یادنامه ابراهیم یزدی
پرونده ویژه زیتون

زیتون– چهار دهه از «انقلاب نخواستن‌ها و ندانستن‌ها» گذشته است و حالا همه از «شکوری و صبوری» او می‌گویند؛ شاهدی بر این‌که هنوز هم نمی‌دانیم چه می‌خواهیم. درگذشت ابراهیم یزدی، دبیر کل نهضت آزادی ایران، معاون نخست‌وزیر و وزیر امور خارجه دولت موقت، بهانه‌ای است که کارنامه انقلابی‌گری و اصلاح‌طلبی یکی از پیشتازان و بانیان انقلاب ۵۷ را مرور کنیم. مجموعه‌ی گزارش‌ها، گفت‌وگو‌ها و یادداشت‌های اختصاصی زیتون را در این پرونده بخوانید.

گزارش:

از «قلندری» خمینی تا وزارت و زندان / احسان محرابی
حزبی که حاشیه‌نشین سیاست شد؛ نهضت آزادی در قاب تاریخ / مهدی تاجیک

گفت‌وگو

ابراهیم یزدی، دموکرات یا ناسیونالیست؟/ گفت‌وگو با علی‌رضا علوی‌تبار
ابراهیم یزدی با میراث مهندس بازرگان کار چندانی نمی‌توانست بکند/ گفت‌وگو با عباس عبدی
حرف‌های یزدی و قطب‌زاده باورهای امام بود/ گفت‌وگو با صادق زیباکلام
ابراهیم یزدی به مشی مصدق و بازرگان وفادار ماند / گفت‌و‌گو با مهدی نوربخش
یزدی از بازرگان انقلابی‌تر بود/ گفت‌و‌گو با ماشاالله شمس الواعظین

یادداشت

در سوگ سالک «شصت سال صبوری و شکوری» / عبدالعلی بازرگان
یزدی از فردای روشن گفت/ سولماز ایکدر
وارث آب و خرد و روشنی / سروش دباغ
دکتر یزدی و سعه صدرش / پیمان عارف
جایگاه نگاه دکتر یزدی از دیروز تا فردا / فرخ نگهدار
صدای انقلاب و وجدان انقلاب / حسن یوسفی اشکوری
برای ابراهیم یزدی از آن‌سوی گریه‌ها / محمد رهبر
عروج پیرمرد و ما / علی کلایی
ابراهیم یزدی؛ سیبل انقلاب / سعیا حیدری

متن کامل در وب‌سایت زیتون:

http://zeitoons.com/34097

«هستۀ سخت» نواندیشی دینی باید محفوظ بماند
گفت‌وگو با علیرضا علوی‌تبار

از متن :
همان طور که عرض کردم «نمادها و نشانه‌های دینی» که در دین‌شناسی مهم‌اند، یکی «متن وحیانی» است و دیگری «الگوی زیستن پیامبر». اجازه بدهید در مورد آن‌ها قدری مستقل از هم بحث کنم. در مورد متن وحیانی (یا به طور مشخص قرآن) توجه به چند نکته ضروری است. نکتۀ اول این است که اگر روشنفکری می‌خواهد در مورد قرآن نظری طرح نماید قبل از هر چیز باید مجهز به یک «نظریۀ تفسیر متن» (theory of text interpretation) باشد. تفسیر یعنی تلاش برای پرده‌برداری و دستیابی به «معنا»ی متن. نظریۀ تفسیر مشخص می‌کند که اولاً خود تفسیر و بویژه «معنا»یعنی چه؟ ثانیاً چگونه و طی چه فرایند و سازوکاری می‌توان به معنای متن دست یافت. و چه عواملی در این فهم معنا موثرند؟ ثالثا در جریان تفسیر متن باید چه هنجارهایی را رعایت کرد و بایدها و نبایدهای حوزۀ تفسیر متن کدامند؟ بدون یک نظریۀ تفسیر متن منقح و مشخص، بحث در مورد قرآن بیشتر به سوی اسلام‌سرایی سیر می‌کند تا اسلام‌شناسی. به نظر می‌رسد بخشی از نواندیشان دینی ما فاقد چنین نظریۀ روشن و چکش‌خورده‌ای هستند.

نکتۀ دوم این است که اگر گوهر دین را پیام بدانید، آن هم پیام خدا به همۀ انسان‌ها و در همۀ زمان‌ها و مکان‌ها، در مورد نسبت این پیام فرازمان و فرامکان با قرآن می‌توان چند دیدگاه مختلف داشت. دیدگاه اول این است که «تمام قرآن همام تمام پیام خداست». در این دیدگاه همۀ اجزاء و عناصر قرآن مترادف با پیام فرازمان و فرامکان خداوند هستند. دیدگاه دوم این است که «قرآن دربرگیرندۀ تمام پیام خداست، اما عناصری غیر از این پیام را هم در برمی‌گیرد». مطابق این دیدگاه، شما برای درک پیام خدا به چیزی بیش از قرآن نیاز ندارید اما بخش‌هایی از قرآن حاوی پیام فرازمان و فرامکان خدا نیستند. دیدگاه سوم این است که «بخشی از قرآن، بخشی از پیام خدا را در بر می‌گیرد». یعنی اولاً همۀ اجزاء پیام خدا در قرآن نیست و همۀ قرآن هم پیام فرازمان و فرامکان خدا نیست. ممکن است کسی اساساً وجود پیام خداوند (چه به صورت کلی و یا جزئی) را در قرآن انکار کند. در این صورت دیگر قرآن از نظر دینی اهمیت خود را از دست می‌دهد و به یک متن تاریخی تبدیل می‌شود. دیدگاه سنتی مسلمانان این است که اگرچه «تمام قرآن پیام خداست» اما بخشی از این پیام در الگوی زیست پیامبر باید جستجو شود و در قرآن نیامده یا توسط انسان‌های عادی قابل درک نیست. نکتۀ سوم برمی‌گردد به تصویری که بر اساس گفته‌های خود قرآن، در میان مسلمانان از قرآن وجود دارد. قرآن‌شناسان شناخته‌شدۀ جهان اسلام سه ویژگی را برای قرآن برمی‌شمارند که به گمانم بسیار قابل تأمل هستند. اول اینکه «قرآن محکم و متشابه دارد»، دوم اینکه «قرآن ناسخ و منسوخ دارد».
سوم اینکه «قرآن ظاهر و باطن دارد». توجه به این ویژگی‌ها که مورد قبول دیدگاه سنتی نیز هست با پذیرش دیدگاه اول (همۀ کلمات قرآن پیام فرازمان و فرامکان خداست) سازگار نیست؛ بویژه ویژگی ناسخ و منسوخ داشتن. از این رو برای آنکه دین‌شناسی در حوزۀ اسلامی باقی بماند لازم نیست حتماً دیدگاه اول را بپذیریم. دیدگاه سوم (بخشی از قرآن، بخشی از پیام خداست) اگر با کفایت نمادها و نشانه‌های اسلامی برای انتقال پیام مغایرت نداشته باشد ما را در حوزۀ اسلامی حفظ می‌کند. منظورم این است که اگر دیدگاهی نداشته باشیم که ما را نیازمند به یک پیامبرتکمیل‌کننده بنماید، ما در حوزۀ اسلامی باقی می‌مانیم. به گمان من دیدگاه دوم از همه قابل قبول‌تر است و با معرفی‌ای که قرآن از خود می‌کند هم سازگارتر می‌نماید. فقط دیدگاهی که منکر هر نوع پیام الهی در قرآن است با مشکل باقی ماندن در حوزۀ باورهای اسلامی مواجه می‌شود. در این مورد «مقداری» نمی‌توان سخن گفت. در نهایت داوری در مورد اینکه ما در این حوزه قرار داریم یا از آن خارج شده‌ایم به عرف عام مسلمانان و در موارد فنی به عرف خاص دین‌شناسان بازمی‌گردد. مشابه این بحث‌ها را می‌توان دربارۀ الگوی زندگی پیامبر هم داشت. البته بحث در این‌جا راحت‌تر و بی‌مانع‌تر پیش می‌رود. بحث نقد قرآن و نقد الگوی رفتاری پیامبر را باید در این چارچوب طرح کرد. نقد قرآن و آیاتش وقتی با هدف متمایزسازی پیام خدا از غیر پیام صورت می‌گیرد یک «نقد مومنانه» است و تا هنگامی که نتیجۀ این نقد به نقض قطعی عناصر «هستۀ سخت» دینداری و نواندیشی دینی منجر نگردد به خروج از حوزۀ مسلمانی منجر نمی‌شود.

متن کامل در وب سایت زیتون :
http://zeitoons.com/34361

لزوم رسیدگی به ناقضان قانون در مواجهه با بیماری علیرضا رجایی
بیانیه جمعی از نیروهای ملی- مذهبی:

زیتون– جمعی از فعالان و نیروهای ملی-مذهبی با انتشار بیانیه‌ای ضمن اشاره به وضعیت جسمانی «علیرضا رجایی»، نسبت به «سلامتی عموم زندانیان به ویژه زندانیان سیاسی و عقیدتی و فعالان مدنی» ابراز نگرانی کردند.

به گزارش «زیتون»، در این بیانیه با اشاره به روند بیماری این روزنامه‌نگار شناخته شده در زندان، «رفتار غیرقانونی مسئولان زندان و آمران آنها» با او نشانه‌ی «نقض آشکار کرامت انسانی، حقوق بشر و حقوق شهروندی» و «از مصادیق تخلف انتظامی عاملان در برخورد با یک زندانی» دانسته شده‌است.

امضا کنندکان این بیانیه از «نمایندگان ملت» درخواست کرده‌اند که «علاوه بر پیگیری و بازرسی صادقانه از وضعیت امروز زندان‌ها و نحوه برخورد با زندانیان» ناقضان «حقوق شهروندی متهمان» را به «دستگاه قضایی» معرفی و در جهت «اصلاح قوانین مرتبط» بکوشند.

امضاکنندگان هم‌چنین«خواهان رسیدگی قضایی به رفتار ناقضان قانون در مواجهه با بیماری» علیرضا رجایی ادر ایام زندان شده‌اند.

متن کامل این بیانیه که برای انتشار در اختیار «زیتون» قرار گرفته، به این شرح است:

متن کامل در زیتون:
http://zeitoons.com/34572

رویاروی «رویا» | ۴
گفت‌و‌گو‌ با عبدالکریم سروش
سلسله گفت‌و‌گو‌هایی با عبدالکریم سروش در باره نظریه «رویاهای رسولانه»

***

زیتون–افسانه فرامرزی: سال گذشته، در حالی که سه سال از انتشار سلسله مقالات «محمد(ص) راوی رویاهای رسولانه» در سایت «جرس» گذشته بود، گفت‌و‌گوی تلویزیونی عبدالکریم سروش با عبدالعلی بازرگان در برنامه‌ی «پرگار»، فرضیه «رویاهای رسولانه» را به تمامی به عرصه‌ی عمومی کشاند. این فرضیه که در زمان انتشار نیز با واکنش‌های محدودتری روبرو شده بود، این بار معرکه‌ی آرا شد، تا تعدادی از اندیشمندان آن را موجه دانسته و از آن دفاع کنند و در مقابل بسیاری از صاحب‌نظران به نقد و رد آن بپرداختند.

زیتون می کوشد در این سلسه گفت‌و‌گو‌ها با عبدالکریم سروش، ضمن «صورت‌بندی» و «طرح» بعضی از انتقادات، مجالی فراهم شود که صاحب فرضیه بتواند منظور خود را در مواردی با تفضیل و روشنی بیشتری بیان کند و به انتقادات وارده شده به فرضیه‌ی خویش بپردازد.

در «بخش نخست» این گفت‌و‌گو‌ها ضمن بازخوانی نظریه‌های «قبض و بسط» و «تجربه نبوی»، خوانش «حسین واله» از فرضیه «رویاهای رسولانه»، به سنجش صاحب فرضیه گذاشته شد.
در بخش دوم، انتقادات «محسن کدیور» به این فرضیه را با عبدالکریم سروش در میان گذاشتیم.
بخش سوم این گفت‌و‌گو‌ به انتقادات حسن انصاری اختصاص داشت
و اینک در بخش چهارم انتقادات عبدالبشیر فکرت موضوع گفت‌و‌گو‌ قرار می گیرند.

متن کامل در زیتون:
http://zeitoons.com/34593

نامه جمعی از فعالان ملی ـ مذهبی به رییس جمهور و رییس شورای عالی امنیت ملی
اقدام عاجلی برای «رفع حصر»انجام دهید

زیتون– جمعی از فعالان ملی-مذهبی همزمان با سالروز درگذشت آیت‌الله طالقانی٬ خواستار رفع حصر از سران «جنبش سبز» شدند.

به گزارش «زیتون» در این نامه سرگشاده که خطاب به رییس جمهوری و رییس شورای عالی امنیت ملی نگاشته شده٬ از حسن روحانی خواسته شده تا «به حرمت سوگندی که در مقام منتخب مردم و در پیشگاه قرآن کریم و در برابر ملت ایران به خداوند قادر متعال بیان کرده‌اید (اصل ۱۲۱ قانون اساسی) از شما درخواست می‌شود با توجه به اینکه ادامه وضع موجود بنا بر نظر قریب به اتفاق حقوقدانان خبره و مستقل کشور نقض اصول متعدد قانون اساسی (ازجمله اصول ۹، ۲۲، ۳۲، ۳۳، ۳۴ و ۳۷) است اقدام عاجلی را به‌منظور رفع حصر انجام دهید.»

متن کامل این نامه که برای انتشار در اختیار «زیتون» قرار گرفته به همراه نام امضا کنندگان٬ به شرح زیر است:


به نام خدا
جناب آقای حسن روحانی
ریاست محترم جمهوری و رییس شورای عالی امنیت ملی

با سلام و احترام

امروز ۱۹ شهریور ۱۳۶۹ در سالروز وفات مفسر کبیر قرآن و منادی اسلام رحمانی که نقش بی‌بدیلی در پیروزی انقلاب اسلامی داشت از جنابعالی می‌خواهیم تا در هفتمین سال از حصر خانگی سرکار خانم زهرا رهنورد و آقایان میرحسین موسوی و مهدی کروبی امکان آزادی نامبردگان را فراهم سازید.
طی این مدت جامعه مدنی ایران اعم از سازمان‌ها، احزاب و فعالان سیاسی، اجتماعی و فرهنگی بارها تقاضا کرده‌اند تا به هر نحو ممکن به وضعیت موجود خاتمه داده شود. جنابعالی در مبارزات انتخاباتی نیز شاهد بودید که در هر تجمع و گردهمایی حاضران خواستار تلاش و پیگیری برای رفع حصر بودند به‌گونه‌ای که می‌توان این خواست را در ردیف مطالبات ملی قرار داد.
این‌چنین، و به حرمت سوگندی که در مقام منتخب مردم و در پیشگاه قرآن کریم و در برابر ملت ایران به خداوند قادر متعال بیان کرده‌اید (اصل ۱۲۱ قانون اساسی) از شما درخواست می‌شود با توجه به اینکه ادامه وضع موجود بنا بر نظر قریب به اتفاق حقوقدانان خبره و مستقل کشور نقض اصول متعدد قانون اساسی (ازجمله اصول ۹، ۲۲، ۳۲، ۳۳، ۳۴ و ۳۷) است اقدام عاجلی را به‌منظور رفع حصر انجام دهید.
بی‌تردید شما در مقام رییس شورای عالی امنیت ملی (اصل ۱۷۶) از اختیارات کافی برای مداخله این شورا و تلاش برای متقاعدسازی مقام‌های عالی نظام به‌منظور تجدیدنظر در این موضوع برخوردارید.
از خداوند قادر متعال آرزومند خیر و صلاح برای ملت ایران و پیروزی شما در این امر خطیر هستیم.
۱۹ شهریور ۱۳۹۶
حمید احراری، محمد بسته‌نگار، حبیب‌الله پیمان، علیرضا رجایی، بهمن رضاخانی، حسین رفیعی، رضا رییس طوسی، احمد زیدآبادی، حسین شاه‌حسینی، احسان شریعتی، فیروزه صابر، کیوان صمیمی، اعظم طالقانی، طاهره طالقانی، محمود عمرانی، نظام‌الدین قهاری، فاطمه گوارایی، محمد محمدی اردهالی، مینو مرتاضی لنگرودی، سعید مدنی، محمد نکو روح، ناصر هاشمی.

http://zeitoons.com/34710

گفت‌وگویی با مهدی هاشمی درباره بنیان‌گذار خداپرستان سوسیالیست
نخشب کنشگری جدی، بامطالعه، منظم و متواضع بود

زیتون ـ مرتضی کاظمیان: هجدهم شهریورماه، سالروز درگذشت دکتر محمد نخشب، نظریه‌پرداز و بنیان‌گذار نهضت خداپرستان سوسیالیست است. نخشب و همفکرانش پایه‌گذار نخستین جمعیت فکری ـ سیاسی با هویت «ملی ـ مذهبی» در تاریخ معاصر ایران، به‌ویژه پس از تکوین «دولت ـ ملت» مدرن، محسوب می‌شوند. تشکیلاتی که از «نهضت خداپرستان سوسیالیست» سر برکشید، و بعدتر، در قالب «جمعیت آزادی مردم ایران» یکی از نیروهای موثر نهضت ملی در ابتدای دهه‌ی ۳۰ به پیشگامی دکتر محمد مصدق بود، و از احزاب اصلی «جبهه ملی ایران» شد. جمعیت مزبور بعدتر با عنوان «حزب مردم ایران» به فعالیت خود ادامه داد.
پس از کودتای آمریکایی ـ انگلیسی ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، نخشب به‌عنوان یکی از پایه‌گذاران و فعالان محوری «نهضت مقاومت ملی» فعال شد. او در مبارزه با حاکمیت استبدادی، و برای دفاع از آرمان‌های نهضت ملی و دیدگاه‌های دکتر مصدق، بارها بازداشت و زندانی شد. سرانجام، و بر اثر تنگناهای حاکم و فشارهای پیوسته و واقعیت‌های تلخ غالب بر جامعه، او با عزم تکمیل تحصیلات خود در رشته علوم اداری کوله‌بار مهاجرت بست.
هرچند نه به قدر کافی، اما درباره اندیشه‌های نخشب و زندگی او، در سال‌های اخیر تا حدودی سخن گفته شده (سایت زیتون نیز سال گذشته مجموعه‌ای را به‌ بهانه چهلمین سالروز درگذشت نخشب منتشر کرد)؛ اما یکی از مقاطع زندگی وی (مهاجرت به ایالات متحده) کمتر مورد تأمل قرار گرفته است.

متن کامل در زیتون:
http://zeitoons.com/34699

دکتر یزدی؛ هفت دهه تلاش یک «مصدقی»
احمد سلامتیان

«اذکروا محاسن موتاکم، وکفوا عن مساویهم»؛ روایتی از پیامبر اسلام
«فاذکروا موتاکم بالخیر»؛ به روایت از امیر مومنان علی

فارغ از بحث سلسله روایت حدیث و صحت و سقم آن که بیشتر در صلاحیات روات و اهل منقول است، من برمبنای معقول تنظیم روابط انسانی گرایش دارم از این حدیث و روایت پیروی کنم. اگر هدف از بزرگداشت و یادبود تاکید بر ره‌آورد عمر از دست رفته است و تنبه و آموزش از آن، بهتر است بویژه در ایام مصیبت و تعزیت از خلاصه کردن یک عمر طولانی و پر تلاطم و آنهم در دورانی آشوب‌زده و عنان‌گسیخته، در یک حادثه و یک جمله اجتناب کنیم.
از دمیدن در شیپور اختلافات و نمک بر روی زخم پاشیدن و بذر کینه ونفرت پراکندن، آنهم در زمانی که نفس مصیبت و مرگ، احساسات را در این‌سو و آن‌سو تندتر و تیزتر نموده است، امید و انتظار اصلاح امور و بهبود رفتارها و کردارها را ـ که هدف اصلی آموزش از تاریخ است ـ نمی‌توان داشت.
هم‌زبان با جلال آل احمد می‌گویم:
«من در چنین زمانه‌ای با همه برد و باخت‌ها و زیر و بالاهایش چنینم. هرکس دیگر هرجور دیگر که می‌خواهد باشد و هرچه دلش می‌خواهد بگوید.»
اما استنباط و نظری کاملا مخالف با وی دارم وقتی که در ادامه می‌نویسد:
«تا وقتی به انتظار گذر تاریخ و قضاوت درباره آدم‌ها و وقایع را ـ هرچه که خُرد باشند ـ به تاخیر می‌افکنیم و با عناوین جاسنگینی و حزم و دوراندیشی، جواب خنگی‌ها و کسالت‌های «این نیز بگذرد»ی ته وجودمان را می‌دهیم، آن‌هم به چنین صورت زشتی که «فاذکروا موتاکم بالخیر» تاریخمان چنین پیزوری است و آدم‌هامان چنین بی‌بخارهایی و وقایع‌مان چنین در حاشیه و از پس قافله.»
اجازه دهید حلوای تاریخ را به سرکه نقد ترجیح دهم!
دکتر ابراهیم یزدی پس از هفت دهه تلاش پر فراز و نشیب در راه آزادی و آبادی و استقلال ایران‌زمین درحالیکه نگران اما امیدوار به سرنوشت مردم و میهن خویش می‌نگریست چشم از جهان فروبست.
دبیرکل نهضت آزادی ایران در سه عرصه فکری، سیاسی و تشکیلاتی، کوله‌باری از خاطره و تجربه تلخ و شیرین برای ما و نسل آینده‌ساز سرزمین‌مان در جای گذاشته است؛ در مراسم بزرگداشتی که به‌مناسبت زنده داشتن یاد آن عزیز سفر کرده برپا شده است، به ذکر به خیر اکتفا کنیم.
دکتر ابراهیم یزدی در هشتاد و شش سالگی چشم ازجهان فروبست؛ من هفتاد و شش سال دارم . ده‌سال پس از او، اما در همان عنفوان جوانی وارد دنیای سیاست ایران شدم. زمانی که او در سال ۱۳۳۹ ایران را برای تحصیل به آمریکا ترک گفت، تازه پا به فضای تشکیلات و حوزه و کوشندگی و عواقب آن گذاردم.

متن کامل در زیتون:
http://zeitoons.com/34712