخت.
به طور مشخص در این اتفاق و به طور کلی درباره مرگ‌هایی در ایران که ردی از حاکمیت در آن وجود دارد، ابهام و پرسش‌های بی‌پاسخ فراوانی باقی می‌ماند.

متن کامل در زیتون:

https://zeitoons.com/72169

بازرگان، اصلاحات و نقد انقلاب

چرا امیرکبیر؟ چرا شریف؟
پیمان عارف

اگرچه در اعتراضات دی‌ماه ۹۶ و آبان ۹۸ نیز نهاد دانشگاه همچون همیشه نقشی نسبتا پررنگ داشت اما بنظر می‌رسید بنابر دلایل متعدد دانشگاه دیگر نقش رهبری و پیش‌گامی  در جنبش اجتماعی اعتراضی را بر عهده ندارد.

دلایل متعددی که دایره وسیعی از علل مربوط به بافت طبقاتی جنبش‌های اخیر تا فراگیر شدن و دسترسی عمومی به شبکه های اجتماعی و برجسته‌شدن بیش از پیش جایگاه رسانه به‌جای نهاد دانشگاه را در برمی‌گرفت.

اما آنچه در هفته گذشته و در واکنش به پذیرش دروغگویی و پنهان‌کاری درباره پرواز مسافربری ساقط شده از سوی حاکمیت دینی رخ داد، جنبش اجتماعی اعتراضی دیگری بود که مشخصا پای در دانشگاه و به‌ویژه دانشگاه‌های اصلی و مادر ایران داشت.
جنبشی که از دانشگاه امیرکبیر شروع شد و خیلی زود به دانشگاه‌های تهران و شریف بسط یافت و حتی دانشگاهی چون شهید بهشتی را که به‌طور سنتی جزو دانشگاه‌های سیاسی کشور قلمداد نمی‌ شود، نیز دربرگرفت.

آیا این‌بار جنبش اعتراضی شهری بار دیگر از پیرامون به مرکز بازگشت و راه دانشگاه‌هایی را در پیش گرفت که عموما در چارچوب دانشگاههای طبقه متوسط قابل ارزیابی هستند؟ چه عواملی موجب شد که طبقه متوسط دوباره به صحنه اعتراضات بازگردد و بازگشت طبقه متوسط به اعتراضات چه تحولی را در «گفتار مسلط اعتراضی» رقم زد؟ اینکه گفتار اعتراضی هفته گذشته بر خلاف دو جنبش اعتراضی پیشین  در ظاهر هم رنگ و بوی سلطنت‌طلبانه نداشت و از نوستالژی‌های تونل زمانی در آن خبری نبود، آیا در چارچوب همین تحول طبقاتی از پیرامون به مرکز و از طبقات فرودست به طبقه متوسط ، قابل توضیح است؟

این یادداشت به پاسخ این سوالات می‌پردازد.

متن کامل در زیتون:

https://zeitoons.com/72197

علی افشاری و انقلاب و دیگر قضایا
احمد زیدآبادی

https://zeitoons.com/72229

علی آقای افشاری در متنی محبت‌آمیز پاسخی تفصیلی به آخرین مکتوب من در بارۀ شرایط کشور داده است.

از آنجا که من متأسفانه چندان اهل تفصیل نیستم، با عذرخواهی از علی، پاسخ او را به اجمال طی گزاره‌هایی چند تقدیم می‌کنم.

۱. به فرمودۀ زنده‌یاد استاد محمد ابراهیم باستانی پاریزی ما کویرزادگان به قنات می‌مانیم. نوشندگان آب قنات در تابستان آن را خنک و در زمستان آن را گرم حس می‌کنند. واقعیت اما این است که آب قنات در تمام طول سال درجه‌ای واحد دارد و اگر نوشندگان، آن را گاه گرم و گاهی سرد می‌بینند، مربوط به درجۀ هوای بیرون است و نه سرد و گرم شدن آب قنات!

این مثال را برای آن آوردم که افشاری عزیز مرتب از «زیدآبادی متأخر» در نوشته‌هایش استفاده می‌کند. من که گمان نمی‌کنم در تمام طول این سال‌ها تغییر موضعی جدی داده باشم. از همان ابتدا حامی نوع خاصی از اصلاح‌طلبی بودم و به شیوه و راه و رسم سیاست‌ورزی جریان مرسومِ اصلاح‌طلبان نیز نقد داشتم. اکنون هم بر همان نظرم. بنابراین اگر به کارگیری واژه‌های متأخر و متقدم روا باشد به نظرم بیشتر متوجه حال دوستانی است که گویا تغییر فاز داده‌اند و نه مثل منی که خط بر همان نمط می‌خواند.

متن کامل در زیتون:

https://zeitoons.com/72229

تلاش برای مهار رشد تورم
آیا عملیات بازار باز به عاقبت افزایش نرخ بنزین دچار می‌شود؟

زیتون ـ جلیل فقیهی: در روزهای گذشته، در حالی که اعتماد عمومی به نظام سیاسی کشور در پی ساقط شدن هواپیمای اوکراینی و پنهان‌کاری و دروغ‌های پس از آن به شدت کاهش یافته بود، بانک مرکزی در اقدامی غیرمنتظره از شروع به کار «عملیات بازار باز» خبر داد. اقدامی که سال‌هاست بسیاری از اقتصاددان‌ها منتظر آن بودند و «می‌تواند» به افزایش اعتماد عمومی به نظام اقتصادی کشور در رابطه با اصلاح نظام پولی و بانکی کشور منجر شود.

با وجود این، به نظر می‌رسد این برنامه مهم نیز، همچون بسیاری دیگر از برنامه‌های مشابه آن، بدون مطالعه کافی و بدون فراهم آوردن مقدمات ضروری آن به مرحله اجر گذاشته شده و در نتیجه، هیچ بعید نیست این اقدام نیز نتواند آنطور که مورد نظر طراحان آن است، گره‌ای از مشکلات اقتصادی کشور باز کند.

هدف از عملیات بازار باز چیست؟
در اطلاعیه بانک مرکزی آمده است: «اجرای چارچوب جدید سیاست‌گذاری پولی با هدف مدیریت نرخ سود در بازار بین بانکی و نهایتا کنترل نقدینگی و مهار تورم و فراهم کردن بستر لازم برای سیاست پولی مبتنی بر هدف‌گذاری تورم با استفاده از ابزارهای کوتاه‌مدت غیرمستقیم سیاست پولی است». به بیان ساده‌تر، هدف بانک مرکزی از شروع «عملیات بازار باز»، مهار تورم است.

در اقتصاد هر کشوری، وظیفه کنترل نرخ تورم به عهده بانک مرکزی آن کشور است. سال‌هاست که نرخ تورم در تقریبا همه کشورهای دنیا عددی تک رقمی و قابل پیش‌بینی است.

کشورهایی که نرخ تورم در آنجا دو رقمی است انگشت‌شمارند. نرخ تورم حتی در بسیاری از کشورهای فقیر و با اقتصادهایی به مراتب شکننده‌تر از اقتصاد ایران نیز کنترل شده است. در واقع نرخ تورم بیشتر از آنکه یک متغیر پسینی باشد که افراد و دولت‌ها را غافلگیر کند، متغیری است که بر اساس پیش‌بینی‌ و هدف‌گذاری بانک‌های مرکزی قابل تحقق است.

متن کامل در زیتون:

https://zeitoons.com/72234

تو خواه از سخنم پند گیر خواه ملال
سروش دباغ

«حرف هایم، مثل یک تکه چمن روشن بود / من به آنان گفتم: / آفتابی لب درگاه شماست / که اگر در بگشایید به رفتار شما می تابد».[۱]
 
سالها پیش، در یکی از آثار آرنولد توین بی، مورخ انگلیسیِ برجسته معاصر خواندم بزرگ ترین ظلمی که حاکمان و زبردستان به محکومان و زیردستان می کنند، این نیست که در حقّ ایشان ظلم و جفا می کنند و حقوق بنیادین شان را نقض می کنند و نادیده می گیرند؛ بلکه عبارتست از کاریدنِ خلق و خوی ظالمانه و عادات رفتاریِ دل آزار و رماننده خود در ذهن و ضمیر محکومان.

متاسفانه این اتفاق در میان ما رخ داده و در حال نهادینه شدن است. جماعتی از هموطنان ما، دچار بلیه « تفکر سیاه و سفید» شده و در تحلیل ها و رفتارهای سیاسیِ خود، خشم آلود و کینه توزانه سخن می گویند؛ تو گویی که اگر دستشان برسد و مجالی بیابند، گریبانِ طرف مقابل را می درند و حیثیتی برای او بر جای نمی گذارند. در نوشتار « جور دیگر باید دید»[۲]، در وصف این خطای شناختیِ مهم آوردم:

« یکی از خطاهای شناختیِ[۳] رایج و جدی ای که انسانهای پیرامونی در داوریهای روزمره خود،  به تفاریق مرتکب می شوند، عبارتست از« تفکر همه یا هیچ».[۴] تفکرهمه یا هیچ که از آن به « تفکر سیاه و سفید»[۵] نیز تعبیر می شود؛ متضمنِ تحلیل و داوری یک سویه و مطلق اندیشی و جوانب مختلفِ پدیده مورد بحث را ندیدن و به حساب نیاوردن و احیانا انکار کردن است. فردی که مرتکب این خطا می شود، وقتی درباره فرد الف یا پدیده ب  قضاوت می کند، در پی صدور داوری های قطعی و تخطی ناپذیر و غیر منعطف است؛ داوری هایی که سویه های مختلف ماجرا را نمی بیند، مشحون از احساسات و عواطف است و از دیگران هم تحلیل و داوریِ یک سویه و قاطع و سیاه و سفید و « این یا آن» می طلبد. از اینرو، فلانی یا ابلیس صفت است، یا فرشته خصال؛ یا له فلان نظام سیاسیِ مستقرّ هستی یا علیه آن؛ یا با مایی، یا علیه ما؛ که شقوق دیگری متصور نیست و کسانی که آدمیان و پدیده ها را خاکستری می بینند و تحلیل می کنند، یا جاهل اند، یا خائن. مع الاسف، این خطای شناختی، راه را  بر تحقق گفتگوهای سودمند و رهگشا می بندد و آنچه در این میان، البته به گوش نمی رسد و سر بر نمی آورد، آواز حقیقت است.»

پس از حادثه هولناک و مولمه سقوط هواپیمای اوکراینی، برخی ازهنرمندان سرشناس و نام آشنا،  جشنواره هنری فجرِ را تحریم کردند و گفتند بنای شرکت در این جشنواره و عرضه آثار هنری خویش را  ندارند. از سوی دیگر، برخی دیگر از هنرمندان مشهور، از جمله شهاب حسینی، بازیگر توانمندِ سینمای ایران، با این کار مخالفت کردند

متن کامل در زیتون:

https://zeitoons.com/72298

احسان عابدی
فرمانده مسعود؛«به رهبرتان بگویید به ما فرهنگ معین بدهید»

«چو خامه در ره فرمان او سر طاعت / نهاده‌ایم مگر او به تیغ بردارد» حافظ
وقتی از خبرنگاری که سال‌ها و تا آخرین دم همراه فرمانده مسعود بود، پرسیده شد که او چه ویژگی‌هایی داشت، جواب داد: ایمان، اراده و عشق.

احمد شاه مسعود را به دلاوری می‌شناسند. نام «شیر دره پنجشیر» گواهی‌ست بر اراده او برای حفاظت از خانه؛ اسلام‌گرایی که به میانه‌روی شهرت یافته، آن‌گونه که نخستین رهبر سیاسی افغانستان بود که طومار حمایت از حقوق زنان را به امضا رساند، و این نگاه معتدل نافی تعبد و تعهد دینی‌اش نبود.

نقل قول معروفی‌ست از گاریبالدی بزرگ که «من هیچ پولی پیشنهاد نمی‌دهم، نه سکه‌ای و نه غذایی؛ چیزی که من برای شما دارم گرسنگی‌ست، تشنگی، راه‌پیمایی‌های اجباری، جنگ و مرگ. هر کس که با قلبش عاشق این خاک است و نه به حرف و کلام، همراهم شود».

و احمد شاه مسعود فرمانده‌ای از همین جنس بود، چهره‌ای که نه پول و وعده آسایش، بلکه کاریزمای او سربازانش را در ستیغ کوه‌ها و پیچ و خم دره‌ها به حرکت وامی‌داشت، چریکی که ربع قرن را با رویای وحدت افغانستان به جنگ و گریز گذراند، امری که اما ۱۷ سال پس از ترور او، هنوز به وقوع نپیوسته است.

کتاب «فرمانده مسعود» سرنخ‌های بسیاری برای درک و فهم این جاذبه به دست می‌دهد، این نیروی برانگیزنده که سال‌ها در جنگ‌های پارتیزانی و زیرِ آتشِ سنگین ارتش سرخ و طالبان، منشا ایثار و از جان گذشتگی مجاهدان بود، چنان‌که قوای طالبان چیزی نزدیک به تمامی کشور را در اختیار گرفته بود، اما باز حضور مسعود ایمان به فتح و ظفر را در دل یارانش

متن کامل در زیتون:

https://zeitoons.com/72266

نصرالله لشنی
مهدی بازرگان و پدیده‌ی انقلاب

سال‌هاست که اصلاح‌طلبان از رفتار انقلابی و انحصارطلبانه‌ی خویش در روزهای آغازین انقلاب و عمل‌کرد خود علیه مهندس بازرگان و سیاست‌ها و برنامه‌های دولت وی ابراز پشیمانی نموده و مشی تدریجی او را درست می‌دانند و می‌ستایند؛ اما آگاهانه یا ناخودآگاه، این‌بار نیز بازرگان را درست درنیافته‌اند و به‌سان ۴۰ سال پیش با پیش‌فرض‌ها و بنیان‌های ذهنی و ایدئولوژیک خود به تفسیر و ترویج اندیشه‌ی بازرگان پرداخته‌اند.
آن زمان که شعار «مرگ بر بازرگان» و «لیبرالیسم جاده‌صاف‌کن امپریالیسم» سر می‌دانند و او و یاران صدیقش را آمریکایی و وابسته و جاسوس می‌خواندند، اندیشه و بیان او را به‌زعم خویش و در جهت منافع قدرت‌پرستانه، ضدانسانی و غیردموکراتیک گروه خود تعبیر و تفسیر می‌کردند و اکنون نیز که مدعی بازگشت به بازرگان شده‌اند و راه و روش او را درست می‌دانند، بازهم در جهت باورها و شاید منافع خویش به تفسیر و تحلیل اندیشه و آرای بازرگان پرداخته‌اند.

آن زمان برای محکوم کردن بازرگان و دولتش، او را غیرانقلابی و مخالف انقلاب تعبیر می‌کردند، امروز برای تائید رفتار منفعلانه‌ی خود و استفاده از رانت‌های حکومتی، او را مخالف انقلاب و موافق اصلاح‌طلبی منفعلانه و صندوق‌محور معرفی و ترویج می‌کنند. حال آن‌که نه آن زمان بازرگان غیرانقلابی و محافظه‌کار بود و نه اکنون می‌توان از اندیشه‌ی سراسر مبارزاتی و پرمسئولیت و متحرک او انفعال و ثبات و تائید نظم مستبدانه‌ی اکنونی را استنباط نمود. بازرگان در طول عمر پربرکت خود، همیشه مردی مبارز و مسئولیت‌پذیر و با پرنسیپ‌های اخلاقی و سیاسی بوده است که لحظه‌ای از مبارزه دست نکشیده و همواره نیز استبداد را دشمن شماره‌ی یک مردم ایران می‌دانسته است. مسئله‌ی استبداد و ساختار مستبدانه‌ی ایرانی با قدمتی ۲۵۰۰ ساله چنان برای بازرگان مهم و محوری بود که لحظه‌ای از آن غفلت نمی‌کرد.

اکنون اما عده‌ای به نام این مرد شریف و با استناد بدون سند و مدرک به سخنان او و تنها بابیان خاطراتی که معلوم نیست راست یا دروغ باشند، در تلاش‌اند که از او مردی منفعل و مؤید نظم مستبدانه و همراه با ظلم ظالمان دوران بسازند. با اتکای بی‌متکا به بازرگان درصدد پیشبرد سیاست‌های منفعلانه و استراتژی‌های مویدانه‌ی نظم موجود خویش‌اند. حال آن‌که اساساً نقدهای بازرگان به انقلابی‌گری همین اصلاح‌طلبانی بوده است که این‌بار از سمت دیگر بام افتاده‌اند و توجیه‌گر ظلمی افسارگسیخته و خدمت‌گزار مستبدی آدمکش شده‌اند. نقد بازرگان به انقلاب و انقلابی‌گری، نقد رفتار همین دوستان اصلاح‌طلبی بود که در روزهای آغازین انقلاب به نام و بهانه‌ی انقلاب و انقلابی انواع و اقسام ظلم‌ها و ستم‌ها را در حق مردم مظلوم ایران روا می‌داشتند. همان‌هایی که با عناوین متعدد مکتبی و حزب‌اللهی و خط امامی و … درصدد حذف دیگران و انحصار قدرت نوپای بعد از انقلاب برای خود بودند. مهندس بازرگان در مقاله‌ی «انقلاب و انقلابی» صراحتاً این موضوع را بیان می‌کند که من به تعاریفی که از انقلاب شده و مؤلفه‌های جامعه‌شناختی این پدیده کاری ندارم، بلکه آن چیزی که در ایران عینیت یافته و تجربه‌شده است را نقد و بررسی می‌کنم.

متن کامل در زیتون:

https://zeitoons.com/72305

ابهامات روزافزون سقوط هواپیمای اکراینی
چرا ایران هنوز هم از محتویات جعبه سیاه می‌هراسد؟

زیتون ـ محمدرضا سرداری: سرنگونی هواپیمای مسافربری اوکراین از سوی پدافند هوایی سپاه و پنهان‌کاری سه روزه آن، شوک روانی شدیدی به جامعه وارد آورده و افکار عمومی را به شدت بی‌اعتماد کرده است. بسیاری از مردم هنوز می‌پرسند چرا به این هواپیما شلیک شده، چرا دو بار مورد اصابت قرار گرفته و چرا در آن شب بحرانی و جنگی، به هواپیماهای مسافربری اجازه پرواز داده‌اند.

برخی نیز سهوی بودن شلیک موشک را باور نکرده و با ساختن فرضیات مختلفی سپاه را متهم می‌کنند که از روی عمد این هواپیما را سرنگون کرده است. بر اساس گزارش‌ها تعداد مراجعه مردم به مشاوره‌های روحی، روانی در طی دو ماه گذشته افزایش یافته. این میزان یاس، سرخوردگی و ترس از آینده حتی در شبکه‌های اجتماعی نیز به‌وضوح دیده می‌شود.

با وجود این به جز سازمان هواپیمایی کشوری و کمیسیون امنیت ملی مجلس، هنوز نه دولت و نه مقامات نظامی و قضایی گزارشی از علت اصلی این فاجعه منتشر نکرده‌اند و هیچ مقامی نیز از سمت خویش برکنار نشده یا استعفا نداده است. گویی مسئولان جمهوری اسلامی علیرغم پذیرفتن مسئولیت سرنگونی هواپیما، می‌کوشند تا جعبه سیاه این حادثه را  نیز همچون حوادث دیگر دربسته نگه دارند تا هزینه‌ای در قبال مسئولیت خویش نپردازند. اما آیا این بار با در دفعات پیشین متفاوت است؟

متن کامل در زیتون:

https://zeitoons.com/72290

سخنی چند با طرفدارانِ اصیل سلطنت‌
احسان ابراهیمی
 
۱- پس از اعتراضات سراسری آبان ۹۶ و طنین شعارهایی در دفاع از خاندان و سلطنت پهلوی در ایران، توجهات بیش از پیش به موضوع و موضع سلطنت‌طلبی و مطالبه بازگشت سلطنت جلب شد. بسامد و تناوب این شعارها در اعتراضات آبان ۹۸ نیز چونان خونی تازه در رگ‌های سلطنت‌طلبان ایرانی بود. بازخوانی اعتراضاتی که در آنها این شعارها سر داده شد نشان می‌دهد در میان طبقه فرودست و فقیر جامعه که مخاطبان اصلی شبکه «من و تو» هستند، و دانش سیاسی و اطلاعات تاریخی‌شان منحصر به تصویریست که در آن شبکه از گذشته ایران پیش از جمهوری اسلامی تبلیغ و ترویج می شود، این شعار و مطالبه، ایجاد و تقویت شده است. (رضاشاه روحت شاد؛ ای شاه ایران، برگرد به ایران؛ ایران که شاه نداره، حساب کتاب نداره و …)

اما در میان طبقه متوسط شهری که دانش تاریخی و تحلیل سیاسی فراتر و متفاوت از شبکه «من و تو» دارند شعارها حاکی از نفی هرگونه استبداد سکولار/ دینی، نفی همزمان و توآمان شاه و رهبر و فراروی از این دوگانه استبداد فردی است. (نه شاه میخواهییم نه رهبر، نه بد میخواهییم نه بدتر؛ مرگ بر ستمگر چه شاه باشه چه رهبر)
در واقع در تحلیلی طبقاتی از جایگاه سلطنت‌طلبی ایرانی، جدا از ارزش داوری درباره مطلوب بودن آن، و صرفاً نگاهی توصیفی به آن، تفاوت طبقاتی مشهود است و می توان گفت اگر هدف و قصد اصلی موسسان و بنیانگذاران شبکه «من و تو» جلب و جذب مخاطب از میان قشر متوسط بوده، شعارها، نشان می دهد تاکنون ناموفق بوده اند؛ اما اگر هدفشان جذب مخاطب در میان قشر فقیر و حاشیه نشین ها بوده، موفقیتشان انکارناشدنی است.

متن کامل در زیتون:

https://zeitoons.com/72384

تأملی دوباره در باره مفهوم چند صدایی بودن قرآن
حسن یوسفی اشکوری

درآمد
چندی پیش به مناسبت چهلمین سالگرد درگذشت آیت الله طالقانی در «زیتون» منتشر شد و در آنجا از تعبیر چندصدایی بودن قرآن در مقام تفسیر یاد کردم. در پی آن دوست گرامی جناب آقای دکتر فرهاد بهبهانی نقدی نوشت و من نیز در توضیح بیشتر دیدگاهم شرحی تقدیم کردم. در همان زمان دوستی اهل فضل در این باب پرسشی را با من در میان گذاشت و من نیز به طور خصوصی بدان پاسخ دادم. حال می پندارم که آن پرسش و پاسخ برای دیگرانی (به ویژه از طایفه مؤمنان) نیز می تواند مفید باشد و شاید رفع ابهام کند. البته چند نکته بر نوشتار اولیه افزوده ام. با سپاس از آن دوست عزیز که به هرحال بانی خیر شدند (البته اگر خیری بوده باشد).

متن کامل در زیتون:

https://zeitoons.com/72386

حواشی یک «دیپورت»
بازگرداندن «آقازاده»‌ها یا رد ایرانیان؟

زیتون ـ احسان نادرپور: سخت‌گیری‌ها بر سر ورود ایرانیان به خاک آمریکا اتفاق تازه‌ای نیست، در واقع می‌توان گفت با صدور و اجرای فرمان مهاجرتی دونالد ترامپ در سال ۲۰۱۷ زندگی مهاجران ایرانی این کشور و کسانی که ایالات متحده را به عنوان مقصد مهاجرت انتخاب کرده بودند، وارد دوران جدید و البته سختی شد.
 
حال هر وقت ایران به دلایلی به سرخط خبرهای بین‌المللی می‌رود و یا رقابت دمکرات‌ها و جمهوری خواهان در ایالات متحده بالا می‌گیرد اخبار مربوط به این فشارها هم به سطح می‌آید و در مرکز توجه قرار می‌گیرد.

این بار اما به نظر می‌رسد که خبر دیپورت شدن یک دانشجوی ایرانی با نام شهاب دهقانی، ابعاد جدیدی داشته‌است. گروهی بر این عقیده‌اند که دلیل اخراج او صرفا آنچه «کری دویل»، وکیل دهقانی به خبرنگاران گفت:«نگرانی از ماندن وی در آمریکا بعد از اتمام ویزای تحصیلی»، نبوده است.

متن کامل در زیتون:

https://zeitoons.com/72369

عراق؛ مشکلات داخلی یا دوئل ایران و آمریکا؟

زیتون ـ نیلوفر سعیدی: اعتراضات خیابانی در عراق همچنان ادامه دارد و تنش بین معترضین و نیروهای امنیتی در بعدازظهر روز جمعه و صبح شنبه٬ جمعا بیش از ۵۵ مجروح بر جای گذاشته و برخی اخبار تایید نشده نیز حاکی از کشته شدن ۶ شهروند عراقی است.
در میادین وثبه و تحریر در شهر بغداد٬ در دو بخش از شهر بصره٬ همچنین در دیوانیه و نجف نیز اعتراضات و تنش بین مردم و نیروهای امنیتی ادامه داشته اما به شدتِ هفته‌های پیش نیست.
آغاز مجدد اعتراضات خیابانی در عراق در حالی روی داده که خبر تظاهرات گسترده طرفداران صدر در روز جمعه٬ در صدر خبرهای بسیاری از کشورهای خاورمیانه قرار گرفت و رسانه‌های اروپایی و آمریکا نیز به این تجمع پرداختند.
تظاهرت صدها هزار نفر از شیعیان عراق در روز جمعه و در بغداد به دعوت مقتدی صدر رهبر متنفذ سائرون٬ تصویری از عراق را به نمایش گذاشت که گویی مهم‌ترین دغدغه مردم آن٬ خروج نظامیان آمریکایی از خاک این کشور است. اما در روز شنبه٬ اعتراضات خیابانی مردم به ناکارآمدی٬ فساد و بلاتکلیفی دولت و حکومت٬ باز هم ادامه پیدا کرد.

شادی جمهوری اسلامی از تظاهرات بغداد
بسیاری از مقامات جمهوری اسلامی ایران از جمله افرادی همچون محسن رضایی فرمانده اسبق سپاه و دبیر فعلی مجمع تشخیص مصلحت٬ علی شمخانی دبیر شورای عالی امنیت ملی٬ حسام الدین آشنا مشاور روحانی و خیلی‌های دیگر٬ مدعی شدند که میلیون‌ها نفر از عراقی‌ها برای اخراج آمریکا به خیابان آمده‌اند و این آغازگر فصلی نوین در منطقه است.
صدا و سیمای ایران٬ خبرگزاری‌های وابسته به سپاه پاسداران همچون فارس٬ تسنیم٬ مشرق و بسیاری از رسانه‌های اصول‌گرا٬ تظاهرات بغداد را «میلیونی» نامیدند و رسانه‌های عربی پیرو تهران همچون المیادین و المنار نیز به همین شکل عمل کردند اما رویترز٬ بی‌بی‌سی٬ العربیه و دیگر رسانه‌ها٬ وصف تظاهرات گسترده و تظاهرات ده‌ها هزار‌نفری و صدها هزار نفری را به کار بردند.
البته برخی از معترضین عراقی نیز در همان تظاهرات روز جمعه که حاکمیت جمهوری اسلامی آن را تظاهرات میلیونی ضدآمریکایی قلمداد نموده٬ علیه مقتدی صدر و هادی العامر شعار سر داده و فریاد زدند:« لا مقتدی و لا هادی تضل حره بلادی ». (نه به مقتدا نه به هادی کشورم آزاد باقی می‌ماند). به نظر می‌رسد حتی خود صدر و عامری هم نمی‌توانند مردم عراق را اقناع کنند و در چندین نوبت دیده شد که حرف آیت الله سیستانی مرجع شیعی هم اصطلاحا تا یک جاهایی برو دارد.

متن کامل در زیتون:

https://zeitoons.com/72413

دو راهی سپاه
حسن عباسی؛ جاسوس اسرائیل یا تخریب‌چی قرارگاه عمار

زیتون ـ محمدرضا سرداری: حسن عباسی که از او به عنوان «مؤسس بررسی‌های دکترینال امنیت بدون مرز» یاد می‌شود؛ اخیراً در اظهاراتی مدعی شده که سپاه پاسداران از طریق بازداشت اتباع کشورهای غربی به اتهام جاسوسی درآمدزایی می‌کند. وی همچنین مدعی شده که سپاه پاسداران ۳ میلیارد دلار نیز از قطر بابت خون بهای قاسم سلیمانی اخذ کرده است.

این اظهارات برای نخستین بار واکنش رسمی سپاه را به دنبال داشته. رمضان شریف، سخنگوی سپاه در واکنش به این اظهارات گفته است که این گفته‌ها برداشت شخصی حسن عباسی است: «اعلام می‌کنیم این فرد در برخی محافل دیدگاه‌ها و برداشت‌های شخصی و بی پایه و اساس را مطرح کرده – که در مواردی از جمله آنچه اخیراً مطرح شده توسط بدخواهان دستاویز قرار گرفته و هجمه به سپاه را سبب شده است- در حالی که صحت و واقعیت نداشته است .»

حسن عباسی که چندین بار به خاطر اظهارات جنجالی علیه ارتش و وزارت اطلاعات، پس از شکایت این دو نهاد به زندان محکوم شده، در حاشیه مراسم تشییع قاسم سلیمانی در تهران اصلاح طلبان را به «تکه‌تکه» شدن از سوی مردم در صورت حضور دوباره در رقابت‌های انتخاباتی تهدید کرد.

اما آیا حسن عباسی همان‌طور که سخنگوی سپاه گفته یک شخص است یا سخنگوی یک نهاد قدرتمند. وی با کدام پشتوانه یک تنه به دولت، ارتش، وزارت اطلاعات و اصلاح طلبان می‌تازد، هر از گاهی حبسی کوتاه مدت می‌کشد و دوباره همان رویه را تکرار می‌کند؟ حسن عباسی سخنگوی کیست؟ سخنگوی موسسه بررسی‌های دکترینال امنیت بدون مرز یا سخنگوی ستاد انتخاباتی عماریون در مجلس یازدهم؟ جاسوس اسرائیل یا تخریب چی قرارگاه عمار؟

حسن عباسی و قرارگاه عمار
حسن عباسی همه جا خود را رئیس موسسه بررسی‌های دکترینال بدون مرز یا همان «اندیشکده یقین» معرفی می‌کند. موسسه‌ای که به نظر می‌رسد «اتاق فکر» قرارگاه عمار است. هرچند که هیچ ارتباط شفافی میان این موسسه با قرارگاه عمار وجود ندارد. عباسی همچنین از اعضای مؤسس قرارگاه عمار است. پیگیری مطالبات رهبر، هماهنگ ساختن نیروهای فعال انقلاب، نظارت و نقد عملکرد نهادها، رصد فعالیت‌های جبهه معارض انقلاب، شناسایی دست‌های پیدا و پنهان دشمنان و عامل داخلی آنها و بصیرت‌افزایی در صحنه عمل تحولات داخلی از جمله اهداف و وظایف این قرارگاه برشمرده شده.

علاوه بر حسن عباسی، نام‌های آشنای دیگری نیز در قرارگاه عمار به چشم می‌خورند از جمله علیرضا پناهیان (نماینده نهاد رهبر در دانشگاه‌ها)؛ مهدی طائب (برادر رئیس اطلاعات سپاه)؛ حمید رسایی، نادر طالب زاده، سعید حدادیان، روانبخش (سردبیر نشریه مصباح یزدی) و بالاخره حسین الله کرم (انصار حزب الله). برخی از این نام‌ها در انتخابات آتی مجلس نیز دیده خواهند شد. نام‌هایی که قرار است ذیل نام محمد باقر قالیباف قرار گیرند.

متن کامل در زیتون:

https://zeitoons.com/72436

دفاع مجدد رییس دولت از «جمهوریت» و «رفراندوم»
ترسم نرسی به کعبه ‌‌ای «روحانی»

زیتون ـ یلدا امیری: حسن روحانی رئیس دولت ایران صبح دوشنبه ۷ بهمن در همایش استانداران و فرمانداران سراسر کشور سخنانی کنایه‌آمیز بر زبان آورد او از «جمهوریت» نظام گفت و خطری که دموکراسی را تهدید می‌کند، او گفت: «بزرگترین خطر برای دموکراسی و حاکمیت ملی روزی است که انتخابات تبدیل به تشریفات شود و جای دیگری انتصاب کنند و مردم پای صندوق بروند و تشریفات انتخابات را انجام دهند؛ خدا نکند چنین روزی برای کشور ما پیش بیاید.»

حسن روحانی مدت‌هاست که نقشی دوگانه بازی می‌کند. از یک سو به دنبال اعتراضات آبان ماه از پخش اعترافات معترضان سخن می‌گوید و چهره امنیتی خود را همسو با بخش سخت حاکمیت به نمایش می گذارد و از سوی دیگر تلاش می کند نقش اپوزسیون را بازی کند و حرف از تهدید دموکراسی می‌زند.
او تلویحا به رد صلاحیت گسترده نامزدهای انتخابات مجلس اشاره کرد و با طرح این پرسش که اگر خدای نکرده روزی حمله دشمن باشد آیا جناح خاصی را دعوت می‌کنیم یا از همه مردم دعوت می‌کنیم که به مقابله با دشمن بروند؟ ادامه داد: «در دوران دفاع مقدس آیا یک جناح خاص در میدان جنگ بود یا همه مردم در میدان جنگ بودند؟ یادمان نرود که در روز مشکل همه باید با همه باشیم و باید بگذاریم روز انتخابات نیز همه با هم باشیم.»

متن کامل در زیتون:

https://zeitoons.com/72464

باغبانا ز خزان بی‌خبرت می‌بینم؛ نقدی بر یادداشت دکتر سروش برای قاسم سلیمانی
آمیار احمدی

دلا دلا به سررشته شو مثل بشنو
که آسمان ز کجایست و ریسمان ز کجا

https://zeitoons.com/72473

در یادداشت‌ پیشین کوشیدم که به قدر وسع نقدهایی را بر استدلال‌های آقای دکتر دباغ در رابطه با کشته شدن قاسم سلیمانی بیان کنم. در این نوبت قصد دارم تا با ذکر و نقد رویکرد آقای دکتر عبدالکریم سروش در رابطه با این واقعه، و تعارض آشکار این موضع‌گیری با آثار قبلی ایشان، نکاتی را به اختصار بیان نمایم.
دکتر عبدالکریم سروش که عمری را در حوزه‌های مختلف معرفتی، اخلاقی، عرفانی و سیاسی سپری نموده است، در چرخشی تعارض‌آمیز که در تقابل با پارادایم فکری او و نواندیشی دینی قرار می‌گیرد در ابتدا با تغییر اندکی در دو بیت از شعر حافظ و سپس با انتشار نوشته‌ای با عنوان «حدیثی با حاکمان» به سوگ و مرثیه‌خوانی قاسم سلیمانی پرداخت. ایشان سلیمانی را دلاوری می‌خواند که از چشمه‌ی عشق وضو ساخته و چهارگوشه‌ی زمین‌بازی را بوسیده و چشم خویش بربسته و چشم خلایق را گشوده. همچنین به جمعیت هایلی اشاره می‌کند که در تشییع ‌جنازه‌ی او حضور داشته‌اند و اینکه حافظه‌ی تاریخ کمتر چنین جمعیتی را برای بدرقه‌ی جنازه‌ای به خود دیده است.
این رویکرد عبدالکریم سروش سؤالات فراوانی را به ذهن‌ها متبادر نموده از جمله اینکه; آیا دکتر سروش به تغییر پارادایم فکری خویش می‌اندیشد!؟ آیا می‌توان با استناد به این تغییر رویکرد از این پس منتظر مرثیه بر افرادی همچون حسن نصرالله، عبدالله شهلایی(فرمانده سپاه قدس در یمن)، حسن رحیم‌پور‌ازغدی، سرلشکر حاجی‌‌زاده، محسن رضایی و … هم بود یا نه؟ آیا این اوصاف را که برای سلیمانی قائل شده می‌توان برای مابقی مبارزان ایرانی یا اسلامی یا ملی _ با هر تفکر و اندیشه‌ای و به صرف مبارز بودن_ در نظر گرفت؟ و سؤالات بی‌شمار دیگری که جامعه مخاطب نواندیشی دینی را به یک‌باره با شوک /شک عظیمی مواجه نمود.

جناب دکتر در این نوشته به گونه‌ای از جمعیت هایل تشییع‌کننده سخن می‌گویند که گویی به کلی از وضعیت ایران و میزان امکان و اختیار برای حضور در چنین مراسمی بی‌خبر هستند، واینکه گویا همه‌ی این جماعت سینه‌چاکان آقای سلیمانی و رشادت‌های وی بوده‌اند. چگونه است که کثرت دال بر حقانیت شده است؟ اگر بخواهیم مبنای حقانیت فکری و عملی را تعداد کثیر تشییع کنندگان یا جان باختن افراد در این مراسم در نظر بگیریم، قطعا تشییع جنازه افرادی همچون استالین که جمعیت تشییع کننده چند میلیونی و حدود ۱۰۹ نفر کشته به همراه داشت را باید ستایش کرد و احتمالا در رسای او باید گفت “«کجایید ای شهیدان خدایی بلاجویان دشت کربلایی»

متن کامل در زیتون:

https://zeitoons.com/72473

در ستایش دستاوردهای انقلاب
محمد برقعی

در انقلاب مشروطه خواسته عموم جامعه، به جز اندکی، پیوستن به جهان روز، خانه تکانی و پاک کردن فرهنگ جامعه از گرد وغبار سنت بود.
عموم مردم بر آن بودند که جامعه‌ای را که در اثر سالها بی تحرکی و خواب آلودگی ، کهنه و ویران شده، نه تنها غبار تکانی بلکه بازسازی جدی کنند. این جو  سبب شد که ملت به خروش آمده به دنبال تجدد خواهان افراطی روان شوند، کسانی که خواستار نه ترمیم و نوسازی، بلکه خواستار ویرانی این بنا و ساختن عمارتی از نو بودند، عمارتی به سبک غرب، محکم و مهندسی شده و موفق.
در چنین جوی تقی‌زاده بر آن بود که راه نجات ما در آ ن است که سراپا غربی شویم.  از سوی دیگر غرب هم خواستار ایجاد حکومت‌های مقتدر مرکزی در منطقه بود؛ لذا در ایران رضاشاه به قدرت رسید و در ترکیه آتاتورک و…
رضا شاه که بر اریکه قدرت نشست با کمک روشنفکران غربزده پیرامونش سیاست نوسازی ایران را دنبال کرد. سیاستی که هم نوایی با نظریه امثال تقی زاده داشت.
اولین گام به دورریختن هویت سنتی موجود بود؛ نه تنها نطام آموزش و پرورش باید عوض می شد، ارتش دگرگونه می‌شد، قدرت روحانیت سرکوب می‌شد، مراسم دینی تعطیل می‌شد٬ بلکه آزادی‌های به دست آمده ازمبارزات مشروطه هم باید درپای قدرت حاکم قربانی می‌شد، تا کسی به نقد قدرت نپردازد. حتی حرکت به سوی بازسازی وجامعه و نوسازی آن هم باید به شیوه‌ای صورت می‌گرفت که پادشاه می‌خواست.

متن کامل در زیتون:

https://www.zeitoons.com/72468

همه چیز به ماندن ترامپ در کاخ سفید بستگی دارد
«معامله قرن» یا قمار ترامپ بر سر فلسطین و اسرائیل

زیتون ـ محمدرضا سرداری: منطقه خاورمیانه بار دیگر دستخوش التهابی تازه شده است. دونالد ترامپ رئیس جمهوری آمریکا اخیراً با ارایه طرح کوشنر موسوم به «معامله قرن» در پی حل اختلاف کهنه میان اسرائیل و فلسطین است. طرحی که کلیه توافق‌های پیشین از جمله طرح صلح اسلو و قطعنامه‌های شورای امنیت را نقض می‌کند و سرزمین‌هایی پراکنده و محصور شده در خاک اسرائیل را به فلسطین پیشنهاد می‌کند.

در عوض قرار است اسرائیل تشکیل دولت فلسطین را به رسمیت بشناسد. امری که همواره با آن مخالفت می‌کرد. بخشی از بیت‌المقدس شرقی به عنوان پایتخت فلسطین تعیین ‌گردد و در عوض اورشلیم (بیت المقدس) پایتخت اسرائیل خواهد شد.
طبق طرح‌های پیشین صلح قرار بود بیت‌المقدس شرقی پایتخت فلسطین شود. موضوعی که هیچگاه مورد قبول راست گرایان در اسرائیل قرار نگرفته بود. ترامپ همچنین وعده داده اگر فلسطینی‌ها این طرح را بپذیرند، امتیازات اقتصادی متنوعی به آنان ارائه کند. اما واکنش‌ها به طرح ترامپ چه بوده و آیا وی به اندازه کافی اعتبار دارد که بتواند صلحی دائمی را برای خاورمیانه به ارمغان آورد؟

واکنش فلسطینی‌ها
طرح جرد کوشنر (مشاور ارشد دونالد ترامپ رئیس جمهور آمریکا و همسر دختر او ایوانکا ) موسوم به معامله قرن بدون حضور فلسطینی‌ها تهیه شده است؛ در حالی که نمایندگان اسرائیل در جریان طرح قرار داشته‌اند. در واقع این طرح به گونه‌ای ترسیم شده که ابتدا موافقت و رضایت اسرائیل را به دنبال داشته باشد و سپس به طرف فلسطینی پیشنهاد شود.

متن کامل در زیتون:

https://www.zeitoons.com/72543

علی‌رضا علوی‌تبار
نواندیشی دینی و پسادنیوی‌گرایی

هدف این نوشتار طرح بحثی است در مورد نسبت میان «نواندیشی دینی» و «پسادنیوی‌گرایی» (post secularism) با قرائت یورگن هابرماس. گرچه هیچ‌یک از این دو مفهوم به‌طور تفصیلی مورد بحث و بررسی قرار نمی‌گیرند اما به ناگزیر با طرح نکاتی محدوده مفهومی هر دو مشخص می‌شود.‌ پس از طرح درآمدی بر این دو به بحث از نسبت میان آن‌ها می‌پردازیم. روشن است که به وضعیت ایران امروز نظر داشته و تاملی نظری برای درک بهتر آن خواهیم داشت.

۱) آنچه در مورد نواندیشی دینی، طرح می‌شود به‌طور مشخص به دین اسلام معطوف است. اما به گمان من می‌توان آن را به همه ادیان (به‌ویژه ادیان ابراهیمی) تعمیم داد. برای طرح ادعاهای این نوشتار کافی است که بحث را به «دین اسلام» محدود کنیم.
۱.۱. دین باوران، کم‌وبیش تصوری واحد از «دین» دارند. ازنظر آن‌ها دین عبارت است از «مجموعه‌ای از نمادها و نشانه‌ها که دربرگیرنده پیام و دعوت خدا، خطاب به انسان است».

۱. ۲. همیشه و همه‌جا، موضوع دین‌باوری و دین‌داری، «درک و تفسیر» انسان‌ها از نمادها و نشانه‌های دینی است. موضوع دین‌داری شناخت و درک ما از «دین» است و نه خود «دین». واقع‌گرایی حکم می‌کند میان «شیء» و «علم به شیء» تفاوت قائل شویم.

متن کامل در زیتون:

https://www.zeitoons.com/72556