سم هریس
فیلسوفی که گفت اخلاق را باید با علم سنجید

سال ۲۰۱۰، سم هریس، عصب‌شناس و فیلسوف آمریکایی، کتابی منتشر کرد که مرزی حساس را نشانه گرفت: چشم‌انداز اخلاقی.
ادعای او جسورانه بود: برخلاف باور رایج که علم فقط می‌تواند «هست‌ها» را توصیف کند نه «بایدها» را، هریس گفت علم می‌تواند و باید درباره اخلاق نیز داوری کند.

استدلال او این بود که اخلاق درباره‌ «شکوفایی و رنج موجودات آگاه» است؛ و چون رنج و شکوفایی وضعیت‌های واقعی مغز و تجربه‌ زیسته‌اند، پس می‌توان آن‌ها را مثل هر پدیده‌ دیگر با روش علمی بررسی کرد. به گفته‌ او، سوال‌های اخلاقی «سوالاتی درباره‌ حقایق‌اند، نه فقط سلیقه».

هریس مستقیما به نسبی‌گرایی اخلاقی و فرهنگی حمله کرد؛ ایده‌ای که می‌گوید هر فرهنگ ارزش‌های خودش را دارد و هیچ‌کدام برتر نیست. او پرسید: آیا واقعا می‌توانیم بگوییم جامعه‌ای که زنان را سنگسار می‌کند، از نظر اخلاقی با جامعه‌ای برابر است که حقوق برابر دارد؟

او تصویر «چشم‌انداز اخلاقی» را پیشنهاد داد: مثل چشم‌اندازی جغرافیایی با قله‌ها و دره‌ها؛ برخی شیوه‌های زندگی به قله‌های شکوفایی نزدیک‌ترند، برخی به دره‌های رنج. ممکن است چند قله‌ برابر وجود داشته باشد، اما این به‌معنای برابری همه‌ نقاط نیست.

هریس این نگاه را ابزاری برای مقابله با ریاکاری فرهنگی می‌دانست؛ باور داشت ترس از «قضاوت فرهنگ‌های دیگر» نباید مانع دفاع از حقوق بشر جهانی شود.

دیدگاه او با نقدهای جدی فیلسوفان اخلاق (مانند متهم‌شدن به مغالطه‌ طبیعت‌گرایانه) روبه‌رو شد، اما بحث را در فضای عمومی زنده نگه داشت.

میراث هریس امروز در تلاش برای پیوند علم و اخلاق جهانی، همچنان محل مناظره است.

#سم_هریس #اخلاق #باور #گفتگو_توانا

@Dialogue1402

روشنگری سکولار
پیروز بدون هیاهوی تاریخ

ورق بزنید

برخلاف بسیاری از سروصدها، رجزها و فریادهایی که حزب‌ها، دسته‌ها، یا فرقه‌ها بلند می‌کنند تا ادعای پیروزی و سلطه داشته باشند، روشنگری سکولار معمولاً با فریاد، لشکرکشی یا نعره‌ زدن پشت منبر و تربیون پیش نمی‌رود. پیروزی‌های روشنگری انسان‌گرای سکولار، همواره آرام، تدریجی و تقریباً نامرئی بوده است.

ایرانیان دارای سنت دیرینه‌ای از نقد باورهای دینی بوده‌اند. ردپای این سنت را می‌توان در تلاش‌های ایرانیان برای حفظ فرهنگ کهن خود در برابر عربی-اسلامی شدن یا انتقادهای صریح خیام یا طعنه‌های مکرر حافظ به اسلام یا منبر یا سجاده مشاهده کرد.

در دوره مدرن روشنگری، اندیشمندانی مانند لاک، اسپینوزا، ولتر و کانت راه را برای سکولاریسم مدرن هموار کردند. نتیجه این تحول تنها استقلال دین و حکومت از هم نبود؛ بلکه به تدریج سه عرصه را دگرگون کرد:

سکولاریسم سیاسی که قانون را از اقتدار دینی مستقل کرد.
سکولاریسم علمی که داوری درباره طبیعت را به شواهد و آزمایش سپرد.
سکولاریسم فرهنگی که حق انتخاب شیوه زندگی، هنر، آموزش و وجدان فردی را از انحصار نهادهای مذهبی خارج ساخت.

هر بار که یک پرسش علمی جای یک پاسخ خرافی را می‌گیرد، هر بار که برای تصمیم‌گیری به خرد و اخلاق فکر می‌کنیم (نه فقط این که «خدا چه گفته است»)، و هر بار که یک انسان با بازنگری رفتار و پندار خود دست به آفرینش یک خویشتن جدید از خود می‌زند، روشنگری سکولار یک قدم دیگر پیش رفته است. این پیروزی‌ها آرام و بی‌سروصدا است.

سکولاریسم، برنده‌ای است که کمتر جشن پیروزی می‌گیرد؛ بسیاری از کسانی که امروز با سکولاریسم مخالفت می‌کنند، خود هر روز از دستاوردهای سیاسی، علمی و فرهنگی آن بهره می‌برند، بی‌آنکه متوجه باشند این پیروزی، سال‌ها پیش و بی‌سروصدا و در دامان روشنگری مدرن سکولار رقم خورده است. و بسیاری از طرفداران سکولاریسم، زمانی مومنانی سرسخت بودند.

در ایران امروز نیز، با وجود ظاهر اسلامی حکومت، بسیاری از جلوه‌های روشنگری سکولار در زندگی روزمره جامعه در حال گسترش است. نسل‌های جدید بیش از گذشته باورهای دینی را موضوعی شخصی می‌دانند، تصمیم‌های خود را بر پایه علم، تجربه و منافع انسانی می‌گیرند و خواهان قوانینی هستند که بر حقوق برابر شهروندان استوار باشد، نه بر تفسیرهای مذهبی. شاید به همین دلیل، مهم‌ترین تحول امروز ایران نه صرفاً یک رقابت سیاسی، بلکه دگرگونی آرام در شیوه اندیشیدن باشد؛ همان مسیری که کانت آن را خروج از «نابالغیِ خودخواسته» با تکیه بر شهامت و خرد مستقل می‌نامید.

تصویر: گفتار فلسفی در زمینه نجوم، نقاشی از جوزف رایت دربی (قرن هجدهم)

#سکولاریسم #نقد_دین #گفتگو_توانا

@Dialogue1402

یک دین آمریکایی: مورمون‌ها

پسری چهارده‌ساله به جنگل می‌رود تا از خدا بپرسد کدام دین درست است؛ پاسخی که می‌شنود، تمام ادیان موجود را نادرست می‌خواند. از همین مکاشفه، یکی از بحث‌برانگیزترین ادیان آمریکایی زاده شد؛ دینی که رهبرش را در جوانی به قتل رساندند اما امروز میلیون‌ها پیرو و یکی از فعال‌ترین سازمان‌های خیریه جهان را دارد.

▪️بنیان‌گذاری و مرگ خونین جوزف اسمیت
جوزف اسمیت، «پیامبر آمریکایی»، در ۱۸۲۰ ادعا کرد فرشته مورونی بر او ظاهر شده است؛ تجربه‌ای که به شکل‌گیری کتاب مورمون و کلیسای «عیسی مسیح قدیسان آخرالزمان» در ۱۸۳۰ انجامید. در ۱۸۴۴، پس از تنش با ساکنان ایلینوی بر سر اتهام چندهمسری، جمعی مسلح به زندان کارتیج حمله کردند و اسمیت و برادرش را کشتند.

▪️تبعید، آزار و آشتی با دولت آمریکا
مرگ اسمیت به فروپاشی جنبش نینجامید؛ بریگم یانگ رهبری را برعهده گرفت و پیروان را به یوتا برد. مهاجرت‌های پیاپی از نیویورک تا میزوری با آزار همراه بود؛ فرماندار میزوری در ۱۸۳۸ حتی دستور «نابودی» مورمون‌ها را صادر کرد. تنها با اعلام رسمی کنارگذاشتن چندزنی در ۱۸۹۰، آرامش نسبی با دولت فدرال آمریکا برقرار شد.

▪️از حاشیه‌نشینی تا مشارکت اجتماعی
مورمون‌ها با آبادانی دره سالت‌لیک، بنیان‌گذاری شهرهایی چون سالت‌لیک‌سیتی و ایجاد نظام‌های اقتصادی اشتراکی، نقشی کلیدی در توسعه غرب آمریکا داشتند. دانشگاه بریگهام یانگ و سازمان خیریه LDS Charities، که در بیش از صد کشور بدون توجه به نژاد یا مذهب کمک می‌کند، از میراث اجتماعی این جامعه‌اند؛ میتْ رامنی نیز نمونه‌ای از نفوذ سیاسی آنان است.

▪️قضاوتی که با آشنایی تغییر کرد
چارلز دیکنز ابتدا اسمیت را «روستایی نادان» می‌خواند، اما پس از همسفری با مهاجران مورمون در ۱۸۶۳، از نظم و خوش‌خلقی آنان شگفت‌زده شد و نوشت آنان «شایسته انتقاد نبودند». مارک تواین اما کتاب مورمون را ریشخند کرد. تغییر دیدگاه دیکنز نشان می‌دهد سلوک عملی پیروان یک دین، نه فقط عقایدش، باید مبنای قضاوت باشد.

متن کامل این یادداشت را در وبسایت گفت‌و شنود بخوانید
یک دین آمریکایی: مورمون‌ها

https://dialog.tavaana.org/mormons/

@Dialogue1402