ماهی از سر گنده گردد نی ز دم!


آرمان امیری - شبکه «پرس تی.وی» مستندی پخش می‌کند از فعالیت‌های مافیا در سیسیل، بخش جنوبی ایتالیا. پیرمردی سیسیلی در گفت و گو با خبرنگار می‌گوید: ما اینجا ضرب‌المثلی داریم که می‌گوید ماهی از می‌گنند!

ترجمه کلام مرد ایتالیایی به زیرنویس انگلیسی در شبکه چندان تعریفی ندارد اما اگر کنی جست و جو کنیم به ضرب‌المثل رایجی در زبان انگلیسی بر می‌خوریم:

A fish rots from the head down
یا در نسخه‌ای دیگر:

A fish stinks from the head down

دقیقا بدین معنا که «ماهی از سرش شروع به گندیدن می‌کند». پس تا اینجا، دست‌کم در زبان‌های ایتالیایی و انگلیسی معادل مشابهی داریم، اما ادامه جست و جو به موارد جالب‌تری هم می‌رسد. منبعی وجود دارد که ادعا می‌کند ریشه اصلی این ضرب‌المثل چندان مشخص نیست اما کشورهای بسیار مدعی آن هستند و منابع متفاوتی از کشورهای چین، روسیه، لهستان، انگلستان و یونان در موردش ارایه شده است. با این حال، روایت این منبع بدین‌جا می‌رسد که نخستین بار چنین عباراتی در یک متن یونانی به قلم فردی به نام «اراسموس» مشاهده شده است. اما تاریخ متن جالب است: ۱۵۴۶!

در ادامه و شاید بنابر معمول بسیاری دیگر از دریافت‌های غربی، از فرهنگ شرق، ریشه متداولی از این ضرب‌المثل متعلق به کشور ترکیه و امپراطوری عثمانی دانسته می‌شود. این بار، قدیمی‌ترین منبعی که چنین گزارشی از کشور ترکیه داده به سال ۱۷۶۸ باز می‌گردد. بدون هیچ گونه اطلاعی از آنکه «احتمالا» قدیمی‌ترین منبع مکتوب ضرب‌المثلی که حالا در ترکیه هم رواج دارد، مصرعی از یک شاعر فارسی زبان است!

تاریخ تولد مولانا را ۱۲۰۷ میلادی گزارش داده‌اند. یعنی دست‌کم ۳۰۰ سال پیش از منابعی که در بالا ذکر شده است و ما این ضرب‌المثل معرف را نخستین بار از بیت مشهور او به یادگار داریم:

ماهی از سر گنده گردد نی ز دم
فتنه از عمامه خیزد نی ز خم

تفاوت بسیار کوچکی هم در معنا و دست‌مایه کارکرد این ضرب‌المثل قابل مشاهده است. منابع انگلیسی از کاربرد آن در اشاره به دلایل ضعف یک «سیستم» حکایت دارند، جایی که باید ریشه عامل را در مدیریت مقامات ارشد جست‌وجو کرد: «هنگامی که یک سازمان یا یک حکومت سقوط می‌کند، این رهبران‌اش هستند که فاسد شده‌اند».

اما در روایت جناب مولوی، با توجه به مصرع دوم شعر، می‌توان دریافت که اشاره مولانا بیشتر به «ذهنیت» است. در واقع مولانا تاکید دارد اگر فسادی قرار باشد رخ دهد، از «افکار نادرست» است و نه از اعمال ظاهری! در این روایت، «سر»، به عنوان کانون تجمع «افکار» انتخاب شده و در مقابل‌اش «دم» قرار گرفته به عنوان انتهایی از حیوان که می‌تواند نقش اعمال به ظاهر فاسدی (نظیر دفع یا شهوت) را بر عهده داشته باشد. البته، معنای این دو روایت بسیار به یکدیگر نزدیک است. در واقع، رهبران و مدیران ارشد را هم می‌توان به عنوان مغز متفکر یک سیستم قلمداد کرد، با این حال می‌توان پذیرفت که روایت غربی شده این ضرب‌المثل، بیشتر به جنبه‌هایی اجتماعی و سیستماتیک نظر دارد، اما روایت شرقی و ایرانی آن بیشتر بر جنبه‌های فردی و اخلاقیات شخصی تاکید دارد.

(وبلاگ «مجمع دیوانگان» را از طریق کانال @divanesara دنبال کنید)

روحت را می‌خراشند


آرمان امیری - در ایستگاه اتوبوس منتظری. دخترک به سراغت می‌آید. باید فال بخری. نمی‌خواهی. التماس می‌کند. پشت چشم نازک می‌کند. می‌خری / نمی‌خری. جایی درون قلب‌ات می‌سوزد. به ولیعصر می‌رسی. پسرک ساز می‌زند و دخترک جعبه پول را به سمت‌ات می‌گیرد. نگاهش می‌سوزاندت. پول می‌دهی / نمی‌دهی. آن طرف‌تر یکی پای نداشته‌اش را به نمایش گذاشته. سر می‌گردانی.

توی کافه نشسته‌ای. پسرک می‌آید. دستمال می‌فروشد. نمی‌خواهی. التماس می‌کند. به داشته و نداشته سوگندت می‌دهد. نمی‌توانی مقاومت کنی. پول می‌دهی / نمی‌دهی. جایی درون مغزت به آشوب کشیده شده. دیگر طاقت نداری. جای سالمی برایت نگذاشته‌اند. حکایت هر روز است. قلب‌ات تکه تکه شده. ذهن‌ات پریشان است. کودکی لباس‌ات را می‌کشد. می‌خواهی فریاد بزنی. نباید بزنی. نباید تندی کنی. کودک است. شاید تاثیر بدی داشته باشد. شاید فریادت را هیچ‌گاه از خاطر نبرد. درمانده‌ای. عاجزی. دیگر طاقت نداری. روح‌ات را خراش داده‌اند. روح‌ات را هر روز می‌خراشند. باید سنگ باشی. باید سنگ شوی.

(کانال تلگرام «مجمع دیوانگان» را از آدرس @divanesara دنبال کنید)

آنچه می‌بینم دیوار است!

آرمان امیری- ۱۱۶ شاعر جهان، برای لغو حکم زندان دو شاعر ایرانی نامه‌ای سرگشاده خطاب به مسوولان حکومتی ما نوشته‌اند. به تازگی «مهدی موسوی» و «فاطمه اختصاری» به ۹ و ۱۱ سال زندان محکوم شده‌اند و حال این گروه شاعران در نامه خود خواسته‌اند تا رهبران ایران، با لغو این حکم اجازه ندهند به میراث «غنی» و «ادیبانه» ایران خدشه‌ای وارد شود. به نظر می‌رسد آوازه شعردوستی ایرانیان به گوش شعرای امضا کننده این نامه رسیده است، اما اینان آشنایی چندانی با پیشینه وضعیت هم‌تایان‌شان در کشور ما ندارند.

پیشینه مجازات شاعران و زندانی کردن‌شان در تاریخ کشور ما، دست‌کمی از پیشینه خود شعر و شاعری ندارد. به همان میزان که رد پای «شعرای درباری» و مداحان ثناگو در جای جای تاریخ این کشور مشاهده می‌شود، رد پای شعرای مغضوب نیز قابل تشخیص است. احتمالا، سرشناس‌ترین این شعرای مغضوب، حکیم ابوالقاسم فردوسی است که هرچند گرفتار بند و زندان نشد، اما در تمام طول عمرش مغضوب سلطان محمود غزنوی بود. ابیاتی به فردوسی منتسب است که گوشه‌ای از خشم او نسبت به سلطان محمود را به تصویر می‌کشد:

ایا شاه محمود کشورگشای ز کس گر نترسی، بترس از خدای
که بددین و بدکیش خوانی مرا منم شیر نر، میش خوانی مرا

با این حال بسیاری از دیگر شعرا به اندازه فردوسی خوش‌شانس نبودند که اینچنین یقه حاکم را بگیرند و از بند و زندان هم در امان بمانند. «مسعود سعد سلمان»، شاعر هم عصر و هم‌دوره فردوسی، از نخستین شعرایی است که توانست به مدد اشعارش حکایت زندانی شدن‌اش را ثبت کند:

نالم به دل چو نای من اندر حصار نای
پستی گرفت همّت من زین بلند جای
آرد هوای نای مرا ناله‌های زار
جز ناله‌های زار چه آرد هوای نای

این اشعار مسعود سعد، سرآغاز سنتی ادبی در تاریخ شعر کشور ما شد که از آن با نام «زندان نامه» (حبسیه) یاد می‌کنند. سنتی که خود نشان می‌دهد تا چه میزان شعرای این کشور با مساله زندان دست به گریبان بوده‌اند. پس از مسعود سعد، نوبت به خاقانی شروانی، مجیرالدین بیلقانی و فلکی شروانی رسید که هر یک در قالب «زندان‌نامه» حکایت حبس خود را سروده و ثبت کردند.

سال‌های سال بعد، در عصر مبارزات مشروطه، فعالیت شعرا به مبارزات سیاسی و آزادی‌خواهانه نزدیک‌تر شد و به تناسب آن شمار محکومیت‌شان به زندان نیز گسترش خیره کننده‌ای یافت. «ملک‌الشعرای بهار» و «فرخی یزدی» از سرشناس‌ترین شعرایی بودند که در دوران مشروطه به زندان افتادند و فرخی را در همان زندان به قتل رساندند. «میرزاده عشقی» البته کارش به زندان نرسید و یکسره روانه قبرستان شد!

با سپری شدن دوران مشروطه و سپس سلطنت رضاشاه، نسل جدیدی از شعرا به همراه موج جدید بازداشت‌ها و زندان‌ها از راه رسیدند. احمد شاملو، مهدی اخوان ثالث و سیاوش کسرایی، از سرشناس‌ترین شعرایی بودند که در دوران پهلوی گرفتار زندان شدند و طبیعتا هر یک ره‌توشه‌ای نیز از این تجربه خاص خود به همراه آوردند. برای مثال، احمد شاملو در دوره زندان خود، به صورت اتفاقی با «وارطان سالاخانیان»، از فعالان حزب توده ایران برخورد پیدا کرد. مبارزی که زیر شکنجه‌های رژیم پهلوی به شهادت رسید و شاملو در ثبت یاد و خاطره‌اش سرود:

«... وارطان سخن نگفت
وارطان ستاره بود
یک دم در این ظلام درخشید و جست و رفت...
وارطان سخن نگفت
وارطان بنفشه بود، گل داد و مژده داد:
«زمستان شکست» و رفت».

البته، در نسخه‌های ابتدایی این شعر، به دلیل ترس از برخورد دستگاه سانسور، شاملو از «نازلی» به جای «وارطان» استفاده کرده بود. اخوان ثالث نیز مجموعه‌ای از حبسیات خود را با عنوان «در حیاط کوچک پاییز در زندان» گرد هم آورد.

پس از انقلاب نیز این سلسله ادامه یافت. «هوشنگ ابتهاج» (ه.الف.سایه) را بی‌شک باید سرشناس‌ترین شاعر زندانی در پس انقلاب ۵۷ دانست که تا سال ۱۳۶۳ در زندان به سر برد. گویا آزادی او به دنبال نامه‌ای صورت می‌گیرد که «محمدحسین شهریار» به آیت‌الله خامنه‌ای می‌نویسد و در بخشی از آن می‌آورد «از وقتی سایه را زندانی کردند، فرشته‌ها بر عرش الهی گریه می‌کنند». شعر معروف «ارغوان» بی‌شک محبوب‌ترین و پرمخاطب‌ترین سروده‌ «سایه» از زندان است:

«ارغوان شاخه همخون جدا مانده من
آسمان تو چه رنگ است امروز؟
آفتابی ست هوا؟
یا گرفته است هنوز؟
من در این گوشه كه از دنیا بیرون است
آفتابی به سرم نیست
از بهاران خبرم نیست
آنچه می‌بینم دیوار است...»

خلاصه اینکه حکایت زندانی شدن شعرا در این کشور چنان قدمتی دیرینه دارد که حتی بتوان به طنز گفت: شاعری که زندان نکشد که شاعر نیست!

(به کانال تلگرام «مجمع دیوانگان» بپیوندید: @divanesara )

روایت پر هزینه‌ای از اقتدار!

در خبرها آمده است که چین از ساخت نخستین هواپیمای مسافربری خبر داده است. این هواپیما روز گذشته در شانگهای چین به نمایش گذاشته شده است و پیش‌بینی می‌شود از سال ۲۰۱۸ به بازار وارد شود. چینی‌ها در حالی تصمیم به ساخت هواپیمای مسافربری گرفته‌اند که با ۱۰هزارمیلیارد دلار تولید ناخالص ملی، پس از آمریکا دومین اقتصاد بزرگ جهان را دارند. اقتصادی در حدود ۲۵ برابر اقتصاد کشور ما. همچنین می‌دانیم که تکنولوژی‌‌های چینی چقدر پیشرفت کرده است. آن‌ها خودروسازی صد در صد داخلی‌شان را به شدت گسترش داده‌اند و البته سال‌های سال است که هواپیماهای نظامی می‌سازند. هواپیماهایی که در صورت سقوط هم نهایتا جان یک خلبان را به خطر می‌اندازد و نه صدها مسافر.

در نقطه مقابل، کشور ما از ۱۹ سال پیش، طی قراردادی با یک شرکت اوکراینی شروع به تولید هواپیمای مسافربری «ایران – ۱۴۰» کرد. سال ۸۱، در حالی که مقامات روسی و اوکراینی سوار بر این هواپیما برای «افتتاح خط تولید» آن به اصفهان پرواز می‌کردند، هواپیما سقوط کرد و ۴۴ سرنشین آن کشته شدند. بهمن‌ماه ۱۳۸۷، یک فروند دیگر از این هواپیما در شاهین‌شهر سقوط کرد و تمامی ۵ سرنشین آن کشته شدند. مردادماه سال ۹۳، یک فروند دیگر از این هواپیما پس از برخاستن از فرودگاه مهرآباد سقوط کرد و ۴۰ نفر دیگر از مسافران‌اش را به کشتن داد.

پرسش شاید این باشد که چرا چین، با ۱.۵ میلیارد نفر جمعیت، دومین اقتصاد برتر جهان و تکنولوژی و صنعتی کاملا پیشرفته، تازه به فکر تولید هواپیمای مسافربری افتاده، اما ما از دو دهه پیش قدم در این را گذاشتیم؟ من گمان می‌کنم، مساله این است که تفاسیر ما از مفاهیمی چون «اقتدار» و «استقلال» به کلی با چینی‌ها متفاوت است. ما تنها زمانی خودمان را «مقتدر» و «مستقل» می‌دانیم که خودروسازی «ملی» خود را داشته باشیم. هواپیمای‌مان را هم خودمان بسازیم. نیروگاه هسته‌ای داشته باشیم و اورانیوم‌اش را هم خودمان غنی کنیم و البته که ماهواده و موشک میمون‌سوار به کهکشان ارسال کنیم. الزاماتی که اکثر دیگر کشورهای کاملا شناخته شده و حتی پیشرفته و ثروتمند جهان برای خودشان قائل نیستند.

در نهایت اینکه، ژاپن، سومین اقتصاد برتر جهان، با صنعت و فن‌آوری شناخته‌شده‌ای که نیاز به توضیح نیست، امیدوار است که نخستین هواپیماهای مسافربری‌اش از سال ۲۰۱۷ به بازار بیایند. و البته درست یک روز پس از آنکه اعلام شد هواپیمای چینی‌ها تا ۳ سال دیگر وارد بازار خواهد شد، «منوچهر منطقی» مدیر‌عامل سازمان صنایع هوایی نیروهای مسلح اعلام کرد که ایران، تا ۲ سال دیگر، خط تولید هواپیماهای مسافربری بزرگ را راه‌اندازی می‌کند!

(کانال وبلاگ «مجمع دیوانگان» را از @divanesara دنبال کنید)

به دنبال انتشار خبر بازداشت تعدادی از روزنامه‌نگاران، زیر سرفصل «مبارزه با نفوذ»، رییس جمهور در سخنان امروز خود در هیات دولت به این مساله واکنش نشان دادند. «مجمع دیوانگان» به صورت معمول قصدی بر انتشار «خبر» و یا لینک‌های خبری ندارد. با این حال، از آنجا که این بخش از سخنان رییس جمهور کشور، از فهرست اخبار صدا و سیمای ملی حذف شده است، گمان کردیم رسانه‌های اجتماعی می‌توانند دست‌کم بخشی از بار خبری دولت مستقر کشور را ایفا کنند! این برده از سخنان رییس جمهور را می‌توانید از طریق لینک زیر مشاهده کرده و یا فایل آن را در ادامه دریافت کنید.

https://www.youtube.com/watch?time_continue=7&v=PwhPENurwRc

کانال مجمع دیوانگان را دنبال کنید: @divanesara

یادداشت: صدای کوچه‌ها
مجموعه #آوایکوردستان
کانال @divanesara
.

یادداشت: صدای کوچه‌ها
مجموعه #آوایکوردستان
کانال @divanesara

در اویل دوران احمد‌شاه، نخستین گروه‌های دانشجویی ایرانی در آلمان با مشکل عجیبی مواجه شدند. قرار بر این بود که همه دانشجویان خارجی در برابر امپراطور آلمان رژه بروند و سرود ملی خود را بخوانند اما ایرانیان اصلا سرود ملی نداشتند! هشت دانشجوی ایرانی به هم‌فکری نشستند و بالاخره شعری را برای اجرا آماده کنند. از مجموع تاریخ ادبیات ایران، از فردوسی گرفته تا حافظ و سعدی، این «عمو سبزی فروش» بود که انتخاب شد! سرودی که همه بلد بودند و وزن و آهنگ مناسبی برای اجرا داشت. بدین ترتیب ترانه «عمو سبزی‌فروش» نقش نخستین سرود ملی ایرانیان را در کشوری اروپایی بر عهده گرفت. جالب آنکه این ترانه عامیانه با چنان موفقیتی از عهده مسوولیت خود بر آمد که دانشجویان دیگر ملل حاضر نیز به ایرانیان ملحق شده و در «بله» گفتن با آن‌ها همراه شدند:

عمو سبزی‌فروش . . . بله
سبزی کم‌فروش . . . بله
سبزی خوب داری؟ . . بله
خیلی خوب داری؟ . . . بله
عمو سبزی‌فروش! . . . بله
سیب کالک داری؟ . . . بله
زال‌زالک داری؟ . . . بله

ترانه‌های کوچه بازاری، به ویژه در دوره قاجار محبوبیت بسیار زیادی در میان ایرانیان پیدا کردند. بیشتر این ترانه‌ها، شاعر مشخصی ندارند. احتمالا به صورتی خودجوش از دل جامعه برآمده و حاوی لایه‌های پنهان و گاه پوشیده‌ای از خلقیات و دلخواست‌های جامعه ایرانی بوده‌اند. «والنتین الکسیویچ ژوکوفسکی» شرق‌شناسی بود که در در اواخر قرن ۱۹ به ایران سفر کرد و مجموعه‌ای از ترانه‌های عامیانه را با عنوان «اشعار عامیانه ایران در عصر قاجار» گردآوری کرد. او می‌نویسد: «ایرانیان در حالی که ستایش‌گران رجال ادب خود (حافظ، شیخ بهایی، قاآنی) هستند، به ارزش‌های آثار اصیل ملی اصلا اعتماد ندارند و آشکار است که نسبت به آن‌ها بی‌اعتنا هستند و آن‌ها را چیزی جز حرف مفت و بی‌معنی نمی‌دانند». ص۱۶

با این حال، این بی‌اعتمادی هیچ گاه سبب نشد که ایرانیان گرایش خود به این ترانه‌ها را ترک کنند یا از تولید و استفاده آن‌ها چشم بپوشند. برخی از این ترانه‌ها گاه از میان نسل‌ها عبور کرده‌اند و برتر و فراتر از فاخرترین آثار ادبی کشور در میان ایرانیان و فرهنگ ایرانی جای خود را باز کرده‌اند. پس از «عمو سبزی‌فروش» می‌توان به «ماشین مشدی ممدلی» هم اشاره کرد. ترانه دیگری که حتی به ضرب‌المثل هم بدل شد:

ماشین مشدی ممدلی، ارزون و بی‌معطلی
این اتولی که من میگم، فورد قدیم لاریه
رفتن توی این اتول، باعث شرمساریه
نه بابِ کورس شهریه، نه قابل سواریه
بار کشیده بسکی از، قزوین و رشت و انزلی
ماشین مشدی ممدلی، ارزون و بی‌معطلی

هرچند، ترانه‌های عامیانه‌ «فارسی» به روایت «ژوکوفسکی» مورد بی‌اعتمادی و حتی تحقیر عمومی ایرانیان قرار می‌گرفتند اما در همین سرزمین گروهی دیگر هم حضور داشتند که با ادبیات عامیانه خود کمی مهربان‌تر بودند!

«حسن زیرک»، از محبوب‌ترین و سرشناس‌ترین خواننده‌های کوردستان است. او در کودکی پدرش را از دست داد، از تحصیل بازماند و در قهوه‌خانه‌ها مشغول به کار شد. همین عامی بودن زیرک و زندگی سخت و به سر بردن در محیط‌های قهوه‌خانه‌ای سبب شد تا اینچنین به ادبیات و ترانه‌های عامیانه دل ببندد. سال‌ها بعد به صورت اتفاقی «جلال طالبانی» با او آشنا شد و وی را به «رادیو بغداد» معرفی کرد. پس از آن در «رادیو تهران» با بزرگانی همچون «حسن یاقوتی، حسن کسایی، جلیل شهنار و جهانگیر ملک» هم‌کاری کرد اما در تمام مدت دست از بازخوانی ترانه‌های عامیانه‌ای که گاه خود شاعر آنان بود بر نداشت.

محبوبیت خیره کننده زیرک در میان اهالی کوردستان، در کنار شهرت و اعتبار او در میان اهالی هنر سبب شد تا ترانه‌های عامیانه او هیچ گاه به مانند هم‌تایان فارسی‌اش به دیده تحقیر نگریسته نشود. ترانه زیر، تصنیف «شوفیر» است که احتمالا توسط خود زیرک سروده شده. (مصرع آخر به خودش اشاره می‌کند) این ترانه از جنبه‌های بسیاری می‌تواند یادآور همان «ماشین مشدی ممدلی» باشد، هرچند سمت و سوی عاشقانه‌اش ممکن است سبب شود که مخاطب اندکی هم به یاد ترانه «دم گاراژ بودم یارم سوار شد» بیفتد:

یالا شوفر (راننده) من رو زود برسون به یارم / زود من رو به یار وفادارم برسون
از دوری‌اش بی‌قرارم / والله بدون او از جانم بی‌زارم
شوفر ماشین‌ات لندروره / گاز بده، تند برو، نترس
زود برسم به یارم / والله بدون اون عقل و هوشم رفته است

شوفیر ماشین‌ات اتوبوسه / پول دادم سریع برو نترس
زود برس به یارم، یار چشم مستم / یار چشم زیبا و ابرو پیوسته‌ام

شوفر ماشین‌ات شورلت است / می‌گم برو تو را به خدا باهات کار دارم
یارم همچون اسب دلند است / هیچ وقت نمی‌گوید زیرک دیوانه است

یادداشت نخست از مجموعه «شش نقد بر کمپین تغییر چهره مردانه مجلس»
#نقدکمپین
.

۱- ملزومات گذار از «گروه فشار» به «گروه سیاسی»

از مجموعه شش نقد بر کمپین «تغییر چهره مردانه مجلس» #نقدکمپین

آرمان امیری - فعالین حقوق زنان، در اغلب نقاط دنیا در چهارچوب سازوکارهای «گروه‌های فشار»* (گروه‌های ذی‌نفوذ) فعالیت می‌کنند. فرق «گروه‌های فشار» با «گروه‌های سیاسی» در این است که گروه فشار به صورت مستقیم قصد «کسب قدرت» و اعمال آن را ندارد، بلکه تلاش می‌کند که به صورت غیرمستقیم بر احزاب و کانون‌های قدرت تاثیر بگذارد. در نقطه مقابل، هدف گروه سیاسی «کسب قدرت» و سپس اعمال آن است. حال، کمپین «تغییر چهره مردانه مجلس»، با تشویق به حضور گسترده به عنوان «نامزد انتخاباتی»، از مرزهای یک «گروه فشار» به سمت یک «گروه سیاسی» حرکت کرده است. پس در این مسیر، ملزوماتی را باید رعایت کند که لازمه فعالیت یک گروه سیاسی است، نخستین پرسش‌های ایجاد شده دقیقا از همین ملزومات کنش سیاسی بر می‌آیند.

فعالیت قانونی در چهارچوب یک گروه سیاسی که قصد ورود به مجلس را دارد، مستلزم «پذیرش» چهارچوب‌های «حقیقی و حقوقی» ساختار سیاسی کشور است. بدین معنا، هرگروهی که قصد ورود به مجلس قانون‌گذاری کشور را دارد، قطعا به صورت پیش‌فرض پذیرفته است که به تمامی قوانین و چهارچوب‌های حقوقی کشور «التزام عملی» دارد. (طبیعتا بنده هیچ وقت وارد بحث «اعتقاد» نمی‌شوم چرا که مطابق با نص صریح قانون اساسی، کنکاش در اعتقادات را مصداق «تفتیش عقاید» و مستوجب مجازات می‌دانم)

حال پرسش من این است: آیا فعالین کمپین «تغییر چهره مردانه مجلس» حاضرند رسما و علنا اعلام کنند که تمامی چهارچوب‌های حقوقی کشور را به رسمیت شناخته‌اند؟ آیا دوستان حاضرند «التزام عملی» خود به اصل «قانون‌گرایی» را به صورت رسمی و علنی اعلام کنند؟ طبیعتا هیچ قانونی در مجلس به اتفاق آرا به تصویب نمی‌رسد. هر قانونی با مخالفت یک اقلیت از نمایندگان مواجه است. اما این نمایندگان اقلیت، به حکم پذیرش چهارچوب دموکراسی پارلمانی، به تصویب نظر اکثریت مجلس گردن می‌نهنند. (هرچند با آن مخالف باشند) آیا فعالین این کمپین، حاضر هستند التزام عملی خود را به قوانین حجاب اجباری (که بخشی از قوانین کشور است) اعلام کنند؟ آیا حاضر هستند اعلام کنند: «تا زمانی که ما موفق نشده‌ایم در چهارچوب حقوقی نظام سیاسی این قانون را تغییر دهیم، به آن التزام عملی داریم و خواستار اجرای بدون تنازل این قانون هستیم»؟ در این صورت تکلیف دوستان ما با کمپین‌هایی همچون «آزادی‌های یواشکی» چه خواهد بود؟ آیا حاضر هستند بی‌حجابی را به عنوان نمونه‌ای از قانون‌شکنی محکوم کنند؟

پی‌نوشت:
* این «گروه‌های فشار» (Advocacy groups یا Pressure groups) یک ترم علوم سیاسی است و بار منفی ندارد. نباید با «گروه‌های فشار» که در ادبیات رسانه‌ای ما رواج دارد و غالبا به گروه‌های خشونت‌طلب اطلاق می‌شود اشتباه شود.

کانال مجمع دیوانگان: @divanesara

یادداشت دوم از مجموعه:
شش نقد بر کمپین «تغییر چهره مردانه مجلس»
#نقد کمپین
.

۲- ضرورت پذیرش «فضای حقیقی» در عرصه سیاست

از مجموعه: شش نقد بر کمپین «تغییر چهره مردانه مجلس» #نقدکمپین

آرمان امیری - پس از «ساختار حقوقی» عرصه سیاسی، نوبت به ساختار «حقیقی» می‌رسد. جایی که هر فضای سیاسی، الزامات ویژه و کاملا «بومی» خودش را به گروه‌های سیاسی تحمیل می‌کند. یک گروه رادیکال اجتماعی ممکن است ادعا کند حاضر به تن دادن به الزامات «حقیقی» جامعه نیست. حتی کمی فراتر؛ گروه‌های اجتماعی می‌توانند هدف خود را تغییر فضای حقیقی و هنجارها و ارزش‌های اجتماعی تعیین کنند. برای مثال، در کشور ما، گروهی که برای حمایت از حقوق «هم‌جنس‌گرایان» فعالیت می‌کند، مشخصا پذیرفته که هنجارهای فعلی جامعه علیه این اقلیت اجتماعی است. پس هدف خود را تغییر این هنجارها تعریف کرده است.

اما وقتی گروهی، فعالیت‌های صرفا اجتماعی خود را با تغییر به هویت یک «گروه سیاسی» تغییر می‌دهد و معطوف به «کسب قدرت» (در اینجا راه‌یابی به مجلس) می‌کند، آنگاه بلافاصله باید بپذیرد که آمادگی حرکت و بازی کردن در چهارچوب‌های ساختار «حقیقی قدرت» را نیز دارد. حال می‌توان پرسید آیا شیوه رفتاری فعالان کمپین «تغییر چهره مردانه مجلس» با ساختار حقیقی قدرت در کشور ما سازگاری دارد؟

در جریان انتخابات مجلس هشتم، حزب مشارکت فراخوانی برای «جنبش ثبت نام حداکثری» صادر کرد. تمامی استراتژی اصلاح‌طلبان در آن دوره برای گذار از سد شورای نگه‌بان در همین «جنبش ثبت‌نام حداکثری» خلاصه شد. جنبشی که آشکارا واکنش تدافعی جناح مقابل را به دنبال داشت و می‌توان گفت به «جنبش رد صلاحیت حداکثری» منجر شد! در واقع، جنجال‌سازی اصلاح‌طلبان تا پیش از ثبت‌نام و تایید صلاحیت‌ها، آنچنان شاخک حساسیت جناح مقابل را برانگیخت که دامنه رد صلاحیت‌ها تا سطح نوه بنیان‌گذار نظام (علی اشراقی) نیز پیش رفت. جنبش «ثبت‌نام حداکثری» و اساس استراتژی جنجال‌سازی پیش از ثبت‌نام، آشکارا شکست خورد.

هشت سال بعد، در حالی که اصلاح‌طلبان دریافتند برای کنترل اهرم رد صلاحیت‌ها، بهتر است با فاصله گرفتن از جنجال پیش از ثبت‌نام، دست به اعتمادسازی متقابل بزنند و حتی در این راستا ملاقات‌هایی ما مسوولان شورای نگهبان را در دستور کار قرار دادند، فعالان «کمپین تغییر چهره مردانه مجلس»، به ناگاه با انتشار کلیپ و پوستر و موج رسانه‌ای، بار دیگر همه‌گان را به «جنبش ثبت‌نام حداکثری» فرا خواندند! شکل و شمایل این استراتژی قدیمی، این بار حتی بسیار تحریک کننده‌تر از رفتار اصلاح‌طلبان در آستانه انتخابات مجلس هشتم است. به ویژه، همزمانی این جنجال‌سازی رسانه‌ای، با اوج‌گیری مبحث «نفوذ» نشان می‌دهد که فعالین این کمپین، بدون هیچ‌گونه ملاحظه سیاسی، در فضایی کاملا مجرد و انتزاعی رو به تصمیم‌سازی آورده‌اند.

چه کسی است که نداند سرانجام چنین فراخوانی به چه سادگی و با انگشت اشاره‌ای به سمت رد صلاحیت حداکثری نقش بر آب خواهد شد؟ آیا فعالین این کمپین، در قامت یک گروه سیاسی حاضر به پذیرش عواقب این استراتژی خود هستند؟ آیا بهتر نبود این دوستان بدون جنجال، ابتدا گروهی از گزینه‌های «ممکن‌تر» را نامزد کنند و حتی از انواع و اقسام مسیرهای «اعتمادسازی» برای عبور از سد تایید صلاحیت استفاده کنند و این موج تبلیغاتی را به پس از اطمینان از نامزدی موکول کنند؟

کانال مجمع دیوانگان: @divanesara

یادداشت سوم از مجموعه:
شش نقد بر کمپین «تغییر چهره مردانه مجلس»
#نقدکمپین
.

۳- لزوم پذیرش الویت‌بندی در مطالبات

#نقدکمپین

گروه‌های فشار یا ذی‌نفوذ، به هیچ وجه ملزم به رعایت اولویت‌های یک جامعه بزرگ نیستند. یعنی اگر مجموع منابع را محدود فرض کنیم، این گروه‌ها مسوول توزیع عادلانه منابع به منفعت «بیشترین بخش از جامعه» نیستند. گروه‌های فشار تمام تلاش خود را انجام می‌دهند تا احزاب و گروه‌های سیاسی، در هنگام توزیع منابع، توجه هرچه بیشتری به مطالبات این گروه‌ها نشان دهند. در واقع، باید تلاش کنند تا فارغ از واقعیت اجتماعی، وزن خود را هرچه بیشتر نشان دهند.

در نقطه مقابل، احزاب و گروه‌های سیاسی موظف هستند به صورت مداوم مطالبه اکثریت جامعه را در اولویت کاری خود قرار دهند. بدین ترتیب، برای یک حزب سیاسی، هیچ وقت خواسته یک بخش «یک درصدی» از جامعه نمی‌تواند در الویت نخست قرار گیرد. اما برای یک گروه فشار که فعالیت مدنی می‌کند، همین مطالبه می‌تواند کل محوریت فعالیت‌ها را تشکیل دهد.

مساله مجوز خروج زنان از کشور، بدون اجازه شوهران‌شان را در نظر بگیرید. در کل چند درصد زنان ایرانی با چنین مشکلی مواجه هستند؟ شاید اساسا کمتر از ۱۰ درصد از زنان ایرانی در طول عمرشان از کشور خارج شوند و از این میان نیز فقط ۱۰ درصد بدون همسران‌شان این سفر را انجام دهند. نتیجه اینکه این مشکل، در نهایت می‌تواند برای حدود یک درصد از زنان جامعه اهمیت داشته باشد.

برای یک گروه فشار که فعالیت مدنی دارد، اصلا جای تعجب نیست که کل فعالیت خود را معطوف کند برای لغو قانونی که زنان را برای خروج از کشور موظف به کسب اجازه از همسران‌شان می‌کند. این گروه تلاش خود را می‌کنند نظر قانون‌گذاران را تغییر دهند و برای‌شان هم اهمیت ندارد که این مطالبه چند درصد زنان کشور است. اما قانون‌گذار باید بین این فشارها و آنچه «غیرعمومی» می‌داند یکی را انتخاب کند. پس «اولویت‌بندی» شرط لازم برای گروه‌های سیاسی است.

پرسش بعدی از فعالین کمپین «تغییر چهره مردانه مجلس» این است که آیا آمادگی کافی برای تن در دادن به این «اولویت‌بندی‌های سیاسی» را دارند؟ مثلا اگر بفهمند (که احتمالا هم می‌دانند) که اکثریت زنان ایرانی خواستار اجباری شدن ثبت ازدواج موقت هستند، آیا حاضرند این مساله را در دستور کار خود قرار دهند؟ اگر بفهمند (که احتمالا هم می‌دانند) برای اکثریت زنان ایرانی، کاهش چند درصدی تورم بسیار مهم‌تر از پرداختن به مساله «حجاب اجباری» است، آیا حاضر هستند فعالیت مدنی خود در حوزه حقوق زنان را با تمرکز بر قانون‌گذاری‌های اقتصادی جایگزین کنند؟

کانال مجمع دیوانگان: @divanesara

یادداشت چهارم از مجموعه:
شش نقد بر کمپین تغییر چهره مردانه مجلس
#نقدکمپین
.

۴- لزوم رعایت تناسب قوا با مطالبه:

#نقدکمپین

توضیح دادن اصل اساسی در فعالیت‌های سیاسی، اگر تا پیش از انتخابات ۹۲ برای ایرانیان یک بحث تئوریک بود، پس از آن به یک خاطره جمعی فراگیر بدل شد که حالا با مصداق مشخص می‌شود در موردش صحبت کرد. اصلاح‌طلبانی که پس از پیروزی در انتخابات سال ۸۰، دیگر در هیچ انتخاباتی (اعم از شورای شهر، مجلس، ریاست‌جمهوری یا حتی خبرگان) موفق به پیروزی نشدند، در نهایت در سال ۹۲ با یک عقب‌نشینی آشکار نسبت به ایده‌آل‌گرایی‌های معمول، حول محور گزینه‌ای به توافق رسیدند که حتی یک «اصلاح‌طلب میانه‌رو» نیز به حساب نمی‌آمد. حسن روحانی، در بهترین حالت یک «محافظه‌کار میانه» بود که اصلاح‌طلبان در یک حرکت استراتژیک، بر روی انتخاب او به اجماع رسیدند.

از نامزدی دکتر معین (که با طرح وعده نپذیرفتن حکم حکومتی، علنا به بالاترین مقام سیاسی کشور اعلان جنگ داده بود) به نامزدی «میرحسین موسوی» (که تا پیش از انتخابات در بالاترین حالت خود را یک «اصلاح‌طلب اصول‌گرا» می‌نامید) و از نامزدی موسوی تا ثبت‌نام «هاشمی رفسنجانی» در سال ۹۲، اصلاح‌طلبان آشکارا در پس هر شکست، سطح اهداف ادعایی خود را کاهش دادند تا بالاخره بتوانند میان توان خود با هدف مورد مطالبه توازنی برقرار کنند. در نهایت، در سال ۹۲ ناچار شدند حتی از هاشمی هم تا سطح روحانی عدول کنند که بالاخره به پیروزی برسند.

جالب‌تر از جمع‌بندی این جریان سیاسی، واکنش عمومی شهروندانی بود که بلافاصله نشان دادند تا چه میزان به بلوغ سیاسی رسیده و تا چه حد آماده پذیرش این منطق ساده اما استراتژیک هستند. اما آیا فعالین و زنان برابری‌خواه نیز از این سطح از بلوغ سیاسی برخوردار بوده‌اند؟ یا به بیان‌بهتر، آیا عملکرد آنان نشانی از پایبندی به این منطق ساده «مطالبه/توان» را نشان داده است؟

برای پاسخ به این پرسش، کافی است مروری داشته باشیم به مجموعه مطالباتی که طی یک دهه گذشته از جانب این گروه‌ها مطرح شده است. درخواست لغو سهمیه‌بندی‌های جنسیتی در دانشگاه‌ها. (تبعیض تحصیلی) درخواست تغییر در لوایح حمایت از خانواده. (بحث چندهمسری و صیغه) درخواست حق حضانت، سرپرستی و امکان انتقال تابعیت از مادر. درخواست لغو تبعیض در استخدام که به کاهش اشتغال زنان و حضورشان در سطح جامعه منجر می‌شود. مطالباتی که یکی پس از دیگری با شکست مواجه شدند. یا با کمی احتیاط، دست‌کم تا کنون هیچ کدام‌شان برآورده و محقق نشده‌اند.

اما گام بعدی این گروه‌ چه بوده است؟ آیا به این نتیجه رسیده‌اند که مطالباتی که طرح کردند با توانایی‌های‌شان هم‌خوانی ندارد و باید مطالباتی واقع‌بینانه‌تر مطرح کنند؟ یا اینکه با یک فرار به جلوی آشکار، ناگهان خواستار اشغال کرسی‌های مجلس و در دست‌گیری زمام قوه قانون‌گذاری کشور را کردند؟!! کدام عقل سلیمی می‌پذیرد گروهی که نتوانسته در مطالبه ساده رفع تبعیض در سهمیه‌بندی دانشگاه‌ها موفقیت قابل اعتنایی کسب کند، ناگهان به سراغ تغییر توازن نمایندگان مجلس به سود خود برود؟

یک ضرب‌المثل قدیمی ایرانی می‌گوید: «طرف را به ده راهش نمی‌دادند، سراغ کدخدا را می‌گرفت»؟!

کانال مجمع دیوانگان: @divanesara