نیایش صفحه 187
خداوندا، به حقّ نیک مردان
که احوال بَدَم را نیک گردان
خدایا تو را به حق انسان های نیکوکار قسم می دهم که حال بد مرا خوب کن.
مکن ما را از این درگاه، محروم
چو گنجشکان، مران ما را ازین بوم
ما را از درگاه خودت محروم نکن و مانند گنجشکان ما را از درگاهت دور نکن
زبانی ده که اسرار تو گوید
روانی ده که دیدار تو جوید
زبانی به من بده که رازهای تو را بگوید و روحی بده که مشتاق دیدار تو باشد
دلم در آتش غفلت مسوزان
به معنی شمع جانم برفروزان
دلم را در غفلت و بی خبری رها نکن و با عشق معنی جانم را مانند شمع روشنایی ببخش
کنون گردست گیری، جای آن هست
که گر دستم نگیری، رفتم از دست
اکنون به دستگیری و یاری تو نیاز داریم چون اگر تو مرا یاری نکنی از دست رفته ام
مکن دورم ز نزدیکان درگاه
به راه آور مرا، کافتادم از راه
مرا از نزدیکان درگاهت قرار بده و از نزدیکان درگاهت دور نکن و مرا به راه راست هدایت کن چون گمراه شده ام.
تو را خوانم به هر رازی که خوانم
تو را دانم به هر چیزی که دانم
من هر رازی را که می خوانم،و هر چیزی را که می دانم،وجود تو را درک می کنم.(تورا در گفته ها و دانسته هایم می بینم و وجودت را درک می کنم.
گل و نوروز، خواجوی کرمانی
کمال الدین محمود معروف به خواجوی کرمانی، از شاعران معروف قرن هفتم و هشتم هجری است. (689/753)
کمال نامه، گوهر نامه، گل و نوروز
خداوندا، به حقّ نیک مردان
که احوال بَدَم را نیک گردان
خدایا تو را به حق انسان های نیکوکار قسم می دهم که حال بد مرا خوب کن.
مکن ما را از این درگاه، محروم
چو گنجشکان، مران ما را ازین بوم
ما را از درگاه خودت محروم نکن و مانند گنجشکان ما را از درگاهت دور نکن
زبانی ده که اسرار تو گوید
روانی ده که دیدار تو جوید
زبانی به من بده که رازهای تو را بگوید و روحی بده که مشتاق دیدار تو باشد
دلم در آتش غفلت مسوزان
به معنی شمع جانم برفروزان
دلم را در غفلت و بی خبری رها نکن و با عشق معنی جانم را مانند شمع روشنایی ببخش
کنون گردست گیری، جای آن هست
که گر دستم نگیری، رفتم از دست
اکنون به دستگیری و یاری تو نیاز داریم چون اگر تو مرا یاری نکنی از دست رفته ام
مکن دورم ز نزدیکان درگاه
به راه آور مرا، کافتادم از راه
مرا از نزدیکان درگاهت قرار بده و از نزدیکان درگاهت دور نکن و مرا به راه راست هدایت کن چون گمراه شده ام.
تو را خوانم به هر رازی که خوانم
تو را دانم به هر چیزی که دانم
من هر رازی را که می خوانم،و هر چیزی را که می دانم،وجود تو را درک می کنم.(تورا در گفته ها و دانسته هایم می بینم و وجودت را درک می کنم.
گل و نوروز، خواجوی کرمانی
کمال الدین محمود معروف به خواجوی کرمانی، از شاعران معروف قرن هفتم و هشتم هجری است. (689/753)
کمال نامه، گوهر نامه، گل و نوروز
من معلم هستم.
آنچه خود آموختم
با سخاوتمندی به تود میآموزم
به تو میآموزم
الف ایمان را تا که روحت با آن نور
صیقل یابد.
به تو میآموزم که چطور عشق را
در دل خود ضرب کنی و
سپس، برهمگان تقسیمش
وچطور نامساویها را به تساوی بکشی.
به تو میآموزم لحظههای گذران
هستی، چه بهایی دارند.
هر زمان گلبرگی از عمر منو تو به زمین
میافتد،
پس بیا، بوی خوش خوبی را
به همه هدیه کنیم
نوگلم...
فرزندم...
ای سراپا همه شوق
ای سراپا همه شور...
تو بخواه...
تو بپرس
تاکه تعریف کنم،
بی نهایتها را
آنچه خود آموختم
با سخاوتمندی به تود میآموزم
به تو میآموزم
الف ایمان را تا که روحت با آن نور
صیقل یابد.
به تو میآموزم که چطور عشق را
در دل خود ضرب کنی و
سپس، برهمگان تقسیمش
وچطور نامساویها را به تساوی بکشی.
به تو میآموزم لحظههای گذران
هستی، چه بهایی دارند.
هر زمان گلبرگی از عمر منو تو به زمین
میافتد،
پس بیا، بوی خوش خوبی را
به همه هدیه کنیم
نوگلم...
فرزندم...
ای سراپا همه شوق
ای سراپا همه شور...
تو بخواه...
تو بپرس
تاکه تعریف کنم،
بی نهایتها را
نکات املایی :
1- هنگام نوشتن املا، به انتخاب قلم و کاغذ مناسب، فاصله ی چشم با کاغذ، درست نوشتن و شیوه ی صحیح به دست گرفتن قلم، توجه شود.
2- باید توجه داشته باشیم، در نوشتن املا، صدا و حروف پایانی کلمات به ویژه افعال را حذف نکنیم مانند نوشتن «آنها رفتن» به جای «آنها رفتند».
3- در املای کلمات مرکب، نوشتن دو شکل (جدا نویسی و سر هم نویسی) درست است. مانند: خوش حال/ خوشحال، کتاب خانه/ کتابخانه
4- پس از تصحیح املا، در نوشتن شکل صحیح غلط های املایی، بهتر است آنها را در جمله به کار ببریم.
5- هر گاه واژه هایی به کلماتی هم چون عیسی، موسی ... افزوده شوند ، شکل املایی این گونه کلمه ها با الف نوشته می شود؛ مانند: عیسای مسیح
6- در نوشتن واژه های عربی مانند انشاء، املاء، اجراء و ... بهتر است همزۂ پایانی حذف و به شکل انشا، املا و اجرا نوشته شود.
7- تلفّظ برخی از حروف پر کاربرد با شکل نوشتاری آنها متفاوت است. ناگزیر باید تصویر املای صحیح این کلمات را به ذهن بسپاریم؛ مانند: بالاخره، بالعکس، بالفعل و بالاجبار.
8- برخی از غلط های املایی و شکل درست آن ها را در نمودار زیر می بینیم:
نادرست. درست
ازدهام ازدحام
وهله وحله
ترجیه ترجیح
موجّ موجّه
راجبِ / راجِ به راجع به
سپاس گذار. سپاس گزار
9- تشخیص شکل املایی درست «کلمات هم آوا» به کمک معنا و کاربرد آن ها در جمله، امکان پذیر است. به معنا و املای صحیح واژه های زیر توجه کنید:
امل: آرزو
عمل: کار
عمارت: آباد کردن
امارت: فرمانروایی
منصوب: گمارده شده
منسوب: نسبت داده شده
مسطور: نوشته شده
مستور: پوشیده شده
سفیر: فرستاده
صفیر: صدا و صوت
10- «گذار» در کلماتی مانند بنیان گذاری، قانون گذاری و قیمت گذاری به معنای قرار دادن، وضع کردن و تعیین کردن است. امّا «گزار» در کلماتی مانند نمازگزار، خدمت گزار و سپاس گزار به معنای به جا آوردن و ادا کردن است. هنگام نوشتن املای درست این کلمات باید توجّه داشته باشیم.
1- هنگام نوشتن املا، به انتخاب قلم و کاغذ مناسب، فاصله ی چشم با کاغذ، درست نوشتن و شیوه ی صحیح به دست گرفتن قلم، توجه شود.
2- باید توجه داشته باشیم، در نوشتن املا، صدا و حروف پایانی کلمات به ویژه افعال را حذف نکنیم مانند نوشتن «آنها رفتن» به جای «آنها رفتند».
3- در املای کلمات مرکب، نوشتن دو شکل (جدا نویسی و سر هم نویسی) درست است. مانند: خوش حال/ خوشحال، کتاب خانه/ کتابخانه
4- پس از تصحیح املا، در نوشتن شکل صحیح غلط های املایی، بهتر است آنها را در جمله به کار ببریم.
5- هر گاه واژه هایی به کلماتی هم چون عیسی، موسی ... افزوده شوند ، شکل املایی این گونه کلمه ها با الف نوشته می شود؛ مانند: عیسای مسیح
6- در نوشتن واژه های عربی مانند انشاء، املاء، اجراء و ... بهتر است همزۂ پایانی حذف و به شکل انشا، املا و اجرا نوشته شود.
7- تلفّظ برخی از حروف پر کاربرد با شکل نوشتاری آنها متفاوت است. ناگزیر باید تصویر املای صحیح این کلمات را به ذهن بسپاریم؛ مانند: بالاخره، بالعکس، بالفعل و بالاجبار.
8- برخی از غلط های املایی و شکل درست آن ها را در نمودار زیر می بینیم:
نادرست. درست
ازدهام ازدحام
وهله وحله
ترجیه ترجیح
موجّ موجّه
راجبِ / راجِ به راجع به
سپاس گذار. سپاس گزار
9- تشخیص شکل املایی درست «کلمات هم آوا» به کمک معنا و کاربرد آن ها در جمله، امکان پذیر است. به معنا و املای صحیح واژه های زیر توجه کنید:
امل: آرزو
عمل: کار
عمارت: آباد کردن
امارت: فرمانروایی
منصوب: گمارده شده
منسوب: نسبت داده شده
مسطور: نوشته شده
مستور: پوشیده شده
سفیر: فرستاده
صفیر: صدا و صوت
10- «گذار» در کلماتی مانند بنیان گذاری، قانون گذاری و قیمت گذاری به معنای قرار دادن، وضع کردن و تعیین کردن است. امّا «گزار» در کلماتی مانند نمازگزار، خدمت گزار و سپاس گزار به معنای به جا آوردن و ادا کردن است. هنگام نوشتن املای درست این کلمات باید توجّه داشته باشیم.
کنایه ها در ادبیات فارسی پایه ی هفتم
فصل اول: زنگ آفرینش
گرم گفت و گو بودند: مشغول صحبت بودند
حکایت
دیده برهم نبسته: نخوابیدم
سر بر نمی دارد: بیدار نمی شود
در پوستین ِخلق اُفتی: غیبت مردمان کنی
روان خوانی
سر باز می زند: نمی پذیرد
فصل دوم:
زود گردد با مراد خویش جفت: به خواسته ی خود می رسد
درس چهارم
دل سردی: یأس ونومیدی
پر زد: رفت - دورشد
روان خوانی کژال
پاره ی تن: فرزند، عزیز دوست داشتنی
خشکش زد: تعجّب کرد
دندان بر دندان می سایید: عصبانی بود، خشمگین شد
درس هفتم:
از کوره در می رود: خشمگین می شود
تو نخش رفتم: روی آن تمرکز کردم
کلافه شدم: خیلی ناراحت شدم
از زبان افتاد: از پرحرفی خسته شد
تو ذوقم خورد: ناراحت و نا امید شدم
دلم پرپر می زد: مضطرب و بی قرار بودم
تخت خوابیدم: راحت خوابیدم
هفت پادشاه را به خواب دید: به خواب عمیقی فرو رفت
مُخش عیب کرد: دیوانه شد
کار دستش داد: برایش مشکل درست کرد
جاخورد: تعجّب کرد
گوشزد نمود: یاد آوری کرد
زیر بار رفت: مسئولیت را پذیرفت
لب و لوچه اش تو هم رفت: اخم کرد و غمگین شد
یک سطل آب سر او ریختند: او را ناامید کردند.
به دلش نشست: جالب بود
پوزخند زد: خنده ی تمسخر آمیز کرد
گوشش بدهکار نبود: توجهی نمی کرد
جگرش را خون کرد: او را رنجاند
خرش از پل گذشت: به مقصودش رسید
برایش روضه خواندم: او را نرم کردم
فصل هفتم:
از آب در آمد: حاصل شد
سرشناس: مشهور
روان خوانی
از راه افتادن: گمراه شدن
از کار افتاده: ناتوان
خونت به گردن خودت است: خودت مسئول مرگ خودت هستی
دست گرفتن: یاری کردن
از دست رفتن: نابود شدن
به راه آوردن: هدایت کردن
از عهده ی کاری بر آمدن: توانایی انجام کاری را داشتن
درس 9 کلاس ادبیات
چشم دوخت: دقیق نگاه کرد
به خود آمد: هوشیار شد
دستپاچه شد: عجله کرد
زنده دلان: آگاهان
روحیّه دادن: امیدوار کردن
روان خوانی: ستارگان
بازارش گرم بود: رواج داشت
همدوش: همراه
چشم داشتن: انتظار و توقع داشتن
فروماندن: شگفت زده شدن
درس 13
مثل باد گذشت: خیلی زود تمام شد
عزا گرفت: ناراحت بود
جا خورد: تعجب کرد
هوا پس بود: شرایط مناسب نبود
جوش آورد: خشمگین شد
بغضش ترکید: شروع به گریستن کرد
قد و نیم قد: بلند و کوتاه
آب غوره گرفتن: گریه کردن
دلش آب شد: ناراحت شد
دهانش بوی شیر می دهد: هنوز کوچک است
به کامش تلخ شد: ناراحت شد
او را شیر کرد: دل و جرأت و شجاعت به او بخشید
لای پنبه خوابیده بود: در ناز و نعمت بزرگ شد
آنجا را روی سرشان گذاشتند: سر و صدا کردند
فصل اول: زنگ آفرینش
گرم گفت و گو بودند: مشغول صحبت بودند
حکایت
دیده برهم نبسته: نخوابیدم
سر بر نمی دارد: بیدار نمی شود
در پوستین ِخلق اُفتی: غیبت مردمان کنی
روان خوانی
سر باز می زند: نمی پذیرد
فصل دوم:
زود گردد با مراد خویش جفت: به خواسته ی خود می رسد
درس چهارم
دل سردی: یأس ونومیدی
پر زد: رفت - دورشد
روان خوانی کژال
پاره ی تن: فرزند، عزیز دوست داشتنی
خشکش زد: تعجّب کرد
دندان بر دندان می سایید: عصبانی بود، خشمگین شد
درس هفتم:
از کوره در می رود: خشمگین می شود
تو نخش رفتم: روی آن تمرکز کردم
کلافه شدم: خیلی ناراحت شدم
از زبان افتاد: از پرحرفی خسته شد
تو ذوقم خورد: ناراحت و نا امید شدم
دلم پرپر می زد: مضطرب و بی قرار بودم
تخت خوابیدم: راحت خوابیدم
هفت پادشاه را به خواب دید: به خواب عمیقی فرو رفت
مُخش عیب کرد: دیوانه شد
کار دستش داد: برایش مشکل درست کرد
جاخورد: تعجّب کرد
گوشزد نمود: یاد آوری کرد
زیر بار رفت: مسئولیت را پذیرفت
لب و لوچه اش تو هم رفت: اخم کرد و غمگین شد
یک سطل آب سر او ریختند: او را ناامید کردند.
به دلش نشست: جالب بود
پوزخند زد: خنده ی تمسخر آمیز کرد
گوشش بدهکار نبود: توجهی نمی کرد
جگرش را خون کرد: او را رنجاند
خرش از پل گذشت: به مقصودش رسید
برایش روضه خواندم: او را نرم کردم
فصل هفتم:
از آب در آمد: حاصل شد
سرشناس: مشهور
روان خوانی
از راه افتادن: گمراه شدن
از کار افتاده: ناتوان
خونت به گردن خودت است: خودت مسئول مرگ خودت هستی
دست گرفتن: یاری کردن
از دست رفتن: نابود شدن
به راه آوردن: هدایت کردن
از عهده ی کاری بر آمدن: توانایی انجام کاری را داشتن
درس 9 کلاس ادبیات
چشم دوخت: دقیق نگاه کرد
به خود آمد: هوشیار شد
دستپاچه شد: عجله کرد
زنده دلان: آگاهان
روحیّه دادن: امیدوار کردن
روان خوانی: ستارگان
بازارش گرم بود: رواج داشت
همدوش: همراه
چشم داشتن: انتظار و توقع داشتن
فروماندن: شگفت زده شدن
درس 13
مثل باد گذشت: خیلی زود تمام شد
عزا گرفت: ناراحت بود
جا خورد: تعجب کرد
هوا پس بود: شرایط مناسب نبود
جوش آورد: خشمگین شد
بغضش ترکید: شروع به گریستن کرد
قد و نیم قد: بلند و کوتاه
آب غوره گرفتن: گریه کردن
دلش آب شد: ناراحت شد
دهانش بوی شیر می دهد: هنوز کوچک است
به کامش تلخ شد: ناراحت شد
او را شیر کرد: دل و جرأت و شجاعت به او بخشید
لای پنبه خوابیده بود: در ناز و نعمت بزرگ شد
آنجا را روی سرشان گذاشتند: سر و صدا کردند
اصول نشانه گذاری در زبان پارسی
منظور از نشانه گذاری به کاربردن علامت ها و نشانه هایی است که برای درست فهمیده شدن جملات در نوشته به کار برده می شود.
۱. ویرگول (،)
ویرگول نشانه مکثی کوتاه است. موارد استفاده:
الف: در بین عبارت های غیر مستقل که باهم در حکم یک جمله کامل می باشد:
آن را که حساب پاک است، از محاسبه چه باک است.
ب: برای توضیح در مورد یک کلمه:
فردوسی، حماسه سرای بزرگ ایران، در سال ۳۲۹ هجری قمری به دنیا آمد.
ج: در موردی که چند کلمه دارای اسناد واحدی باشد:
علی، حسن، و احمد پسران او بودند.
د: در آدرس دادن:
تهران، شهریار، میدان امام.
۲. نقطه ویرگول (؛)
الف: برای جدا کردن جمله ها و عبارت های متعدد یک کلام طولانی که به ظاهر مستقل اما در معنی به یکدیگر وابسته و مربوط می باشند:
فریب دشمن مخور و غرور مداح مخر؛ که این، دام زرق نهاده است.
ب: در جمله های توضیحی، پیش از کلماتی چون اما، زیرا، چرا که، یعنی، به عبارت دیگر، برای مثال و مانند آنها؛ به شرط آنکه جمله پیش از آن طولانی باشد.
مال و جاه هیچگاه نمی توانند آرامش بخش روان انسان باشند؛ چرا که تنها با یاد خدا دل ها آرامش می یابند.
۳. نقطه (.)
الف: در پایان جمله های کامل خبری:
عین القضاه، عارف بزرگ ایران، در سال ۵۲۵ شهید شد.
ب: بعد از حروف اختصاری:
سال ۳۲۲ ق.م.
ج: بعد از شماره ردیف:
۱. رضایت ۲. هدف
۴. دو نقطه (:)
الف: پیش از نقل و قول مستقیم:
فرزاد گفت: "دیگر هیچوقت به آن خانه برنمی گردم."
ب: پیش از بیان تفصیل مطلبی که قبلا خلاصه ای از آن گفته شده است:
آن سال برای من سال خوبی بود: در آزمون تیزهوشان پذیرفته شده بودم.
ج: بعد از واژه ای که معنی اش در برابرش نوشته شده باشد:
صیف: تابستان
د: بعد از حروف ابجد برای استفاده از ترتیب:
الف: مورد یک
ب: مورد دو
۵. گیومه (" ")
ابن نشانه برای آغاز و پایان سخن کسی غیر از نویسنده است؛ یا برای مشخص تر کردن و برجسته نشان دادن کلمه یا اصطلاحی خاص به کار می رود.
۶. نشانه سوال (؟)
الف: برای نشان دادن پرسش.
به چه می اندیشی؟
ب: برای نشان داد تردید و ابهام، در داخل پرانتز به کار می رود:
طبق آمار غیر رسمی، جمعیت تهران از مرز ده میلیون نفر (؟) گذشته است.
۷. نشان تعجب (!)
در پایان جمله هایی می آید که بیان کننده یکی از حالات خاص و شدید عاطفی یا نفسانی است؛ از قبیل: "تعجب"، "تهدید"، "حسرت"، "آرزو" و...
چه عجب! عجب آدم ریاکاری!
وای بر من!
آهسته!
۸. خط فاصله (-)
الف: برای جدا کردن عبارت های توضیحی.
فردوسی -حماسه سرای بزرگ ایران- در سال ۳۲۹ ه.ق. به دنیا آمد.
ب: برای نشان مکالمه:
- الو!
- بله، بفرمایید!
- سلام
ج: به جای حرف اضافه تا و به بین تاریخ ها، اعداد و کلمات:
دهه ۱۳۵۰ - ۱۳۴۰
قطار تهران-مشهد
۹. سه نقطه (...)
برای نشان دادن کلمات و یا عبارات جمله های محذوف و یا افتادگی ها به کار می رود.
...به این دلیل بود که از ادامه این شیوه صرف نظر کردم.
میازار موری که...
۱۰. ستاره (*)
از این نشانه برای: ارجاع دادن به زیرنویس استفاده می شود
۱۱. پرانتز یا دو هلال ( )
الف: به معنی "یا"و "یعنی" به کار می رود و یا برای توضیح بیشتر کلام:
شاهکار نظامی گنجوی (خسرو وشیرین) را باید به دقت خواند.
ب: وقتی که نویسنده بخواهد آگاهیهای بیشتر (اطلاعات تکمیلی) به خواننده عرضه کند.
ابوالفضل بیهقی (۳۸۵-۴۷۰ ه.ق) استاد کم نظیر نثر می باشد.
۱۲. قلاب [ ]
برای تصحیح متون کهن، الحاق احتمالی که از نسخه بدل ها و از سوی مصحح اضافه می شود در بین قلاب قرار می گیرد:
و این [راه مسلمانی] راه خدای توست.
خلاصه ای از صفحات ۳۶ تا ۴۸ کتاب "#زبان_و_نگارش_فارسی" به قلم دکتر #احمد_گیوی، انتشارات: مرکز تحقیق و توسعه علوم انسانی
منظور از نشانه گذاری به کاربردن علامت ها و نشانه هایی است که برای درست فهمیده شدن جملات در نوشته به کار برده می شود.
۱. ویرگول (،)
ویرگول نشانه مکثی کوتاه است. موارد استفاده:
الف: در بین عبارت های غیر مستقل که باهم در حکم یک جمله کامل می باشد:
آن را که حساب پاک است، از محاسبه چه باک است.
ب: برای توضیح در مورد یک کلمه:
فردوسی، حماسه سرای بزرگ ایران، در سال ۳۲۹ هجری قمری به دنیا آمد.
ج: در موردی که چند کلمه دارای اسناد واحدی باشد:
علی، حسن، و احمد پسران او بودند.
د: در آدرس دادن:
تهران، شهریار، میدان امام.
۲. نقطه ویرگول (؛)
الف: برای جدا کردن جمله ها و عبارت های متعدد یک کلام طولانی که به ظاهر مستقل اما در معنی به یکدیگر وابسته و مربوط می باشند:
فریب دشمن مخور و غرور مداح مخر؛ که این، دام زرق نهاده است.
ب: در جمله های توضیحی، پیش از کلماتی چون اما، زیرا، چرا که، یعنی، به عبارت دیگر، برای مثال و مانند آنها؛ به شرط آنکه جمله پیش از آن طولانی باشد.
مال و جاه هیچگاه نمی توانند آرامش بخش روان انسان باشند؛ چرا که تنها با یاد خدا دل ها آرامش می یابند.
۳. نقطه (.)
الف: در پایان جمله های کامل خبری:
عین القضاه، عارف بزرگ ایران، در سال ۵۲۵ شهید شد.
ب: بعد از حروف اختصاری:
سال ۳۲۲ ق.م.
ج: بعد از شماره ردیف:
۱. رضایت ۲. هدف
۴. دو نقطه (:)
الف: پیش از نقل و قول مستقیم:
فرزاد گفت: "دیگر هیچوقت به آن خانه برنمی گردم."
ب: پیش از بیان تفصیل مطلبی که قبلا خلاصه ای از آن گفته شده است:
آن سال برای من سال خوبی بود: در آزمون تیزهوشان پذیرفته شده بودم.
ج: بعد از واژه ای که معنی اش در برابرش نوشته شده باشد:
صیف: تابستان
د: بعد از حروف ابجد برای استفاده از ترتیب:
الف: مورد یک
ب: مورد دو
۵. گیومه (" ")
ابن نشانه برای آغاز و پایان سخن کسی غیر از نویسنده است؛ یا برای مشخص تر کردن و برجسته نشان دادن کلمه یا اصطلاحی خاص به کار می رود.
۶. نشانه سوال (؟)
الف: برای نشان دادن پرسش.
به چه می اندیشی؟
ب: برای نشان داد تردید و ابهام، در داخل پرانتز به کار می رود:
طبق آمار غیر رسمی، جمعیت تهران از مرز ده میلیون نفر (؟) گذشته است.
۷. نشان تعجب (!)
در پایان جمله هایی می آید که بیان کننده یکی از حالات خاص و شدید عاطفی یا نفسانی است؛ از قبیل: "تعجب"، "تهدید"، "حسرت"، "آرزو" و...
چه عجب! عجب آدم ریاکاری!
وای بر من!
آهسته!
۸. خط فاصله (-)
الف: برای جدا کردن عبارت های توضیحی.
فردوسی -حماسه سرای بزرگ ایران- در سال ۳۲۹ ه.ق. به دنیا آمد.
ب: برای نشان مکالمه:
- الو!
- بله، بفرمایید!
- سلام
ج: به جای حرف اضافه تا و به بین تاریخ ها، اعداد و کلمات:
دهه ۱۳۵۰ - ۱۳۴۰
قطار تهران-مشهد
۹. سه نقطه (...)
برای نشان دادن کلمات و یا عبارات جمله های محذوف و یا افتادگی ها به کار می رود.
...به این دلیل بود که از ادامه این شیوه صرف نظر کردم.
میازار موری که...
۱۰. ستاره (*)
از این نشانه برای: ارجاع دادن به زیرنویس استفاده می شود
۱۱. پرانتز یا دو هلال ( )
الف: به معنی "یا"و "یعنی" به کار می رود و یا برای توضیح بیشتر کلام:
شاهکار نظامی گنجوی (خسرو وشیرین) را باید به دقت خواند.
ب: وقتی که نویسنده بخواهد آگاهیهای بیشتر (اطلاعات تکمیلی) به خواننده عرضه کند.
ابوالفضل بیهقی (۳۸۵-۴۷۰ ه.ق) استاد کم نظیر نثر می باشد.
۱۲. قلاب [ ]
برای تصحیح متون کهن، الحاق احتمالی که از نسخه بدل ها و از سوی مصحح اضافه می شود در بین قلاب قرار می گیرد:
و این [راه مسلمانی] راه خدای توست.
خلاصه ای از صفحات ۳۶ تا ۴۸ کتاب "#زبان_و_نگارش_فارسی" به قلم دکتر #احمد_گیوی، انتشارات: مرکز تحقیق و توسعه علوم انسانی
آرایه های ادبی
تشبیه:
تشبیه، ادعای همانندی میان دو یا چند چیز است . هر تشبیه چهار رکن دارد :
1) مشبه: چیزی یا کسی که قصد مانند کردن آن را داریم .
2) مشبه به: چیزی یا کسی است که مشبه، به آن مانند می شود.
3) ادات تشبیه: واژه ای است که نشان دهنده پیوند شباهت است.
4) وجه شبه: ویژگی یا ویژگی های مشترک میان مشبه و مشبه به است.
ژاله ها دانه دانه درخشند همچو الماس
مشبه: ژاله ها /وجه شبه: درخشش/ ادات تشبیه: همچو/ مشبهٌ به: ماهی
برای شناخت بیشتر و بهتر تشبیه توجه به این نکات لازم است:
الف) وجه شبه معمولاً باید در مشابه به بارزتر ومشخص تر باشد (چراغ مثل خورشید می درخشد، نه آنکه: خورشید مثل چراغ بود)
ب) برای فهم یک تشبیه باید به سراغ «مشبهٌ به» رفت که مهم ترین پایه تشبیه است زیرا وجه شبه از آن استنباط می شود.
ج) مشبه و مشبهٌ به طرفین تشبیه نام دارند و در تمام تشبیهات حضور دارند اما ادات و وجه شبه می توانند حذف شوند.
د) حذف وجه شبه و ادات تشبیه سبب تلاش ذهنی و لذت ادبی بیشتر می گردد.
هـ) تشبیه مشروط بر این است که آن مانندگی یا تشابه، مبتنی بر کذب یا حداقل دروغ نما باشد یعنی با اغراق همراه باشد. این ما هستیم که این شباهت را ادعا و برقرار می کنیم. تشبیه باعث اعجاب می شود و کسی به مفاد آن باور ندارد. مثلاً جملاتی مانند: او مثل سرو است! یا: او مثل برق رفت! تشبیه اند اما جمله ای چون نفت مثل بنزین است، تشبیهی نیست.
و) و نکتۀ آخر این که وجه شبه در هر مورد آن صفتی است که منظور گوینده باشد؛ از باب مثال ممکن است شخص منافق یا دو رو را به گل به جهت پشت و روی دو گانه گل، و رخسار زیبا را هم به گل، به سبب زیبایی آن، تشبیه کنند اما روشن است که وجه شبه را در این دو مورد، با یکدیگر تفاوت بسیار دارد. برای بهتر فهمیدن اضافۀ تشبیهی به این مصراع رودکی توجه کنید:
دانش اندر دل چراغ رو شن است دانش در روشن کردن دل مانند چراغ در راه است ـــ دانش مانند چراغ است ـــ دانش چراغ است چراغ دانش؛ که یک اضافۀ تشبیهی است و در کتب فارسی نمونه های این گونه تشبیه فراوان است. مانند اقلیم وجود - محبس تن - درخت علم - ابر لطف - دفتر عمر - و ....
1) روی مرداب، این آفتاب پوسیده
روی رودخانه، این ماه زنده
2) ابر هزار پاره بگیرد ستیغ کوه
چون لشکری که رو به سوی دشمن آورد
3) زندگی مانند جوی آبی است
4) به پیش سپه آمد افراسیاب
چو کشتی که موجش بر آرد زآب
5) من اینجا چو نگهبانم تو چون گنج (دو تشبیه)
6) علم بال است مرغ جانت را
جان بخشی به اشیا یا تشخیص
آنچه به عنوان جان بخشی به اشیا در فارسی دوم آمده است در علم بیان استعاره مکنیه تخییلیه و آنیمیسم یا جان دار انگاری نامیده می شود و یادگاری است از تفکر بشر قدیم که برای او همه چیز جان دار بوده است.
استعاره مکنیه: مشبهی است که به همراه یکی ازاجزا یا ویژگی های مشبهٌ به می آید. مثلاً دیده عقل به صورت اضافۀ استعاری؛ عقل به انسانی تشبیه شده است و آنگاه دیده که از بارزترین ویژگی های انسان است به عقل اضافه شده است.
درس غوغای بهار و شعر پرواز و شعر فروتنی و درس قلمرو شگفتی ها (سال نهم ) و .... همگی آرایۀ تشخیص دارند. در این بیت نیز حافظ از جان بخشی استفاده کرده است:
ارغوان جام عقیقی به سمن خواهد داد
چشم نرگس به شقایق نگران خواهد شد
کنایه:
کنایه یعنی پوشیده سخن گفتن درباره امری با بیان نشانه، نمونه یا دلیل آن امر و یا ذکر مطلبی و دریافت مطلب دیگر،
1) بیا تا بر آریم دستی زدل، دست از دل بر آوردن کنایه است به معنی از سر صدق به راز و نیاز پرداختن
2) دست و پنجه نرم کردن: کنایه از گلاویز شدن و زور آزمایی کردن
3) ران افشردن، کنایه از برانگیختن عموماً و خصوصاً برانگیختن اسب
4) دست خاییدن، کنایه از حسرت خوردن
5) چراغ مردن، کنایه از خاموش شدن چراغ
6) زبان سبز، کنایه از حیات، شادابی و سرزندگی
7) گنبد لاجوردی، کنایه از آسمان، گنبد دوار و اخضر هم می گویند.
8) قبا دریدن، کنایه از شکفتن
ه) اضافه تشبیهی2 :
که در آن میان مضاف و مضاف الیه رابطۀ شباهت و همانندی است یعنی یا مضاف را به مضاف الیه تشبیه کنند مانند: لب لعل، قد سرو و یا برعکس (لعل لب، سرو قد)
و) اضافه استعاری:
که در آن مضاف در غیر معنای حقیقی خود به کار می رود، چنانچه دست در «دست روزگار» به معنی «حوادث» به کار رفته است
*فرق این دو در این است که در اضافه تشبیهی، مشبه و مشبهٌ به - که همان مضاف ومضاف الیه اند - هر دو ذکر می شوند اما در اضافه استعاری مشبه می آید و جای مشبهٌ به یکی از قرینه های طرف حذف شده را می آوریم (یکی از متعلقات آنرا می توانیم بیاورم)
دست روزگار، اینجا روزگار را به انسانی تشبیه
کرده است که دست دارد.(دراینجا انسان حذف شده)
تشبیه:
تشبیه، ادعای همانندی میان دو یا چند چیز است . هر تشبیه چهار رکن دارد :
1) مشبه: چیزی یا کسی که قصد مانند کردن آن را داریم .
2) مشبه به: چیزی یا کسی است که مشبه، به آن مانند می شود.
3) ادات تشبیه: واژه ای است که نشان دهنده پیوند شباهت است.
4) وجه شبه: ویژگی یا ویژگی های مشترک میان مشبه و مشبه به است.
ژاله ها دانه دانه درخشند همچو الماس
مشبه: ژاله ها /وجه شبه: درخشش/ ادات تشبیه: همچو/ مشبهٌ به: ماهی
برای شناخت بیشتر و بهتر تشبیه توجه به این نکات لازم است:
الف) وجه شبه معمولاً باید در مشابه به بارزتر ومشخص تر باشد (چراغ مثل خورشید می درخشد، نه آنکه: خورشید مثل چراغ بود)
ب) برای فهم یک تشبیه باید به سراغ «مشبهٌ به» رفت که مهم ترین پایه تشبیه است زیرا وجه شبه از آن استنباط می شود.
ج) مشبه و مشبهٌ به طرفین تشبیه نام دارند و در تمام تشبیهات حضور دارند اما ادات و وجه شبه می توانند حذف شوند.
د) حذف وجه شبه و ادات تشبیه سبب تلاش ذهنی و لذت ادبی بیشتر می گردد.
هـ) تشبیه مشروط بر این است که آن مانندگی یا تشابه، مبتنی بر کذب یا حداقل دروغ نما باشد یعنی با اغراق همراه باشد. این ما هستیم که این شباهت را ادعا و برقرار می کنیم. تشبیه باعث اعجاب می شود و کسی به مفاد آن باور ندارد. مثلاً جملاتی مانند: او مثل سرو است! یا: او مثل برق رفت! تشبیه اند اما جمله ای چون نفت مثل بنزین است، تشبیهی نیست.
و) و نکتۀ آخر این که وجه شبه در هر مورد آن صفتی است که منظور گوینده باشد؛ از باب مثال ممکن است شخص منافق یا دو رو را به گل به جهت پشت و روی دو گانه گل، و رخسار زیبا را هم به گل، به سبب زیبایی آن، تشبیه کنند اما روشن است که وجه شبه را در این دو مورد، با یکدیگر تفاوت بسیار دارد. برای بهتر فهمیدن اضافۀ تشبیهی به این مصراع رودکی توجه کنید:
دانش اندر دل چراغ رو شن است دانش در روشن کردن دل مانند چراغ در راه است ـــ دانش مانند چراغ است ـــ دانش چراغ است چراغ دانش؛ که یک اضافۀ تشبیهی است و در کتب فارسی نمونه های این گونه تشبیه فراوان است. مانند اقلیم وجود - محبس تن - درخت علم - ابر لطف - دفتر عمر - و ....
1) روی مرداب، این آفتاب پوسیده
روی رودخانه، این ماه زنده
2) ابر هزار پاره بگیرد ستیغ کوه
چون لشکری که رو به سوی دشمن آورد
3) زندگی مانند جوی آبی است
4) به پیش سپه آمد افراسیاب
چو کشتی که موجش بر آرد زآب
5) من اینجا چو نگهبانم تو چون گنج (دو تشبیه)
6) علم بال است مرغ جانت را
جان بخشی به اشیا یا تشخیص
آنچه به عنوان جان بخشی به اشیا در فارسی دوم آمده است در علم بیان استعاره مکنیه تخییلیه و آنیمیسم یا جان دار انگاری نامیده می شود و یادگاری است از تفکر بشر قدیم که برای او همه چیز جان دار بوده است.
استعاره مکنیه: مشبهی است که به همراه یکی ازاجزا یا ویژگی های مشبهٌ به می آید. مثلاً دیده عقل به صورت اضافۀ استعاری؛ عقل به انسانی تشبیه شده است و آنگاه دیده که از بارزترین ویژگی های انسان است به عقل اضافه شده است.
درس غوغای بهار و شعر پرواز و شعر فروتنی و درس قلمرو شگفتی ها (سال نهم ) و .... همگی آرایۀ تشخیص دارند. در این بیت نیز حافظ از جان بخشی استفاده کرده است:
ارغوان جام عقیقی به سمن خواهد داد
چشم نرگس به شقایق نگران خواهد شد
کنایه:
کنایه یعنی پوشیده سخن گفتن درباره امری با بیان نشانه، نمونه یا دلیل آن امر و یا ذکر مطلبی و دریافت مطلب دیگر،
1) بیا تا بر آریم دستی زدل، دست از دل بر آوردن کنایه است به معنی از سر صدق به راز و نیاز پرداختن
2) دست و پنجه نرم کردن: کنایه از گلاویز شدن و زور آزمایی کردن
3) ران افشردن، کنایه از برانگیختن عموماً و خصوصاً برانگیختن اسب
4) دست خاییدن، کنایه از حسرت خوردن
5) چراغ مردن، کنایه از خاموش شدن چراغ
6) زبان سبز، کنایه از حیات، شادابی و سرزندگی
7) گنبد لاجوردی، کنایه از آسمان، گنبد دوار و اخضر هم می گویند.
8) قبا دریدن، کنایه از شکفتن
ه) اضافه تشبیهی2 :
که در آن میان مضاف و مضاف الیه رابطۀ شباهت و همانندی است یعنی یا مضاف را به مضاف الیه تشبیه کنند مانند: لب لعل، قد سرو و یا برعکس (لعل لب، سرو قد)
و) اضافه استعاری:
که در آن مضاف در غیر معنای حقیقی خود به کار می رود، چنانچه دست در «دست روزگار» به معنی «حوادث» به کار رفته است
*فرق این دو در این است که در اضافه تشبیهی، مشبه و مشبهٌ به - که همان مضاف ومضاف الیه اند - هر دو ذکر می شوند اما در اضافه استعاری مشبه می آید و جای مشبهٌ به یکی از قرینه های طرف حذف شده را می آوریم (یکی از متعلقات آنرا می توانیم بیاورم)
دست روزگار، اینجا روزگار را به انسانی تشبیه
کرده است که دست دارد.(دراینجا انسان حذف شده)
تشخیص ترکیب اضافی از ترکیب وصفی
گاه میتوان با بعضی از شیوهها ترکیبات وصفی و اضافی را شناخت برای مثال،
۱- میان اجزای ترکیب وصفی میتوان «ی» یا «بسیار» افزود.
خانهی زیبا -> خانهای زیبا و خانهی بسیار زیبا
۲- یا میتوان کسره را حذف کرد و در پایان ترکیب «است» اضافه کرد تا جملۀ اسمیه حاصل شود: خانۀ زیبا -> خانه زیبا است.
۳- در پایان ترکیب وصفی «تر» بیفزاییم؛ خانۀ زیبا -> خانۀ زیباتر
4- در پایان ترکیب وصفی«ترین» بیفزاییم:
خانۀ زیبا -> زیباترین خانه
5- بخش دوم ترکیب وصفی قابل تکرار است.
درختِ سبزِ سبز
5- بین مضاف و مضافٌ الیه «این»، «آن»، «همین»، «همان»، «کدام» بیاوریم.
کلیدِ این باغ، کلیدِ آن باغ، کلیدِ همین باغ، کلیدِ همان باغ، کلیدِ کدام باغ
گاه میتوان با بعضی از شیوهها ترکیبات وصفی و اضافی را شناخت برای مثال،
۱- میان اجزای ترکیب وصفی میتوان «ی» یا «بسیار» افزود.
خانهی زیبا -> خانهای زیبا و خانهی بسیار زیبا
۲- یا میتوان کسره را حذف کرد و در پایان ترکیب «است» اضافه کرد تا جملۀ اسمیه حاصل شود: خانۀ زیبا -> خانه زیبا است.
۳- در پایان ترکیب وصفی «تر» بیفزاییم؛ خانۀ زیبا -> خانۀ زیباتر
4- در پایان ترکیب وصفی«ترین» بیفزاییم:
خانۀ زیبا -> زیباترین خانه
5- بخش دوم ترکیب وصفی قابل تکرار است.
درختِ سبزِ سبز
5- بین مضاف و مضافٌ الیه «این»، «آن»، «همین»، «همان»، «کدام» بیاوریم.
کلیدِ این باغ، کلیدِ آن باغ، کلیدِ همین باغ، کلیدِ همان باغ، کلیدِ کدام باغ
آشنایی با چند اصطلاح:
۱- ﻃَﻨْﺰ: ﺷﻌﺮ ﯾﺎ ﻧﺜﺮﯼ ﺑﻪ ﻇﺎﻫﺮ ﺧﻨﺪﻩﺁﻭﺭ ﮐﻪ ﺑﯿﺎﻧﮕﺮ ﻣﺸﮑﻼﺕﺟﺎﻣﻌﻪ ﯾﺎ ﻋﯿﺒﯽ ﺑﺎﺷﺪ.
۲- ﻫَﺠْﻮْ: ﺷﻌﺮ ﯾﺎ ﻧﺜﺮﯼ ﮐﻪ ﺑﺎ ﺍﻟﻔﺎﻅ ﻧﺎﭘﺴﻨﺪ ﻗﺼﺪ ﺍﻫﺎﻧﺖ ﯾﺎ ﺑﯽﺣﺮﻣﺘﯽ ﺑﻪ ﺷﺨﺼﯽ ﺑﺎﺷﺪ.
۳- ﻫَﺰْﻝ: ﺷﻌﺮ ﯾﺎ ﻧﺜﺮﯼ ﮐﻪ ﻫﺪﻓﯽ ﺟﺰ ﺧﻨﺪﺍﻧﺪﻥ ﻭ ﺷﻮﺧﯽ ﻭ ﺳﺮﮔﺮﻣﯽنداشته باﺷﺪ.
۴- ﺭُﻣﺎﻥ: ﺩﺍﺳﺘﺎﻥ ﺑﻠﻨﺪ.
۵- ﻧﻮﻭِﻝ: ﺩﺍﺳﺘﺎﻥ ﮐﻮﺗﺎﻩ.
۶- ﻓﺎﺑْﻞ: ﺩﺍﺳﺘﺎﻥ ﺑﻪ ﺯﺑﺎﻥ ﺣﯿﻮﺍﻧﺎﺕ.
۷- ﮐُﻤُﺪﯼ: ﺩﺍﺳﺘﺎﻥ ﯾﺎ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺍﯼ ﮐﻪ ﺷﺎﺩﯼ ﺁﻓﺮﯾﻦ ﺑﺎﺷﺪ.
۸- ﺗِﺮﺍﮊِﺩﯼ: ﺩﺍﺳﺘﺎﻥ ﯾﺎ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺍﯼ ﮐﻪ ﺑﯿﺎﻧﮕﺮ ﺣﺎﻻﺕ ﻏﻢ ﻭ اندوه ﻭ ﺷﮑﺴﺖ ﻫﺎﯼ ﯾﮏ ﻗﻬﺮﻣﺎﻥ ﯾﺎ ﺷﺨﺼﯿﺘﯽ ﺑﺰﺭﮒ ﺑﺎﺷﺪ.
۹- ﺩِﺭﺍﻡ: ﺩﺍﺳﺘﺎﻥ ﯾﺎ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺍﯼ ﮐﻪ ﺷﮑﺴﺖ ﻫﺎ ﻭ ﻣﻮﻓﻘﯿﺖهای ﺗﻠﺦ ﻭ ﺷﯿﺮﯾﻦ ﺩﺭ ﺁﻥ ﺑﺎﺷﺪ.
۱۰- ﺩَﺧْﻞ: ﻭﻗﺘﯽ ﺑﻪ ﻧﻮﺷﺘﻪﺍﯼ ﻣﻘﺪﺍﺭﯼ ﺍﻓﺰﻭﺩﻩ ﺷﻮﺩ.
۱۱- ﺗَﺼَﺮُّﻑ: ﻭﻗﺘﯽ ﺍﺯ ﻧﻮﺷﺘﻪﺍﯼ ﻣﻘﺪﺍﺭﯼ ﺑﺮﺩﺍﺷﺘﻪ ﺷود.
۱- ﻃَﻨْﺰ: ﺷﻌﺮ ﯾﺎ ﻧﺜﺮﯼ ﺑﻪ ﻇﺎﻫﺮ ﺧﻨﺪﻩﺁﻭﺭ ﮐﻪ ﺑﯿﺎﻧﮕﺮ ﻣﺸﮑﻼﺕﺟﺎﻣﻌﻪ ﯾﺎ ﻋﯿﺒﯽ ﺑﺎﺷﺪ.
۲- ﻫَﺠْﻮْ: ﺷﻌﺮ ﯾﺎ ﻧﺜﺮﯼ ﮐﻪ ﺑﺎ ﺍﻟﻔﺎﻅ ﻧﺎﭘﺴﻨﺪ ﻗﺼﺪ ﺍﻫﺎﻧﺖ ﯾﺎ ﺑﯽﺣﺮﻣﺘﯽ ﺑﻪ ﺷﺨﺼﯽ ﺑﺎﺷﺪ.
۳- ﻫَﺰْﻝ: ﺷﻌﺮ ﯾﺎ ﻧﺜﺮﯼ ﮐﻪ ﻫﺪﻓﯽ ﺟﺰ ﺧﻨﺪﺍﻧﺪﻥ ﻭ ﺷﻮﺧﯽ ﻭ ﺳﺮﮔﺮﻣﯽنداشته باﺷﺪ.
۴- ﺭُﻣﺎﻥ: ﺩﺍﺳﺘﺎﻥ ﺑﻠﻨﺪ.
۵- ﻧﻮﻭِﻝ: ﺩﺍﺳﺘﺎﻥ ﮐﻮﺗﺎﻩ.
۶- ﻓﺎﺑْﻞ: ﺩﺍﺳﺘﺎﻥ ﺑﻪ ﺯﺑﺎﻥ ﺣﯿﻮﺍﻧﺎﺕ.
۷- ﮐُﻤُﺪﯼ: ﺩﺍﺳﺘﺎﻥ ﯾﺎ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺍﯼ ﮐﻪ ﺷﺎﺩﯼ ﺁﻓﺮﯾﻦ ﺑﺎﺷﺪ.
۸- ﺗِﺮﺍﮊِﺩﯼ: ﺩﺍﺳﺘﺎﻥ ﯾﺎ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺍﯼ ﮐﻪ ﺑﯿﺎﻧﮕﺮ ﺣﺎﻻﺕ ﻏﻢ ﻭ اندوه ﻭ ﺷﮑﺴﺖ ﻫﺎﯼ ﯾﮏ ﻗﻬﺮﻣﺎﻥ ﯾﺎ ﺷﺨﺼﯿﺘﯽ ﺑﺰﺭﮒ ﺑﺎﺷﺪ.
۹- ﺩِﺭﺍﻡ: ﺩﺍﺳﺘﺎﻥ ﯾﺎ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺍﯼ ﮐﻪ ﺷﮑﺴﺖ ﻫﺎ ﻭ ﻣﻮﻓﻘﯿﺖهای ﺗﻠﺦ ﻭ ﺷﯿﺮﯾﻦ ﺩﺭ ﺁﻥ ﺑﺎﺷﺪ.
۱۰- ﺩَﺧْﻞ: ﻭﻗﺘﯽ ﺑﻪ ﻧﻮﺷﺘﻪﺍﯼ ﻣﻘﺪﺍﺭﯼ ﺍﻓﺰﻭﺩﻩ ﺷﻮﺩ.
۱۱- ﺗَﺼَﺮُّﻑ: ﻭﻗﺘﯽ ﺍﺯ ﻧﻮﺷﺘﻪﺍﯼ ﻣﻘﺪﺍﺭﯼ ﺑﺮﺩﺍﺷﺘﻪ ﺷود.
چند اصطلاح ادبی:
مصراع (مصرَع):در لغت به معنیِ «یک لنگۀ در» و در اصطلاح به کوتاه ترین پارۂ سخنِ موزون که نیمی از یک بیت است گفته می شود.
نابرده رنج، گنج میسّر نمی شود (مصرع اول)
مزد آن گرفت جان برادر که کار کرد (سعدی) (مصرع دوم)
2 ـ بیت: در لغت، به معنی «خانه» است و در اصطلاح، حدّاقل ِ شعر است که از دو مصرع تشکیل میشود.
مانند:
ای نام تو بهترین سرآغاز/بی نامِ تو نامه کی کنم باز (بیت)
3ـ قافیه: به کلماتی می گویند که آهنگ و حرفِ آخرشان یکی باشد و در پایانِ هر مصرع قرار می گیرند.
ای یاد تو مونس روانم
جز نام تونیست بر زبانم
تمرین در کلاس: آرایه بیت چیست ؟ج) تلمیح به ایه 28 سوره رعد الا بذکر الله تطمئن القلوب بیت چند جمله دارد؟ 3جمله ای جمله اول که منادا یعنی خدا حذف شده یادتو مونس روانم جمله دوم که فعل آن است حذف شده است جز نام تو نیست بر زبانم جمله سوم است.
ردیف: هرگاه، یک یا چند کلمه یا عبارت و یا جمله عیناً، در آخر همۀ اشعار، پس از قافیه تکرار شده باشد، آن را ردیف می گویند:
ای عقلِ مرا کفایت از تو
جُستن زِ من و هدایت از تو
ردیف(از تو)
آوردنِ ردیف درشعر، اختیاری است؛ یعنی، بعضی ازشعرها دارایِ ردیف هستند و بعضی ها بدون ردیف می باشند.
در مورد ردیف باید توجّه داشت که: کلماتی می توان ردیف گرفت که علاوه بر اینکه عیناً مثل هم باشند، باید دارایِ یک معنی نیز باشند.
در غیر این صورت باید آنها را قافیه حساب کرد. به طورِ کلّی، ردیف باید به یک شکل و یک معنی باشد.
تمرین
آیا در بیت زیر بتافت قافیه است یا ردیف؟
جوانی سر از رأی مادر بتافت
دل دردمندش به آذر بتافت
چون سر بتافت در مصراع اوّل به معنیِ سرپیچی کرد و بتافت در مصراعِ دوّم یعنی سوزاند پس دو کلمه ردیف نیستند. بلکه قافیه هستند.
مثلا ده، جایی به معنی روستا و جایی به معنی بده باشد.
کلمات هم خانواده: واژه هایِ هم ریشه که با هم ارتباطِ معنایی دارند را هم خانواده گویند.
در هم خانواده لغات عربی سه حرفِ اصلی کلمه باید به ترتیب در کلماتِ دیگر تکرار شوند تا بتوانند با یکدیگر هم خانواده باشد.
ظالِم: ظُلم، مَظالِم، مَظلوم، ظُلُمات، ظُلمَت
مسائل: مسئله، سؤال، سائِل و..
شاهد: شهید، شُهدا، مشهد و...
ظاهِر: تظاهُر، مُتَظاهر، مَظاهر، ظَواهِر، مَظهَر، ظُهورو..
مُتَعال: تَعالی، مُتَعالی، عالی، اعلا، علیا و... جماعت: جُمعه،دجامِع، اجتماع، جمیع، مجتمع، جوامع و...
نکته* در فعل ها، بن فعل، چه بن ماضی و چه بن مضارع می تواند به عنوان هم خانواده به کار رود. مانند:
روان: رفتار، روش، رفته، رونده و
دیدار: بینا، بینش، دیده، دیده بان، بیننده و ...
کلماتِ مُخَفَّف: شاعِر گاه کلمه ها را به شکلِ کوتاه شده یا «مُخَفَّف» در شعر می آورد، گاهی نیز به خاطِر وزنِ شعر مجبوراست که کلمه ها را مُخَفَّف کند.
مانند:
روبه -> روباه
گر -> اگر
گرت پایداری است در کار ها
یکی روبهی دید بی دست و پا
مصراع (مصرَع):در لغت به معنیِ «یک لنگۀ در» و در اصطلاح به کوتاه ترین پارۂ سخنِ موزون که نیمی از یک بیت است گفته می شود.
نابرده رنج، گنج میسّر نمی شود (مصرع اول)
مزد آن گرفت جان برادر که کار کرد (سعدی) (مصرع دوم)
2 ـ بیت: در لغت، به معنی «خانه» است و در اصطلاح، حدّاقل ِ شعر است که از دو مصرع تشکیل میشود.
مانند:
ای نام تو بهترین سرآغاز/بی نامِ تو نامه کی کنم باز (بیت)
3ـ قافیه: به کلماتی می گویند که آهنگ و حرفِ آخرشان یکی باشد و در پایانِ هر مصرع قرار می گیرند.
ای یاد تو مونس روانم
جز نام تونیست بر زبانم
تمرین در کلاس: آرایه بیت چیست ؟ج) تلمیح به ایه 28 سوره رعد الا بذکر الله تطمئن القلوب بیت چند جمله دارد؟ 3جمله ای جمله اول که منادا یعنی خدا حذف شده یادتو مونس روانم جمله دوم که فعل آن است حذف شده است جز نام تو نیست بر زبانم جمله سوم است.
ردیف: هرگاه، یک یا چند کلمه یا عبارت و یا جمله عیناً، در آخر همۀ اشعار، پس از قافیه تکرار شده باشد، آن را ردیف می گویند:
ای عقلِ مرا کفایت از تو
جُستن زِ من و هدایت از تو
ردیف(از تو)
آوردنِ ردیف درشعر، اختیاری است؛ یعنی، بعضی ازشعرها دارایِ ردیف هستند و بعضی ها بدون ردیف می باشند.
در مورد ردیف باید توجّه داشت که: کلماتی می توان ردیف گرفت که علاوه بر اینکه عیناً مثل هم باشند، باید دارایِ یک معنی نیز باشند.
در غیر این صورت باید آنها را قافیه حساب کرد. به طورِ کلّی، ردیف باید به یک شکل و یک معنی باشد.
تمرین
آیا در بیت زیر بتافت قافیه است یا ردیف؟
جوانی سر از رأی مادر بتافت
دل دردمندش به آذر بتافت
چون سر بتافت در مصراع اوّل به معنیِ سرپیچی کرد و بتافت در مصراعِ دوّم یعنی سوزاند پس دو کلمه ردیف نیستند. بلکه قافیه هستند.
مثلا ده، جایی به معنی روستا و جایی به معنی بده باشد.
کلمات هم خانواده: واژه هایِ هم ریشه که با هم ارتباطِ معنایی دارند را هم خانواده گویند.
در هم خانواده لغات عربی سه حرفِ اصلی کلمه باید به ترتیب در کلماتِ دیگر تکرار شوند تا بتوانند با یکدیگر هم خانواده باشد.
ظالِم: ظُلم، مَظالِم، مَظلوم، ظُلُمات، ظُلمَت
مسائل: مسئله، سؤال، سائِل و..
شاهد: شهید، شُهدا، مشهد و...
ظاهِر: تظاهُر، مُتَظاهر، مَظاهر، ظَواهِر، مَظهَر، ظُهورو..
مُتَعال: تَعالی، مُتَعالی، عالی، اعلا، علیا و... جماعت: جُمعه،دجامِع، اجتماع، جمیع، مجتمع، جوامع و...
نکته* در فعل ها، بن فعل، چه بن ماضی و چه بن مضارع می تواند به عنوان هم خانواده به کار رود. مانند:
روان: رفتار، روش، رفته، رونده و
دیدار: بینا، بینش، دیده، دیده بان، بیننده و ...
کلماتِ مُخَفَّف: شاعِر گاه کلمه ها را به شکلِ کوتاه شده یا «مُخَفَّف» در شعر می آورد، گاهی نیز به خاطِر وزنِ شعر مجبوراست که کلمه ها را مُخَفَّف کند.
مانند:
روبه -> روباه
گر -> اگر
گرت پایداری است در کار ها
یکی روبهی دید بی دست و پا
طرز پیدا کردن مصدر:
هرگاه کلمه ای(فعل، اسم، صفت و قید) را به ما دادند که مصدر آن را پیدا کنیم به کلمۀ داده شده خوب دقّت کرده و سؤال زیر را در مورد آن مطرح می کنیم:
این کلمه بر چه کار یا حالتی دلالت می کند؟
مثلاً برای پیداکردن مصدر کلمۀ ‹آموزگار› که صفت است اوّلین کاری که می کنیم سؤال بالا را از آن می پرسیم:
کلمۀ ‹آموزگار› بر چه کاری دلالت می کند؟
جواب: آموختن است. پس مصدر ‹آموزگار› کلمۀ ‹آموختن› است. اگر متوجه شده باشید ‹آموختن› به فعل شباهت دارد و با ‹ن› پایان یافته است. پس در واقع، آموختن یک مصدر است.
توجّه کنید که مصدر، یک یا چند حرف از خود را در کلمۀ مورد نظر قرار میدهد چنانکه ‹آموختن› در کلمۀ آموزگار، ‹آمو› را جا گذاشته است.
شما می توانید با این روش، مصدر فعل ها، اسم ها، صفت ها و قیدهای مصدر دار را به آسانی و سریع بیابید. به نظر شما مصدر این کلمه ها کدام اند؟: آزمایش، آفریده، رفتار، می بینم، دوان دوان، ساختمان، و...
آزمودن. آفریدن. رفتن. دیدن. دویدن. ساختن
هرگاه کلمه ای که بیشتر از یک جزء باشد به جزء مصدر دار آن توجّه کنید. مثلاً به کلمۀ ‹جمع آوری› دقّت کنید از دو جزء جمع و آوری ساخته شده است که جزء دوم آن یعنی ‹آوری› مصدر دار است. که از مصدر ‹آوردن› گرفته شده است.
کلمه های زیر از این دسته اند: جلوگیری، از خود گذشتگی، بازدید، دستگیره، فنّاوری، برنامه ریزی، خودرو سازی، سرنشین، روان شناسی
هرگاه کلمه ای(فعل، اسم، صفت و قید) را به ما دادند که مصدر آن را پیدا کنیم به کلمۀ داده شده خوب دقّت کرده و سؤال زیر را در مورد آن مطرح می کنیم:
این کلمه بر چه کار یا حالتی دلالت می کند؟
مثلاً برای پیداکردن مصدر کلمۀ ‹آموزگار› که صفت است اوّلین کاری که می کنیم سؤال بالا را از آن می پرسیم:
کلمۀ ‹آموزگار› بر چه کاری دلالت می کند؟
جواب: آموختن است. پس مصدر ‹آموزگار› کلمۀ ‹آموختن› است. اگر متوجه شده باشید ‹آموختن› به فعل شباهت دارد و با ‹ن› پایان یافته است. پس در واقع، آموختن یک مصدر است.
توجّه کنید که مصدر، یک یا چند حرف از خود را در کلمۀ مورد نظر قرار میدهد چنانکه ‹آموختن› در کلمۀ آموزگار، ‹آمو› را جا گذاشته است.
شما می توانید با این روش، مصدر فعل ها، اسم ها، صفت ها و قیدهای مصدر دار را به آسانی و سریع بیابید. به نظر شما مصدر این کلمه ها کدام اند؟: آزمایش، آفریده، رفتار، می بینم، دوان دوان، ساختمان، و...
آزمودن. آفریدن. رفتن. دیدن. دویدن. ساختن
هرگاه کلمه ای که بیشتر از یک جزء باشد به جزء مصدر دار آن توجّه کنید. مثلاً به کلمۀ ‹جمع آوری› دقّت کنید از دو جزء جمع و آوری ساخته شده است که جزء دوم آن یعنی ‹آوری› مصدر دار است. که از مصدر ‹آوردن› گرفته شده است.
کلمه های زیر از این دسته اند: جلوگیری، از خود گذشتگی، بازدید، دستگیره، فنّاوری، برنامه ریزی، خودرو سازی، سرنشین، روان شناسی
نکاتی درباره اسم
*اسم: كلمه ای است كه برای ناميدن موجودات یا مفاهیم به كار می رود.
مانند: رضا - طراوت - اسب - شیراز - دیو - ذهن
*اسم ها از نظر تعداد عبارتند از:
1- مفرد 2- جمع 3- اسم جمع 4- جمع مکسّر
اسم مفرد: اسمی كه بدون نشانۀ جمع بيايد و بر بيش از یکی دلالت نكند.
مانند: خيابان، دشت، خانه، جنگل و...
جمع: اسمی كه بر بيش از یکی دلالت كند و علامت جمع هم داشته باشد.
مانند: شب ها، مردان، پسرها، پسران و ...
*نكته : در زبان فارسی دو نوع پسوند جمع وجود دارد.
1- ها -> روزها – راه ها
2- ان -> درختان – روزگاران
*توجه: تقريبا همۀ اسم ها را با (ها) میتوان جمع بست.
مانند: ميزها - كاغذها
بيشتر جانداران را می توان با (ان) جمع بست.
مانند: جانوران – گوسفندان
*نكته: كلمه هایی كه به (ا) يا (و) ختم می شوند، هنگام جمع بستن با (ان) بين كلمه و (ان) جمع، حرف (ی) اضافه می شود.
مانند: آشنا + ان = آشنايان
دانشجو + ان = دانشجويان
دانا + ان = دانايان
جنگجو + ان = جنگجويان
*توجه: (ان) هميشه نشانۀ جمع نيست بلكه كاربردهای مختلفی دارد كه عبارتند
1- نشانۀ زمان -> بامدادان–سحرگاهان–بهاران
2- نشانۀ مكان -> گيلان – سپاهان
3- نشانۀ صفت -> گريان–خندان–نالان–دوان
4- نشانۀ جمع -> مردان – اميران – پسران
نشانههای جمع عربی:
1- (ات)-> معلومات–امكانات–اطلاعات–آیات
2- (ين)-> معلمين – محصلين – مدرسين
3- (ون)-> انقلابيون – روحانيون – ملّيّون
نکتۀ مهم: جمع بستن واژه های فارسی با نشانه های جمع عربی از نظر نوشتن درست نيست بنابر اين جمع واژه های (پيشنهادات – گزارشات – فرمايشات – آزمايشات – بازرسين) نادرست است. و جمع اين كلمه های فارسی با نشانه های (ها) و (ان) درست هستند. جمع اين كلمات به ترتيب چنين است.
(پيشنهادها – گزارش ها – فرمايش ها – آزمايش ها – بازرسان)
اسم جمع: اسم جمع اسمی مفرد است بدون نشانۀ جمع اما در مفهوم بر بيش از یکی دلالت دارد.
مانند: قوم، قبيله، گروه، عده، مردم، ملت، طايفه، كاروان، رمه، گله، سپاه، لشكر و ...
توجه: اسم جمع، جمع هم بسته می شود.
مانند: لشكرها، كاروان ها، مردمان و ...
جمع مكسر: اين جمع ویژۂ زبان عربی است و برای خود مفرد هم دارد و برخی از آنها در زبان فارسی هم كاربُرد دارند.
مانند: كتب (كتاب) - مدارس (مدرسه) - آثار (اثر) - نكات (نكته) - اماكن (مكان) - آداب (ادب) - حكّام (حاكم) - اديان (دين) - سوانح (سانحه) - وظايف (وظيفه) - هدايا (هديه) - علوم (علم) - زوايا (زاويه) - شروط (شرط) - علما (عالم) - اعمال (عمل) - فرايض (فريضه ) - قبايل (قبيله) - مجالس (مجلس) - انبيا (نبی) - ادبا (اديب) - اصول (اصل) - حواس (حس) - علل (علت) - اوامر (امر) - صنايع (صنعت) - اشكال (شكل) - تصاوير (تصوير) - عقايد (عقيده) - مذاهب (مذهب) - نوابغ (نابغه) - اُسرا (اسير) - احكام (حكم) - رسوم (رسم)
نکتۀ مهم: جمع مكسر عربی با نشانه های جمع فارسی همراه نمی شوند، یعنی نبايد بنويسيم: حواس ها، احكام ها، عقايد ها، صنايع ها و ...
اما می توان مفرد اين كلمات را با نشانه های جمع فارسی، جمع بست. یعنی می توانيم بنويسيم: حس ها، حكم ها، عقيده ها، صنعت ها و ...
*اسم: كلمه ای است كه برای ناميدن موجودات یا مفاهیم به كار می رود.
مانند: رضا - طراوت - اسب - شیراز - دیو - ذهن
*اسم ها از نظر تعداد عبارتند از:
1- مفرد 2- جمع 3- اسم جمع 4- جمع مکسّر
اسم مفرد: اسمی كه بدون نشانۀ جمع بيايد و بر بيش از یکی دلالت نكند.
مانند: خيابان، دشت، خانه، جنگل و...
جمع: اسمی كه بر بيش از یکی دلالت كند و علامت جمع هم داشته باشد.
مانند: شب ها، مردان، پسرها، پسران و ...
*نكته : در زبان فارسی دو نوع پسوند جمع وجود دارد.
1- ها -> روزها – راه ها
2- ان -> درختان – روزگاران
*توجه: تقريبا همۀ اسم ها را با (ها) میتوان جمع بست.
مانند: ميزها - كاغذها
بيشتر جانداران را می توان با (ان) جمع بست.
مانند: جانوران – گوسفندان
*نكته: كلمه هایی كه به (ا) يا (و) ختم می شوند، هنگام جمع بستن با (ان) بين كلمه و (ان) جمع، حرف (ی) اضافه می شود.
مانند: آشنا + ان = آشنايان
دانشجو + ان = دانشجويان
دانا + ان = دانايان
جنگجو + ان = جنگجويان
*توجه: (ان) هميشه نشانۀ جمع نيست بلكه كاربردهای مختلفی دارد كه عبارتند
1- نشانۀ زمان -> بامدادان–سحرگاهان–بهاران
2- نشانۀ مكان -> گيلان – سپاهان
3- نشانۀ صفت -> گريان–خندان–نالان–دوان
4- نشانۀ جمع -> مردان – اميران – پسران
نشانههای جمع عربی:
1- (ات)-> معلومات–امكانات–اطلاعات–آیات
2- (ين)-> معلمين – محصلين – مدرسين
3- (ون)-> انقلابيون – روحانيون – ملّيّون
نکتۀ مهم: جمع بستن واژه های فارسی با نشانه های جمع عربی از نظر نوشتن درست نيست بنابر اين جمع واژه های (پيشنهادات – گزارشات – فرمايشات – آزمايشات – بازرسين) نادرست است. و جمع اين كلمه های فارسی با نشانه های (ها) و (ان) درست هستند. جمع اين كلمات به ترتيب چنين است.
(پيشنهادها – گزارش ها – فرمايش ها – آزمايش ها – بازرسان)
اسم جمع: اسم جمع اسمی مفرد است بدون نشانۀ جمع اما در مفهوم بر بيش از یکی دلالت دارد.
مانند: قوم، قبيله، گروه، عده، مردم، ملت، طايفه، كاروان، رمه، گله، سپاه، لشكر و ...
توجه: اسم جمع، جمع هم بسته می شود.
مانند: لشكرها، كاروان ها، مردمان و ...
جمع مكسر: اين جمع ویژۂ زبان عربی است و برای خود مفرد هم دارد و برخی از آنها در زبان فارسی هم كاربُرد دارند.
مانند: كتب (كتاب) - مدارس (مدرسه) - آثار (اثر) - نكات (نكته) - اماكن (مكان) - آداب (ادب) - حكّام (حاكم) - اديان (دين) - سوانح (سانحه) - وظايف (وظيفه) - هدايا (هديه) - علوم (علم) - زوايا (زاويه) - شروط (شرط) - علما (عالم) - اعمال (عمل) - فرايض (فريضه ) - قبايل (قبيله) - مجالس (مجلس) - انبيا (نبی) - ادبا (اديب) - اصول (اصل) - حواس (حس) - علل (علت) - اوامر (امر) - صنايع (صنعت) - اشكال (شكل) - تصاوير (تصوير) - عقايد (عقيده) - مذاهب (مذهب) - نوابغ (نابغه) - اُسرا (اسير) - احكام (حكم) - رسوم (رسم)
نکتۀ مهم: جمع مكسر عربی با نشانه های جمع فارسی همراه نمی شوند، یعنی نبايد بنويسيم: حواس ها، احكام ها، عقايد ها، صنايع ها و ...
اما می توان مفرد اين كلمات را با نشانه های جمع فارسی، جمع بست. یعنی می توانيم بنويسيم: حس ها، حكم ها، عقيده ها، صنعت ها و ...
قالب های شعری:
منظور از قالب یک شعر، شکل آرایش مصرع ها و نظام قافیه آرایی آن است.
بیت: کمترین مقدار شعر، یک بیت است.
مصراع: هر بیت شامل دو قسمت است هریک از این بخش ها یک مصراع نام دارد کمترین مقدار سخن موزون یک مصراع است.
وزن شعر: آهنگ خاصی که در تمام مصراعهای یک شعر یکسان است همان وزن شعر نامیده می شود.
ردیف: کلمات هم معنی و مستقلی که در پایان مصراعها عیناً تکرار می شود ردیف نام دارد. شعری که ردیف دارد(مردّف) خوانده می شود.
قافیه: کلمات هم آهنگ و هم وزن مصراعهای شعر را قافیه گویند.
*قافیه اجباری و ردیف اختیاری است
*ردیف همواره تابع قافیه است و بعد از آن می آید.
مُصَرَّع: بیتی که هر دو مصراع آن قافیه داشته باشد مصرّع نام دارد.
قالب: شکلی که قافیه به شعر می بخشد قالب نام دارد.(شعر سنتی قالب های متفاوتی دارد و شعر نیمایی (نو) قالب مشخصی ندارد.
قالب های شعری سنتی:
مثنوی:
شعری است بر یک وزن با بيت های مصرع، كه هر بيت قافيه ای جداگانه دارد. و چون هر بيت دارای دو قافيه است آن را مثنوی (مزدوج يا دوتایی یا دوگانی) ناميده اند.
*مثنوی به سبب امکان نوکردن قافیه در هر بیت برای سرودن منظومه های بلند مناسب تراست. مثنوی از قدیمترین قالبهای شعر فارسی و مخصوص زبان فارسی است و در همه ادوار از آن استفاده می شده است.
موضوع مثنوی:
حماسی و تاریخی: شاهنامه فردوسی، اسکندر نامه نظامی
اخلاقی و تعلیمی: بوستان سعدی
عاشقانه و بزمی: خسرو شیرین نظامی، ویس و رامین فخرالدین اسعد گرگانی
عارفانه: مثنوی معنوی مولانا، منطق الطیر، عطار نیشابوری
شکل گرافیکی قالب مثنوی:
*------------- *------------
+------------ +------------
#------------- #------------
@------------ @------------
سرودن مثنوی از قرن سوم و چهارم هجری آغاز شده است که از بهترین مثنوی ها می توان به شاهنامه فردوسی، حدیقه سنایی، خمسه نظامی و مثنوی مولوی اشاره کرد.
مشخصات مثنوی:
1- تعداد ابيات مثنوی حداقل دو بيت است و حداكثر برای آن وجود ندارد.
2- مثنوی مناسب ترين قالب برای بيان داستان ها و مطالب طولانی از جمله تاریخ و داستان است.
3- موضوع و درون مایۀ مثنوی حماسی، تاریخی، اخلاقی، تعلیمی، عاشقانه، بزمی و عارفانه است.
مشهورترين مثنوی سرايان عبارتنداز: فردوسی، نظامی، اسدی توسی، مولوی، عطّار، سعدی، سنایی، جامی، پروين اعتصامی و شهريار.
غزل :
"غزل" در لغت به معنی "حدیث عاشقی" است.
ابیات غزل بین 5 تا 12 بیت دارد
شعری است بر یک وزن و يک قافيه به طوری كه مصراع اول بيت نخست، با همۀ مصراع های دوم ابيات ديگر هم قافيه باشد.
تذكر: نحوۂ تكرار قافيه در غزل همانند قصيده است.
موضوع غزل: درون مایه غزل عاشقانه، عارفانه یا آمیزه های از این دو است و یا مضمونی اجتماعی دارد. (بیان عواطف و احساسات وصف طبیعت یا گفت و گو از ایام جوانی)
پیدایش غزل: غزل در قرن 6 هجری قمری رواج یافت.
تَخَلُّص شاعری: شاعر در پایان غزل نام خود یا تخلص شاعری خویش را می آورد.
غزل سرایان بزرگ شعر فارسی: شهریار، سلمان هراتی، رهی معیری،
صائب تبریزی، حافظ، سعدی، مولوی و سنایی غزنوی
شکل گرافیکی قالب غزل :
*--------- *---------
*--------- ---------
*---------- ---------
*---------- ---------
*---------- ---------
مشخصات غزل:
1- تعداد ابيات غزل حداقل پنج بيت و حداكثر دوازده بيت است. (گاهی غزل ها بيش از پانزده بيت هم يافت می شود.)
2- درون مايه و محتوای غزل بيان عواطف و احساسات، عشق و عرفان و گاهی هم مضمون اجتماعی می باشد.
3- بيت اوّل غزل را مطلع بيت آخر آن را مقطع گويند. (كه هر كدام اگر به خوبی مطرح شوند حسن مطلع و حسن مقطع نام می گيرند.)
4- در غزل تنوع مطالب ممكن است.
(یعنی موضوع هر بيت می تواند با ابيات ديگر فرق داشته باشد.)
5- غزل از قرن ششم به وجود آمده است. ابتدا غزل عاشقانه و با ظهور سنایی عارفانه می شود.
6- با ظهور انقلاب مشروطه، غزل مضمون اجتماعی نيز به خود می گيرد.
نكته: غزل عاشقانه را سعدی و غزل عارفانه را مولوی به اوج خود رساندند
حافظ كه سر آمد غزل سرايان شعرفارسی است، شیوۂ عاشقانه – عارفانه را به كمال رساند.
مشهورترين غزل سرايان عبارتنداز: حافظ، سعدی، مولوی، صائب تبریزی، عراقی، فرخی یزدی ، رهی معیری، شهريار و ...
فرق غزل و قصيده:
1- از نظر تعداد ابيات
2- درون مايه و محتوا
3- وحدت موضوع
نكته: اگر شاعر بيت نخست مطلع غزل و قصيده خود را زيبا و دلپسند بياورد، از آن به حسن مطلع تعبیر می شود به طوری كه شنونده برای شنيدن باقی سخـن تشـويق گردد.
نكته: اگر شاعر بيت آخر شعرش را (معمولاً قصيده يا غزل) به نحوی شيوا و دلنشين بياورد از آن به حسن مَقْطَع یا حسن ختام تعبير می شود.
منظور از قالب یک شعر، شکل آرایش مصرع ها و نظام قافیه آرایی آن است.
بیت: کمترین مقدار شعر، یک بیت است.
مصراع: هر بیت شامل دو قسمت است هریک از این بخش ها یک مصراع نام دارد کمترین مقدار سخن موزون یک مصراع است.
وزن شعر: آهنگ خاصی که در تمام مصراعهای یک شعر یکسان است همان وزن شعر نامیده می شود.
ردیف: کلمات هم معنی و مستقلی که در پایان مصراعها عیناً تکرار می شود ردیف نام دارد. شعری که ردیف دارد(مردّف) خوانده می شود.
قافیه: کلمات هم آهنگ و هم وزن مصراعهای شعر را قافیه گویند.
*قافیه اجباری و ردیف اختیاری است
*ردیف همواره تابع قافیه است و بعد از آن می آید.
مُصَرَّع: بیتی که هر دو مصراع آن قافیه داشته باشد مصرّع نام دارد.
قالب: شکلی که قافیه به شعر می بخشد قالب نام دارد.(شعر سنتی قالب های متفاوتی دارد و شعر نیمایی (نو) قالب مشخصی ندارد.
قالب های شعری سنتی:
مثنوی:
شعری است بر یک وزن با بيت های مصرع، كه هر بيت قافيه ای جداگانه دارد. و چون هر بيت دارای دو قافيه است آن را مثنوی (مزدوج يا دوتایی یا دوگانی) ناميده اند.
*مثنوی به سبب امکان نوکردن قافیه در هر بیت برای سرودن منظومه های بلند مناسب تراست. مثنوی از قدیمترین قالبهای شعر فارسی و مخصوص زبان فارسی است و در همه ادوار از آن استفاده می شده است.
موضوع مثنوی:
حماسی و تاریخی: شاهنامه فردوسی، اسکندر نامه نظامی
اخلاقی و تعلیمی: بوستان سعدی
عاشقانه و بزمی: خسرو شیرین نظامی، ویس و رامین فخرالدین اسعد گرگانی
عارفانه: مثنوی معنوی مولانا، منطق الطیر، عطار نیشابوری
شکل گرافیکی قالب مثنوی:
*------------- *------------
+------------ +------------
#------------- #------------
@------------ @------------
سرودن مثنوی از قرن سوم و چهارم هجری آغاز شده است که از بهترین مثنوی ها می توان به شاهنامه فردوسی، حدیقه سنایی، خمسه نظامی و مثنوی مولوی اشاره کرد.
مشخصات مثنوی:
1- تعداد ابيات مثنوی حداقل دو بيت است و حداكثر برای آن وجود ندارد.
2- مثنوی مناسب ترين قالب برای بيان داستان ها و مطالب طولانی از جمله تاریخ و داستان است.
3- موضوع و درون مایۀ مثنوی حماسی، تاریخی، اخلاقی، تعلیمی، عاشقانه، بزمی و عارفانه است.
مشهورترين مثنوی سرايان عبارتنداز: فردوسی، نظامی، اسدی توسی، مولوی، عطّار، سعدی، سنایی، جامی، پروين اعتصامی و شهريار.
غزل :
"غزل" در لغت به معنی "حدیث عاشقی" است.
ابیات غزل بین 5 تا 12 بیت دارد
شعری است بر یک وزن و يک قافيه به طوری كه مصراع اول بيت نخست، با همۀ مصراع های دوم ابيات ديگر هم قافيه باشد.
تذكر: نحوۂ تكرار قافيه در غزل همانند قصيده است.
موضوع غزل: درون مایه غزل عاشقانه، عارفانه یا آمیزه های از این دو است و یا مضمونی اجتماعی دارد. (بیان عواطف و احساسات وصف طبیعت یا گفت و گو از ایام جوانی)
پیدایش غزل: غزل در قرن 6 هجری قمری رواج یافت.
تَخَلُّص شاعری: شاعر در پایان غزل نام خود یا تخلص شاعری خویش را می آورد.
غزل سرایان بزرگ شعر فارسی: شهریار، سلمان هراتی، رهی معیری،
صائب تبریزی، حافظ، سعدی، مولوی و سنایی غزنوی
شکل گرافیکی قالب غزل :
*--------- *---------
*--------- ---------
*---------- ---------
*---------- ---------
*---------- ---------
مشخصات غزل:
1- تعداد ابيات غزل حداقل پنج بيت و حداكثر دوازده بيت است. (گاهی غزل ها بيش از پانزده بيت هم يافت می شود.)
2- درون مايه و محتوای غزل بيان عواطف و احساسات، عشق و عرفان و گاهی هم مضمون اجتماعی می باشد.
3- بيت اوّل غزل را مطلع بيت آخر آن را مقطع گويند. (كه هر كدام اگر به خوبی مطرح شوند حسن مطلع و حسن مقطع نام می گيرند.)
4- در غزل تنوع مطالب ممكن است.
(یعنی موضوع هر بيت می تواند با ابيات ديگر فرق داشته باشد.)
5- غزل از قرن ششم به وجود آمده است. ابتدا غزل عاشقانه و با ظهور سنایی عارفانه می شود.
6- با ظهور انقلاب مشروطه، غزل مضمون اجتماعی نيز به خود می گيرد.
نكته: غزل عاشقانه را سعدی و غزل عارفانه را مولوی به اوج خود رساندند
حافظ كه سر آمد غزل سرايان شعرفارسی است، شیوۂ عاشقانه – عارفانه را به كمال رساند.
مشهورترين غزل سرايان عبارتنداز: حافظ، سعدی، مولوی، صائب تبریزی، عراقی، فرخی یزدی ، رهی معیری، شهريار و ...
فرق غزل و قصيده:
1- از نظر تعداد ابيات
2- درون مايه و محتوا
3- وحدت موضوع
نكته: اگر شاعر بيت نخست مطلع غزل و قصيده خود را زيبا و دلپسند بياورد، از آن به حسن مطلع تعبیر می شود به طوری كه شنونده برای شنيدن باقی سخـن تشـويق گردد.
نكته: اگر شاعر بيت آخر شعرش را (معمولاً قصيده يا غزل) به نحوی شيوا و دلنشين بياورد از آن به حسن مَقْطَع یا حسن ختام تعبير می شود.
روش پیدا کردن جمله ها:
تعداد جمله ها= شبه جمله+ فعل های حذف شده+ فعل های موجود
تعریف شبه جمله: کلمه یا عبارتی که شبیه به جمله بوده و در شمارش تعداد جمله، یک جمله به حساب می آید.
نکته: شبه جمله به دو قسمت اصوات و منادا تقسیم می شود.
1- اصوات: به کلمه هایی می گویند که برای یکی از عواطف انسانی به کار می روند. مثلاً وقتی بیماری می گوید:« آه » با همین یک کلمه همۀ درد و رنج خود را بیان می کند.
نکته: مهم ترین اصوات عبارتند از: (به به ! آه! آفرین! دریغا! خوشا! افسوس! آخ! وای!مرحبا!)
نکته: اصوات جانشین جمله های تعجّبی یا عاطفی هستند.
2- منادا: هرگاه بعد از حرف ندا مانند: ( ای، یا، ایا، الف ندا، ایّها) اسمی بیاید. منادا نامیده می شود و می توان آن را یک جمله به حساب آورد.
مانند: حافظا = ای حافظ (یک جمله)
ای یاران بیایید تا با هم برویم. (سه جمله)
حرف ندا منادا یک جمله یک جمله
نکته: از میان حروف ندا ، فقط (ای) می تواند به تنهایی یک شبه جمله باشد به شرطی که در اوّل عبارت باشد و بعد از آن در معنی، کلمه های کسی یا کسی که اضافه شود.
مانند: ای نام بهترین سر آغاز
ای کسی که نام تو بهترین سر آغاز است.
اکنون این بیت از چند جمله تشکیل شده است؟
برو شیر درنده باش ای دغل
مینداز خود را چو روباه شل
توجه: برو /باش/مینداز 3 فعل
ای(حرف ندا) دغل(منادا) یک شبه جمله
پس در کل کل چهار جمله است.
البته می توان آن را طبق رابطه ای که برای محاسبه تعداد جمله ها بود به این صورت بیان نمود.
تعداد جمله ها= شبه جمله+فعل های حذف شده+فعل های موجود
4 = (1) + (0) + (3)
نه در کوه سبزی نه در باغ شخ
ملخ بوستان خورد و مردم ملخ
توجه: نه در کوه سبزی (ماند) نه در باغ شخ(ماند)ملخ بوستان خورد و مردم ملخ (خوردند) این 3 فعل حذف شده اند.
تعداد جمله ها= شبه جمله+فعل های حذف شده+فعل های موجود
(4) = (0) + (3) + (1)
نان خود خوردن و نشستن به که کمر زرّین بستن و به خدمت ایستادن
توجه: این عبارت فقط یک جمله است که البتّه فعل آن هم حذف شده است فعل حذف شده (است ) می باشد.
نان حود خوردن و نستن بهتر است از کمر زرّین بستن و به خدمت ایستادن
نکته: کلمه هایی مانند « خوردن /نشستن/بستن/ایستادن» همگی مصدر هستند که هنگام شمارش ّجمله به حساب نمی آیند.
نکته: اگر بعد از فعلِ یک جمله (واو) یا (یا) قرار بگیرد و بعد از (واو) یا (یا) کلمه ای دیگر بیاید، آن کلمه به خودی خود یک جمله به حساب می آید.مانند:
او رفت و خواهرش = او رفت و خواهرش (نیز رفت)
او بگوید یا بهرام=او بگوید یا بهرام(بگوید)
تعداد جمله ها= شبه جمله+ فعل های حذف شده+ فعل های موجود
تعریف شبه جمله: کلمه یا عبارتی که شبیه به جمله بوده و در شمارش تعداد جمله، یک جمله به حساب می آید.
نکته: شبه جمله به دو قسمت اصوات و منادا تقسیم می شود.
1- اصوات: به کلمه هایی می گویند که برای یکی از عواطف انسانی به کار می روند. مثلاً وقتی بیماری می گوید:« آه » با همین یک کلمه همۀ درد و رنج خود را بیان می کند.
نکته: مهم ترین اصوات عبارتند از: (به به ! آه! آفرین! دریغا! خوشا! افسوس! آخ! وای!مرحبا!)
نکته: اصوات جانشین جمله های تعجّبی یا عاطفی هستند.
2- منادا: هرگاه بعد از حرف ندا مانند: ( ای، یا، ایا، الف ندا، ایّها) اسمی بیاید. منادا نامیده می شود و می توان آن را یک جمله به حساب آورد.
مانند: حافظا = ای حافظ (یک جمله)
ای یاران بیایید تا با هم برویم. (سه جمله)
حرف ندا منادا یک جمله یک جمله
نکته: از میان حروف ندا ، فقط (ای) می تواند به تنهایی یک شبه جمله باشد به شرطی که در اوّل عبارت باشد و بعد از آن در معنی، کلمه های کسی یا کسی که اضافه شود.
مانند: ای نام بهترین سر آغاز
ای کسی که نام تو بهترین سر آغاز است.
اکنون این بیت از چند جمله تشکیل شده است؟
برو شیر درنده باش ای دغل
مینداز خود را چو روباه شل
توجه: برو /باش/مینداز 3 فعل
ای(حرف ندا) دغل(منادا) یک شبه جمله
پس در کل کل چهار جمله است.
البته می توان آن را طبق رابطه ای که برای محاسبه تعداد جمله ها بود به این صورت بیان نمود.
تعداد جمله ها= شبه جمله+فعل های حذف شده+فعل های موجود
4 = (1) + (0) + (3)
نه در کوه سبزی نه در باغ شخ
ملخ بوستان خورد و مردم ملخ
توجه: نه در کوه سبزی (ماند) نه در باغ شخ(ماند)ملخ بوستان خورد و مردم ملخ (خوردند) این 3 فعل حذف شده اند.
تعداد جمله ها= شبه جمله+فعل های حذف شده+فعل های موجود
(4) = (0) + (3) + (1)
نان خود خوردن و نشستن به که کمر زرّین بستن و به خدمت ایستادن
توجه: این عبارت فقط یک جمله است که البتّه فعل آن هم حذف شده است فعل حذف شده (است ) می باشد.
نان حود خوردن و نستن بهتر است از کمر زرّین بستن و به خدمت ایستادن
نکته: کلمه هایی مانند « خوردن /نشستن/بستن/ایستادن» همگی مصدر هستند که هنگام شمارش ّجمله به حساب نمی آیند.
نکته: اگر بعد از فعلِ یک جمله (واو) یا (یا) قرار بگیرد و بعد از (واو) یا (یا) کلمه ای دیگر بیاید، آن کلمه به خودی خود یک جمله به حساب می آید.مانند:
او رفت و خواهرش = او رفت و خواهرش (نیز رفت)
او بگوید یا بهرام=او بگوید یا بهرام(بگوید)
نکته آموزشی
روش ساختن بن ماضی و بن مضارع
مثلا: خوردنی
۱. به دست آوردن مصدر کلمه (خوردن)
۲. حذف نون پایانی کلمه (خورد) = بن ماضی
۳. امری کردن فعل مورد نظر (بخور)
۴.حذف نشانه ب ابتدای کلمه (خور)= بن مضارع
تذکر: در صورت حذف نشانه (ب) ابتدای کلمه، اگر حرف (ی) بیاید آن هم حذف می شود.
مثال: آمد ، بیا -> آ -> که موقع اضافه کردن ضمیر (ی) میانجی می آوریم . آیم، آیی، آید
روش ساختن بن ماضی و بن مضارع
مثلا: خوردنی
۱. به دست آوردن مصدر کلمه (خوردن)
۲. حذف نون پایانی کلمه (خورد) = بن ماضی
۳. امری کردن فعل مورد نظر (بخور)
۴.حذف نشانه ب ابتدای کلمه (خور)= بن مضارع
تذکر: در صورت حذف نشانه (ب) ابتدای کلمه، اگر حرف (ی) بیاید آن هم حذف می شود.
مثال: آمد ، بیا -> آ -> که موقع اضافه کردن ضمیر (ی) میانجی می آوریم . آیم، آیی، آید
❤1
انواع فعل مضارع:
۱.مضارع اخباری (می+ بن مضارع) + شناسه مضارع(م، ی، د - یم، ید، ند)
مثال: می + خور + م= می خورم
۲.مضارع التزامی (ب + بن مضارع )+ شناسه مضارع (م، ی، د - یم، ید، ند)
ب + خور + م= بخورم
۳.مضارع مستمر (جاری)
دار + شناسه مضارع(م، ی، د - یم، ید، ند)+
مضارع اخباری
مثال: دار + م + می خورم
نکته: گاهی در نثر و شعر های کهن نشانه (ب و می) از ابتدای افعال حذف می شوند و باید با توجه به معنا، نوع فعل را تشخیص داد.
مثال:
اگر در خانهای شوی (وارد بشوی)
مدتی دراز وصف آن گویی (میگویی)
۱.مضارع اخباری (می+ بن مضارع) + شناسه مضارع(م، ی، د - یم، ید، ند)
مثال: می + خور + م= می خورم
۲.مضارع التزامی (ب + بن مضارع )+ شناسه مضارع (م، ی، د - یم، ید، ند)
ب + خور + م= بخورم
۳.مضارع مستمر (جاری)
دار + شناسه مضارع(م، ی، د - یم، ید، ند)+
مضارع اخباری
مثال: دار + م + می خورم
نکته: گاهی در نثر و شعر های کهن نشانه (ب و می) از ابتدای افعال حذف می شوند و باید با توجه به معنا، نوع فعل را تشخیص داد.
مثال:
اگر در خانهای شوی (وارد بشوی)
مدتی دراز وصف آن گویی (میگویی)
1. ضَربُ المَثَل(تَمثیل):
سُخَنی که در میان عُموم مردم معروف شده و در بَردارندۂ نکته یا لطیفه یا پندی باشد.
(دربارۂ نیکی کردن)تو نیکی می کُن و دَر دِجله اَنداز/ که ایزَد دَر بیابانَت دَهَد باز
(دربارۂ دوستی): دوست آن باشد که گیرَد دست دوست/ دَر پریشان حالی ودَرماندِگی (سعدی)
(امیدواری): دَر نااُمیدی بَسی اُمید است
پایانِ شَبِ سیه سِپید است
(نظامی گنجَوی)
(نداشتنِ غرور): آینه چون نقشِ تو بنمود راست/ خودشِکن آیینه شِکستن خَطاست
(نظامی گنجَوی)
(دربارۂ کار بیهوده کردن): (زیره به کرمان می برد چُغُندَر به هَرات) (آب در هاوَن کوبیدَن)
(دربارۂ صبر و بردباری داشتن): گر صبر کُنی زِ غوره حَلوا سازی یا «صبر و ظَفَر هر دو دوستانِ قدیم اند/ بر اثرِ صبر نوبتِ ظَفَر آیَد»
تخلّص: به اسم شاعر، تخلّص می گویند که معمولاً در بیت آخر یا یک بیت مانده به آخر می آید.
مثال:
سعدی اگر عاشقی کنی و جوانی/ عشق محمد بس است و آل محمد (سعدی: تخلّص)
قالب هایِ شعری:
قالب: شکلی است که قافیه به شعر می دهد و بر اساسِ این نامگذاری، شعردارایِ قالب هایِ گوناگون می شود.
مانند:
1 ـ مثنوی(دوگانی): شعری است که هر بیتِ آن، دو مصراعِ هم قافیه دارد. به عبارت دیگر، هر بیت قافیه ای جداگانه دارد و مصراع های آن، دو به دو هم قافیه اند. تعداد بیت های قالب مثنوی را، حداقل دو بیت دانسته اند و حداکثری برای آن قایل نشده اند و به جهتِ اینکه تنها قالب شعری است که مصراع هایش دو به دو هم قافیه اند«دوگانه» هم نامیده می شود خاص زبان فارسی است و از قدیمی ترین قالب های شعری است.
*مناسب ترین قالب برای بیان داستان ها و مطالب طولانی است. مطالب زیر در مورد مثنوی جهت مطالعه بیشتر است
از نظر موضوع به 4 دسته تقسیم می شوند:
1 ـ حماسی و تاریخی؛ مانند: شاهنامه فردوسی، اسکندر نامه نظامی گنجه ای
2ـ اخلاقی و تعلیمی؛ مانند: بوستان سعدی
3 ـ عاشقانه و بزمی؛ مانند: خسرو و شیرین، لیلی و مجنون نظامی
4 ـ عارفانه؛ مانند: حدیقه سنایی، مثنوی معنوی مولوی، منطق الطیر عطار نیشابوری
شکل قالب مثنوی:
ـــــــــــــــــــــــــــــ * ـــــــــــــــــــــــــــــــ *
ــــــــــــــــــــــــــــــ × ـــــــــــــــــــــــــــــــ ×
ــــــــــــــــــــــــــــــ + ـــــــــــــــــــــــــــــــ +
ـــــــــــــــــــــــــــــ ÷ ـــــــــــــــــــــــــــــ ÷
دو بیتی: جهت مطالعه
شعری است که از دو بیت تشکیل شده که گاه مصراع سوّم آن قافیه ندارد.
*درون مایه و موضوع دوبیتی: عاشقانه وعارفانه
*رایج ترین قالب در میان روستاییان است. دو بیتی را در فارسی، ترانه می گویند.
شکل قالب دوبیتی:
ــــــــــــــــــــــــــــــ * ـــــــــــــــــــــــــــــ *
ـــــــــــــــــــــــــــــ ـــــــــــــــــــــــــــــ *
چهار پاره
شعری است شامل چند دوبیتی با قافیه های مختلف که از نظر معنی باهم ارتباط دارند چهارپاره معمولاً مصراعهای زوج هم قافیهاند؛ به عبارتی دیگر چهارپاره، دوبیتیهایی است با قافیههای متفاوت که از نظر معنی با هم ارتباط دارند و فقط مصراعهای زوج هم قافیه است، وزنش آزاد است و پس از مشروطیت در ایران رواج یافته، درون مایۀ چهارپاره بیشتراجتماعی است. این نوع شعر در روزگار معاصر پدید آمده ست.
شعرنیمایی
نیمایی ''سبکی از شعر معاصر فارسی است که نخستین نمونه شعر نو در ادبیات فارسی بوده و برآمده از نظریه ادبی [نیما یوشیج] شاعر معاصر ایرانی است.
*منظومهای بلند و موزون که در آن مشکل قافیه پس از هر چهار مصراع با یک مصراع آزاد حل شده است.
*توجه شاعر به واقعیتهای ملموس و در عین حال نگرشی عاطفی و شاعرانهٔ او به اشیا.
*فرق نگاه شاعر با شاعران گذشته و تازگی و دور بودن آن از تقلید.
سُخَنی که در میان عُموم مردم معروف شده و در بَردارندۂ نکته یا لطیفه یا پندی باشد.
(دربارۂ نیکی کردن)تو نیکی می کُن و دَر دِجله اَنداز/ که ایزَد دَر بیابانَت دَهَد باز
(دربارۂ دوستی): دوست آن باشد که گیرَد دست دوست/ دَر پریشان حالی ودَرماندِگی (سعدی)
(امیدواری): دَر نااُمیدی بَسی اُمید است
پایانِ شَبِ سیه سِپید است
(نظامی گنجَوی)
(نداشتنِ غرور): آینه چون نقشِ تو بنمود راست/ خودشِکن آیینه شِکستن خَطاست
(نظامی گنجَوی)
(دربارۂ کار بیهوده کردن): (زیره به کرمان می برد چُغُندَر به هَرات) (آب در هاوَن کوبیدَن)
(دربارۂ صبر و بردباری داشتن): گر صبر کُنی زِ غوره حَلوا سازی یا «صبر و ظَفَر هر دو دوستانِ قدیم اند/ بر اثرِ صبر نوبتِ ظَفَر آیَد»
تخلّص: به اسم شاعر، تخلّص می گویند که معمولاً در بیت آخر یا یک بیت مانده به آخر می آید.
مثال:
سعدی اگر عاشقی کنی و جوانی/ عشق محمد بس است و آل محمد (سعدی: تخلّص)
قالب هایِ شعری:
قالب: شکلی است که قافیه به شعر می دهد و بر اساسِ این نامگذاری، شعردارایِ قالب هایِ گوناگون می شود.
مانند:
1 ـ مثنوی(دوگانی): شعری است که هر بیتِ آن، دو مصراعِ هم قافیه دارد. به عبارت دیگر، هر بیت قافیه ای جداگانه دارد و مصراع های آن، دو به دو هم قافیه اند. تعداد بیت های قالب مثنوی را، حداقل دو بیت دانسته اند و حداکثری برای آن قایل نشده اند و به جهتِ اینکه تنها قالب شعری است که مصراع هایش دو به دو هم قافیه اند«دوگانه» هم نامیده می شود خاص زبان فارسی است و از قدیمی ترین قالب های شعری است.
*مناسب ترین قالب برای بیان داستان ها و مطالب طولانی است. مطالب زیر در مورد مثنوی جهت مطالعه بیشتر است
از نظر موضوع به 4 دسته تقسیم می شوند:
1 ـ حماسی و تاریخی؛ مانند: شاهنامه فردوسی، اسکندر نامه نظامی گنجه ای
2ـ اخلاقی و تعلیمی؛ مانند: بوستان سعدی
3 ـ عاشقانه و بزمی؛ مانند: خسرو و شیرین، لیلی و مجنون نظامی
4 ـ عارفانه؛ مانند: حدیقه سنایی، مثنوی معنوی مولوی، منطق الطیر عطار نیشابوری
شکل قالب مثنوی:
ـــــــــــــــــــــــــــــ * ـــــــــــــــــــــــــــــــ *
ــــــــــــــــــــــــــــــ × ـــــــــــــــــــــــــــــــ ×
ــــــــــــــــــــــــــــــ + ـــــــــــــــــــــــــــــــ +
ـــــــــــــــــــــــــــــ ÷ ـــــــــــــــــــــــــــــ ÷
دو بیتی: جهت مطالعه
شعری است که از دو بیت تشکیل شده که گاه مصراع سوّم آن قافیه ندارد.
*درون مایه و موضوع دوبیتی: عاشقانه وعارفانه
*رایج ترین قالب در میان روستاییان است. دو بیتی را در فارسی، ترانه می گویند.
شکل قالب دوبیتی:
ــــــــــــــــــــــــــــــ * ـــــــــــــــــــــــــــــ *
ـــــــــــــــــــــــــــــ ـــــــــــــــــــــــــــــ *
چهار پاره
شعری است شامل چند دوبیتی با قافیه های مختلف که از نظر معنی باهم ارتباط دارند چهارپاره معمولاً مصراعهای زوج هم قافیهاند؛ به عبارتی دیگر چهارپاره، دوبیتیهایی است با قافیههای متفاوت که از نظر معنی با هم ارتباط دارند و فقط مصراعهای زوج هم قافیه است، وزنش آزاد است و پس از مشروطیت در ایران رواج یافته، درون مایۀ چهارپاره بیشتراجتماعی است. این نوع شعر در روزگار معاصر پدید آمده ست.
شعرنیمایی
نیمایی ''سبکی از شعر معاصر فارسی است که نخستین نمونه شعر نو در ادبیات فارسی بوده و برآمده از نظریه ادبی [نیما یوشیج] شاعر معاصر ایرانی است.
*منظومهای بلند و موزون که در آن مشکل قافیه پس از هر چهار مصراع با یک مصراع آزاد حل شده است.
*توجه شاعر به واقعیتهای ملموس و در عین حال نگرشی عاطفی و شاعرانهٔ او به اشیا.
*فرق نگاه شاعر با شاعران گذشته و تازگی و دور بودن آن از تقلید.
سجع
الهی دلی ده که در کار تو جان بازیم، جانی ده که کار آن جهان سازیم.
دانایی ده که از راه نیفتیم. بینایی ده تا در چاه نیفتیم.
توفیق ده تا در دین استوار شویم. نگاه دار تا پریشان نشویم.
هنگام خواندن این عبارت ها احساس خوبی از نظم و هماهنگی به ما دست می دهد. این به خاطر آن است که نویسنده عمداً در پایان جملات دو به دو واژگانی را آورده است که حرف آخر آنها یکی است این کار تقریبا شبیه به آوردن کلمات قافیه در پایان مصراع های شعر است که به این آرایه سجع گویند.
تضمین
گاهی شاعران و نویسندگان در ضمن شعر یا نوشته خود مصراع یا بیتی از شعر شاعری دیگر و یا سخنی از نویسنده ای را می آورند به این کار تضمین گفته می شود مانند درس شعر خوانی جلوه ی روی خدا که محمود کیانوش در شعرش شعر سعدی را به کار برده است واز تضمین استفاده کرده است.
هر ورقش دفتری است معرفت کردگار این شعر سعدی که کیانوش از آن بهره برده است
هر گاه شاعر یا نویسندهای، بخشی از نوشته فردی دیگر را در میان اثر خود جای دهد، آن شعر یا نوشته را تضمین نمودهاست.
مثال بسم الله الرحمن الرحیم هست کلید در گنج حکیم
چه خوش گفت فردوسی پاک زاد
که رحمت برآن تربت پاک باد
میازار موری که دانه کش است
که جان دارد و جان شیرین خوش است
این دو بیت بخشی از بوستان سعدی است و سعدی بیتی معروف ازفردوسی را در میان شعر خود عیناً نقل کردهاست.
پروانه ز من، شمع ز من، گل ز من آموخت
افروختن و سوختن و جامه دریدن
تلمیح (اشاره)
هر گاه با شنیدن بیت یه عبارتی به یاد داستان و افسانه، رویدادی تاریخی و مذهبی یا آیه و حدیثی بیفتیم، بدون آنکه آن موضوع مستقیماً تعریف شده باشد، آن بیت یا عبارت دارای آرایه تلمیح است.
پدرم روضه رضوان به دو گندم بفروخت
من چرا ملک جهان را به جویی نفروشم
(اشاره به داستان حضرت آدم و رانده شدن او به خاطر خوردن گندم.)
ارکان تشبیه
تشبیه: یعنی مانند کردن چیزی به چیز دیگر که به جهت داشتن صفت یا صفاتی با هم مشترک باشند.
هر تشبیه دارای چهار رکن یا پایه است:
۱- مشبه: کلمه ای که آن را به کلمه ای دیگر تشبیه می کنیم.
۲- مشبهٌ به: کلمه ای که کلمۀ دیگر به آن تشبیه می شود.
۳- ادات تشبیه: کلمات یا واژه هایی هستند که نشان دهندۂ پیوند شباهت می باشند و عبارتنداز: همچون، چون، مثل، مانند، به سان، شبیه، نظیر، همانند، به کردار و ... .
۴- وجه شبه: صفت یا ویژگی مشترک بین مشبه و مشبهٌ به می باشد. (دلیل شباهت)
مثال: علی مانند شیر شجاع است. به ترتیب: مشبه (علی)؛ ادات تشبیه(مانند)؛ مشبه به(شیر)؛ وجه شبه(شجاع) اگر تشبیهی ادات تشبیه داشته باشد تشبیه را مرسل میگویند.
کنایه
به جملات زیر توجه کنید
تنها همان رتبه های بالا را وعده بگیر و مابقی را نقداً خط بکش
با حال استیصال پرسیدم پس چه خاکی بر سرم بریزم؟
در جمله های بالا دو عبارت مشخص شده دارای دو معنی نزدیک و دور هستند اما معنی دور آنها مورد نظر است. خط بکش در اصطلاح یعنی نادیده بگیر و چه خاکی به سرم بریزم یعنی چه کار باید بکنم در جمله های ذکر شده این معانی دور مورد نظر است و معانی نزدیک و واقعی مقصود نویسنده را نمی رساند و به این کاربرد کنایه می گویند. مثال هنوزم از دهانت بوی شیر می آید: بوی شیر کنایه از خردسال بودن هست.
تشخیص(جان بخشی)
هرگاه صفات انسان را به غیر جاندار ربط بدیم از تشخیص استفاده کردیم مثال: به جای اینکه بگوییم، من این کتاب را می خوانم. بگوییم:
این کتاب من را به خواندنش دعوت می کند. نکته: اگر اشیا یا موجودات غیر انسان را با حرف (ای) مورد خطاب قرار دهیم، مانند:
ای ماه امشب چه غمگینی! نیز آرایه تشخیص دارد.
الهی دلی ده که در کار تو جان بازیم، جانی ده که کار آن جهان سازیم.
دانایی ده که از راه نیفتیم. بینایی ده تا در چاه نیفتیم.
توفیق ده تا در دین استوار شویم. نگاه دار تا پریشان نشویم.
هنگام خواندن این عبارت ها احساس خوبی از نظم و هماهنگی به ما دست می دهد. این به خاطر آن است که نویسنده عمداً در پایان جملات دو به دو واژگانی را آورده است که حرف آخر آنها یکی است این کار تقریبا شبیه به آوردن کلمات قافیه در پایان مصراع های شعر است که به این آرایه سجع گویند.
تضمین
گاهی شاعران و نویسندگان در ضمن شعر یا نوشته خود مصراع یا بیتی از شعر شاعری دیگر و یا سخنی از نویسنده ای را می آورند به این کار تضمین گفته می شود مانند درس شعر خوانی جلوه ی روی خدا که محمود کیانوش در شعرش شعر سعدی را به کار برده است واز تضمین استفاده کرده است.
هر ورقش دفتری است معرفت کردگار این شعر سعدی که کیانوش از آن بهره برده است
هر گاه شاعر یا نویسندهای، بخشی از نوشته فردی دیگر را در میان اثر خود جای دهد، آن شعر یا نوشته را تضمین نمودهاست.
مثال بسم الله الرحمن الرحیم هست کلید در گنج حکیم
چه خوش گفت فردوسی پاک زاد
که رحمت برآن تربت پاک باد
میازار موری که دانه کش است
که جان دارد و جان شیرین خوش است
این دو بیت بخشی از بوستان سعدی است و سعدی بیتی معروف ازفردوسی را در میان شعر خود عیناً نقل کردهاست.
پروانه ز من، شمع ز من، گل ز من آموخت
افروختن و سوختن و جامه دریدن
تلمیح (اشاره)
هر گاه با شنیدن بیت یه عبارتی به یاد داستان و افسانه، رویدادی تاریخی و مذهبی یا آیه و حدیثی بیفتیم، بدون آنکه آن موضوع مستقیماً تعریف شده باشد، آن بیت یا عبارت دارای آرایه تلمیح است.
پدرم روضه رضوان به دو گندم بفروخت
من چرا ملک جهان را به جویی نفروشم
(اشاره به داستان حضرت آدم و رانده شدن او به خاطر خوردن گندم.)
ارکان تشبیه
تشبیه: یعنی مانند کردن چیزی به چیز دیگر که به جهت داشتن صفت یا صفاتی با هم مشترک باشند.
هر تشبیه دارای چهار رکن یا پایه است:
۱- مشبه: کلمه ای که آن را به کلمه ای دیگر تشبیه می کنیم.
۲- مشبهٌ به: کلمه ای که کلمۀ دیگر به آن تشبیه می شود.
۳- ادات تشبیه: کلمات یا واژه هایی هستند که نشان دهندۂ پیوند شباهت می باشند و عبارتنداز: همچون، چون، مثل، مانند، به سان، شبیه، نظیر، همانند، به کردار و ... .
۴- وجه شبه: صفت یا ویژگی مشترک بین مشبه و مشبهٌ به می باشد. (دلیل شباهت)
مثال: علی مانند شیر شجاع است. به ترتیب: مشبه (علی)؛ ادات تشبیه(مانند)؛ مشبه به(شیر)؛ وجه شبه(شجاع) اگر تشبیهی ادات تشبیه داشته باشد تشبیه را مرسل میگویند.
کنایه
به جملات زیر توجه کنید
تنها همان رتبه های بالا را وعده بگیر و مابقی را نقداً خط بکش
با حال استیصال پرسیدم پس چه خاکی بر سرم بریزم؟
در جمله های بالا دو عبارت مشخص شده دارای دو معنی نزدیک و دور هستند اما معنی دور آنها مورد نظر است. خط بکش در اصطلاح یعنی نادیده بگیر و چه خاکی به سرم بریزم یعنی چه کار باید بکنم در جمله های ذکر شده این معانی دور مورد نظر است و معانی نزدیک و واقعی مقصود نویسنده را نمی رساند و به این کاربرد کنایه می گویند. مثال هنوزم از دهانت بوی شیر می آید: بوی شیر کنایه از خردسال بودن هست.
تشخیص(جان بخشی)
هرگاه صفات انسان را به غیر جاندار ربط بدیم از تشخیص استفاده کردیم مثال: به جای اینکه بگوییم، من این کتاب را می خوانم. بگوییم:
این کتاب من را به خواندنش دعوت می کند. نکته: اگر اشیا یا موجودات غیر انسان را با حرف (ای) مورد خطاب قرار دهیم، مانند:
ای ماه امشب چه غمگینی! نیز آرایه تشخیص دارد.
مترادف
به کلمه هایی گفته می شود که معنی و مفهوم یکسانی دارند و می توان به جای یکدیگر از هم استفاده کرد.
مانند: پیمودن: رفتن
افسوس: حسرت
بوم: جغد
متضاد:
به کلمه هایی گفته می شود که از نظر معنی ومفهوم مخالف هم هستند.
مثال: سهل# دشوار
تاریک# روشن
خواب# بیدار
نکته :با اضافه کردن (با ،بی) می توان کلمه های متضاد ساخت.
مانند: با ادب -> ادب -> بی ادب
متشابه، هم آوا:
به کلمه هایی می گویند که ازنظر تلفظ یکسان هستند اما ازنظرمعنی و شکل املایی با هم فرق دارند.
خوار -> کم ارزش
خار -> تیغ گل یا خاشاک
سد -> دیواری برای جمع کردن آب
صد -> عددی در ریاضی
ثواب -> پاداش
صواب -> درست
هم خانواده
به کلمه هایی می گویند که ازیک ریشه گرفته شده باشند وحرف های اصلی آن کلمه، در کلمه های هم خانواده اش پشت سرهم بیاید.
مانند: رابطه – مربوط – ارتباط عجله – عجول – تعجیل
نکته: کلمه های هم خانواده ازنظرمعنا به هم نزدیک هستند ودربیشتر مواقع حداقل سه حرف مشترک دارند.
نکته: در فارسی کلمه هایی که از یک ریشه فعل گرفته شده باشند نیز با هم، هم خانواده اند.
مانند: دانش، دانا، دانشمند، نکته دان، دانش آموز
بدل:
بدل جانشین نقش های اصلی و فرعی در جمله است زمانی که خود آن نقش ها نیز در
جمله موجود باشند.
بدل اسم ما قبل خود را روشن تر توصیف می
کند تا شناخت آن میسر باشد.
نکته: بدل میان دو ویرگول قرار می گیرد.
مثال: حافظ، شاعر بزرگ ایرانی، در شیراز می زیست.
نکته: حذف بدل درمعنی جمله خللی ایجاد نمی کند.
جمله:
مجموعه ای ازکلمات است که پیامی را از گوینده به شنونده یا از نویسنده به خواننده می رساند.
مثال: علی به مدرسه می رود.
هرجمله از دو بخش اصلی تشکیل شده است
1- نهاد
2- گزاره
نهاد: قسمتی ازجمله است که دربارۂ آن خبری می دهیم.
راه تشخیص نهاد: به این منظور "چه کسی؟ یا چه چیزی؟" را به فعل جمله اضافه می کنیم،
پاسخ، نهاد جمله است.
مثال: مریم به باغ رفت. چه کسی رفت؟ مریم
چه چیزی رفت؟
نهاد گاهی یک کلمه وگاهی بیشتر از یک کلمه است.
مثال: بچه های مدرسۀ دخترانه خندیدند.
نکته: بعد از مشخص شدن نهاد بقیه جمله
گزاره است.
گزاره: خبری است که دربارۂ نهاد داده می
شود. مثال: مریم به کتابخانه رفت.
نکته: فعل همیشه درقسمت گزاره است.
نکته: اگر گزاره فقط یک کلمه باشد آن کلمه
حتماً فعل است. گزاره گاهی بیش از یک کلمه است.
مثال: زهرا کتابش را به دوستش داد.
ترتیب اجزای جمله:
اجزای جمله باید به ترتیب خاصی در کنار هم
قرار بگیرند.
نهاد + فعل -> حسین آمد.
نهاد + مفعول + فعل --> زهرا کتاب را خواند.
نهاد +مسند + فعل --> هوا سرد شد.
انواع جمله
جملۀ خبری: در این جمله از وقوع کاری یا
پذیرفتن حالتی خبر می دهیم.
در پایان جمله خبری باید نقطه بگذاریم.
مانند: امید بیمار است.
جملۀ امری: جمله ای که در آن انجام دادن یا ندادن کاری و پذیرفتن یا عدم پذیرفتن حالتی
را طلب می کند. در پایان جملۀ امری باید
نقطه بگذاریم.
مانند: به دنبال خواهرت برو.
نکته: اگر در جمله ای دستور به عدم انجام
کاری باشد (فعل نهی) باز هم آن جمله را باید
جمله امری به حساب آورد.
مانند: این گل را نچین. امری منفی
جملۀ عاطفی: در این جمله ها یکی از عواطف
انسانی خود را از قبیل: (تعجب،
خشنودی، تأسف، آرزو، خشم، دعا و ...) را
بیان می کند.
مثال: به به، چه هوای خوبی!
جملۀ پرسشی: در این نوع جمله ها، در بارۂ
کاری یا موضوعی پرسشی به عمل می آید.
در پایان جملۀ پرسشی علامت (؟) می گذاریم.
مانند: آیا کتاب را خواندی؟
منادا: اسمی که مورد خطاب قرار بگیرد و غالبا بعد از نشانه ها وحروفی مانند: "ای، یا، آی"
بیاید منادا نامیده می شود. و آن یک جمله است.
مثال: ای یاران بیایید تا با هم برویم.
ای خدا! خودت کمکم کن.
خدایا! متشکرم
روش تشخیص تعداد جمله ها:
تعداد جمله از فرمول زیر به دست می آید.
تعداد فعل های ذکر شده + تعداد فعل های
حذف شده + شبه جمله
مثال: ای مردم! بدانید، ملتی که تلاش کند و
پشتکار داشته باشد هم به برخورداری می
رسد و هم به موفقیت.
ای مردم + بدانید + تلاش کند + داشته باشد +
می رسد + می رسد (که حذف شده)
شبه جمله + فعل + فعل + فعل + فعل + (فعل
حذف شده)
گاهی در جمله عبارتی شبیه به فعل می آید که
هرگز فعل نیست. مانند مصدر ها، بنابراین،
این گروه هرگز در شمارش، جمله محسوب
نمی شوند.
مثال: هنگام رفت وآمد از خیابان، مراقب
باش. (رفت و آمد) فعل نیست.
به کلمه هایی گفته می شود که معنی و مفهوم یکسانی دارند و می توان به جای یکدیگر از هم استفاده کرد.
مانند: پیمودن: رفتن
افسوس: حسرت
بوم: جغد
متضاد:
به کلمه هایی گفته می شود که از نظر معنی ومفهوم مخالف هم هستند.
مثال: سهل# دشوار
تاریک# روشن
خواب# بیدار
نکته :با اضافه کردن (با ،بی) می توان کلمه های متضاد ساخت.
مانند: با ادب -> ادب -> بی ادب
متشابه، هم آوا:
به کلمه هایی می گویند که ازنظر تلفظ یکسان هستند اما ازنظرمعنی و شکل املایی با هم فرق دارند.
خوار -> کم ارزش
خار -> تیغ گل یا خاشاک
سد -> دیواری برای جمع کردن آب
صد -> عددی در ریاضی
ثواب -> پاداش
صواب -> درست
هم خانواده
به کلمه هایی می گویند که ازیک ریشه گرفته شده باشند وحرف های اصلی آن کلمه، در کلمه های هم خانواده اش پشت سرهم بیاید.
مانند: رابطه – مربوط – ارتباط عجله – عجول – تعجیل
نکته: کلمه های هم خانواده ازنظرمعنا به هم نزدیک هستند ودربیشتر مواقع حداقل سه حرف مشترک دارند.
نکته: در فارسی کلمه هایی که از یک ریشه فعل گرفته شده باشند نیز با هم، هم خانواده اند.
مانند: دانش، دانا، دانشمند، نکته دان، دانش آموز
بدل:
بدل جانشین نقش های اصلی و فرعی در جمله است زمانی که خود آن نقش ها نیز در
جمله موجود باشند.
بدل اسم ما قبل خود را روشن تر توصیف می
کند تا شناخت آن میسر باشد.
نکته: بدل میان دو ویرگول قرار می گیرد.
مثال: حافظ، شاعر بزرگ ایرانی، در شیراز می زیست.
نکته: حذف بدل درمعنی جمله خللی ایجاد نمی کند.
جمله:
مجموعه ای ازکلمات است که پیامی را از گوینده به شنونده یا از نویسنده به خواننده می رساند.
مثال: علی به مدرسه می رود.
هرجمله از دو بخش اصلی تشکیل شده است
1- نهاد
2- گزاره
نهاد: قسمتی ازجمله است که دربارۂ آن خبری می دهیم.
راه تشخیص نهاد: به این منظور "چه کسی؟ یا چه چیزی؟" را به فعل جمله اضافه می کنیم،
پاسخ، نهاد جمله است.
مثال: مریم به باغ رفت. چه کسی رفت؟ مریم
چه چیزی رفت؟
نهاد گاهی یک کلمه وگاهی بیشتر از یک کلمه است.
مثال: بچه های مدرسۀ دخترانه خندیدند.
نکته: بعد از مشخص شدن نهاد بقیه جمله
گزاره است.
گزاره: خبری است که دربارۂ نهاد داده می
شود. مثال: مریم به کتابخانه رفت.
نکته: فعل همیشه درقسمت گزاره است.
نکته: اگر گزاره فقط یک کلمه باشد آن کلمه
حتماً فعل است. گزاره گاهی بیش از یک کلمه است.
مثال: زهرا کتابش را به دوستش داد.
ترتیب اجزای جمله:
اجزای جمله باید به ترتیب خاصی در کنار هم
قرار بگیرند.
نهاد + فعل -> حسین آمد.
نهاد + مفعول + فعل --> زهرا کتاب را خواند.
نهاد +مسند + فعل --> هوا سرد شد.
انواع جمله
جملۀ خبری: در این جمله از وقوع کاری یا
پذیرفتن حالتی خبر می دهیم.
در پایان جمله خبری باید نقطه بگذاریم.
مانند: امید بیمار است.
جملۀ امری: جمله ای که در آن انجام دادن یا ندادن کاری و پذیرفتن یا عدم پذیرفتن حالتی
را طلب می کند. در پایان جملۀ امری باید
نقطه بگذاریم.
مانند: به دنبال خواهرت برو.
نکته: اگر در جمله ای دستور به عدم انجام
کاری باشد (فعل نهی) باز هم آن جمله را باید
جمله امری به حساب آورد.
مانند: این گل را نچین. امری منفی
جملۀ عاطفی: در این جمله ها یکی از عواطف
انسانی خود را از قبیل: (تعجب،
خشنودی، تأسف، آرزو، خشم، دعا و ...) را
بیان می کند.
مثال: به به، چه هوای خوبی!
جملۀ پرسشی: در این نوع جمله ها، در بارۂ
کاری یا موضوعی پرسشی به عمل می آید.
در پایان جملۀ پرسشی علامت (؟) می گذاریم.
مانند: آیا کتاب را خواندی؟
منادا: اسمی که مورد خطاب قرار بگیرد و غالبا بعد از نشانه ها وحروفی مانند: "ای، یا، آی"
بیاید منادا نامیده می شود. و آن یک جمله است.
مثال: ای یاران بیایید تا با هم برویم.
ای خدا! خودت کمکم کن.
خدایا! متشکرم
روش تشخیص تعداد جمله ها:
تعداد جمله از فرمول زیر به دست می آید.
تعداد فعل های ذکر شده + تعداد فعل های
حذف شده + شبه جمله
مثال: ای مردم! بدانید، ملتی که تلاش کند و
پشتکار داشته باشد هم به برخورداری می
رسد و هم به موفقیت.
ای مردم + بدانید + تلاش کند + داشته باشد +
می رسد + می رسد (که حذف شده)
شبه جمله + فعل + فعل + فعل + فعل + (فعل
حذف شده)
گاهی در جمله عبارتی شبیه به فعل می آید که
هرگز فعل نیست. مانند مصدر ها، بنابراین،
این گروه هرگز در شمارش، جمله محسوب
نمی شوند.
مثال: هنگام رفت وآمد از خیابان، مراقب
باش. (رفت و آمد) فعل نیست.
کلمات هم آوا (مُتَشابه): به کلماتی می گویند که به یک صورت تلفّظ و خوانده می شوند اما املا و معنای آنها با هم فرق دارد.
مانند:
خار: تیغه هایِ همراهِ گُل/ خوار: ذِلَّت، پَستی
صَفَر: ماهِ دوّمِ قَمَری/ سَفَر: از جایی به جایِ دیگر رفتن
اساس: بنیاد، پایه/ اَثاث: لوازمِ خانه
حَیات: زندگی/حَیاط: مُحَوَّطۀ گوشۀ خانه
خاست: بلند شد/ خواست: طَلَب کردن
خان: مرد بزرگ، سرا/ خوان: سُفره
خُرد: کوچکی/ خورد: میل کردن
خویش: خود، فامیل/ خیش: گاو آهن
رازی: اهلِ ری/ راضی: خشنود
اَمَل: آرزو/ عَمَل: کار
ثواب: پاداش، اَجر/صَواب: صَحیح، دُرُست خویش: خود/ خویش: فامیل
صَبا: نامِ بادی که از شرق می وَزَد/سَبا: نامِ سرزمینی در یَمَن در داستانِ حضرت سُلیمان(ع)
پرتقال: یک نوع میوه/ پرتغال: نامِ کشوری در اروپا
اَرز: واحدِ پولِ خارجی/اَرض:ز مین/عَرض:پهنا
تَضاد (طِباق، مُتَّضاد، مُخالف):
دو کلمه از نظر معنی، مُخالف همدیگر باشند.
نادانی≠ دانایی
استوار≠ سُست
آزادی≠ اِسارَت
فَقر ≠ ثِروَت
خنده≠ گریه
دانا≠ نادان
غَمناک≠ خوشحال، شاد
زِنده≠ مُرده
خالص ≠ ناخالص
جَهل≠ عِلم ،دانش
نَشیب≠ فَراز
نافرمانی≠ اطاعت
لَیل≠ نَهار
کلماتِ زیر به همراهِ مُخَفَّفِ آن آمده است:
گر= اگر
ار= اگر
سَحرگَهان= سَحرگاهان
بُرون= بیرون
سِپَه= سِپاه
زِ= از
بِه= بهتر
کِه= کوچکتر
کلمات چند شکلی:
در زبان فارسی کلمه هایی وجود داردکه چند شکل شبیه به هم دارند و از آنها در موقعیّت های مختلف استفاده می شود:
هوشیار: هشیار
آینه: آیینه
پرهیزکار: پرهیزگار
اِفریقا: آفریقا
پیامبر: پیغامبر
سپید: سفید
«معنای واژه با تشدید و بدون تشدید»
در زبان فارسی، برخی از واژه ها، شکل نوشتاری یکسانی دارند امّا درتلفّظ ومعنا با یکدیگر متفاوت اند.
(در واقع برخی از کلمه ها تنها با گرفتن تشدید معنی و تلفّظ شان تغییر می کند.)
آنچه باعث تشخیص تفاوت بین این کلمه ها می شود، کاربرد این واژه ها در جمله است. نشانۀ دیگری که در تشخیص درست آنها به ما کمک می کند، وجود نشانه «تشدید» است.
مُقدّم: گرامی داشتن، برتر بودن
مَقدَم: قدم گذاشتن
قوت: وعدۂ غذایی/ قُوَّت: نیرو، توان
مُسلِم: مُسلمان/ مُسَلَّم: قطعاً، حتمی
مَسکَن: خانه، منزل/ مُسَکِّن: آرام بخش
مُعین: کمک، یاری، فریاد رَس/ مُعَیَّن: مشخّص، تعیین شده
مُبین: آشکار/ مبیّن: بیان شده
کلمات هم نویسه: کلماتی که دارایِ املایِ یکسانی هستند ولی از لحاظِ تلفّظ ومعنی هیچ ارتباطی با هم ندارند.
مانند: حُسن: خوبی/ حَسَن: نیکو
قَمَری: منظور ماهِ قمری/ قُمری: نوعی پرنده
شُکر: سپاس گذاری، تشکّر/شِکَر: شکرِ خوراکی
کِرم: نوعی حیوان/ کَرَم: بخشش، بزرگواری
واج آرایی (نغمۀ حروف): هر گاه یک حرف چندین بار برای تاًکید تکرار شود.
مثال:
جان بی جمال جانان میل جهان ندارد
هر کس که این ندارد حَقّا که آن ندارد
(واج آرایی با تکرار صامت «ج»)
رشته تسبیح اگر بگسست معذورم بدار
دستم اندر ساعد ساقی سیمین ساق بود
(واج آرایی با تکرار صامت «س»)
تکرار: هرگاه یک یا چند کلمه بیش از یک بار در شعر یا نثر بیاید به طوری که بر زیبایی سخن یا شعر بیفزاید. مثال:
از دَر دَر آمدی و من اَز خود به دَر شُدم
گویی کَزین جَهان به جَهان دِگر شدم
( تکرار واژۂ « در» و «جهان»)
تَضاد (طِباق، مُتَّضاد ، مُخالف) : دو کلمه از نظر معنی، مُخالف همدیگر باشند
مثال:
شاه وگدا به دیده دریادلان یکیست
پوشیده است پست وبلند زمین درآب
مانند:
خار: تیغه هایِ همراهِ گُل/ خوار: ذِلَّت، پَستی
صَفَر: ماهِ دوّمِ قَمَری/ سَفَر: از جایی به جایِ دیگر رفتن
اساس: بنیاد، پایه/ اَثاث: لوازمِ خانه
حَیات: زندگی/حَیاط: مُحَوَّطۀ گوشۀ خانه
خاست: بلند شد/ خواست: طَلَب کردن
خان: مرد بزرگ، سرا/ خوان: سُفره
خُرد: کوچکی/ خورد: میل کردن
خویش: خود، فامیل/ خیش: گاو آهن
رازی: اهلِ ری/ راضی: خشنود
اَمَل: آرزو/ عَمَل: کار
ثواب: پاداش، اَجر/صَواب: صَحیح، دُرُست خویش: خود/ خویش: فامیل
صَبا: نامِ بادی که از شرق می وَزَد/سَبا: نامِ سرزمینی در یَمَن در داستانِ حضرت سُلیمان(ع)
پرتقال: یک نوع میوه/ پرتغال: نامِ کشوری در اروپا
اَرز: واحدِ پولِ خارجی/اَرض:ز مین/عَرض:پهنا
تَضاد (طِباق، مُتَّضاد، مُخالف):
دو کلمه از نظر معنی، مُخالف همدیگر باشند.
نادانی≠ دانایی
استوار≠ سُست
آزادی≠ اِسارَت
فَقر ≠ ثِروَت
خنده≠ گریه
دانا≠ نادان
غَمناک≠ خوشحال، شاد
زِنده≠ مُرده
خالص ≠ ناخالص
جَهل≠ عِلم ،دانش
نَشیب≠ فَراز
نافرمانی≠ اطاعت
لَیل≠ نَهار
کلماتِ زیر به همراهِ مُخَفَّفِ آن آمده است:
گر= اگر
ار= اگر
سَحرگَهان= سَحرگاهان
بُرون= بیرون
سِپَه= سِپاه
زِ= از
بِه= بهتر
کِه= کوچکتر
کلمات چند شکلی:
در زبان فارسی کلمه هایی وجود داردکه چند شکل شبیه به هم دارند و از آنها در موقعیّت های مختلف استفاده می شود:
هوشیار: هشیار
آینه: آیینه
پرهیزکار: پرهیزگار
اِفریقا: آفریقا
پیامبر: پیغامبر
سپید: سفید
«معنای واژه با تشدید و بدون تشدید»
در زبان فارسی، برخی از واژه ها، شکل نوشتاری یکسانی دارند امّا درتلفّظ ومعنا با یکدیگر متفاوت اند.
(در واقع برخی از کلمه ها تنها با گرفتن تشدید معنی و تلفّظ شان تغییر می کند.)
آنچه باعث تشخیص تفاوت بین این کلمه ها می شود، کاربرد این واژه ها در جمله است. نشانۀ دیگری که در تشخیص درست آنها به ما کمک می کند، وجود نشانه «تشدید» است.
مُقدّم: گرامی داشتن، برتر بودن
مَقدَم: قدم گذاشتن
قوت: وعدۂ غذایی/ قُوَّت: نیرو، توان
مُسلِم: مُسلمان/ مُسَلَّم: قطعاً، حتمی
مَسکَن: خانه، منزل/ مُسَکِّن: آرام بخش
مُعین: کمک، یاری، فریاد رَس/ مُعَیَّن: مشخّص، تعیین شده
مُبین: آشکار/ مبیّن: بیان شده
کلمات هم نویسه: کلماتی که دارایِ املایِ یکسانی هستند ولی از لحاظِ تلفّظ ومعنی هیچ ارتباطی با هم ندارند.
مانند: حُسن: خوبی/ حَسَن: نیکو
قَمَری: منظور ماهِ قمری/ قُمری: نوعی پرنده
شُکر: سپاس گذاری، تشکّر/شِکَر: شکرِ خوراکی
کِرم: نوعی حیوان/ کَرَم: بخشش، بزرگواری
واج آرایی (نغمۀ حروف): هر گاه یک حرف چندین بار برای تاًکید تکرار شود.
مثال:
جان بی جمال جانان میل جهان ندارد
هر کس که این ندارد حَقّا که آن ندارد
(واج آرایی با تکرار صامت «ج»)
رشته تسبیح اگر بگسست معذورم بدار
دستم اندر ساعد ساقی سیمین ساق بود
(واج آرایی با تکرار صامت «س»)
تکرار: هرگاه یک یا چند کلمه بیش از یک بار در شعر یا نثر بیاید به طوری که بر زیبایی سخن یا شعر بیفزاید. مثال:
از دَر دَر آمدی و من اَز خود به دَر شُدم
گویی کَزین جَهان به جَهان دِگر شدم
( تکرار واژۂ « در» و «جهان»)
تَضاد (طِباق، مُتَّضاد ، مُخالف) : دو کلمه از نظر معنی، مُخالف همدیگر باشند
مثال:
شاه وگدا به دیده دریادلان یکیست
پوشیده است پست وبلند زمین درآب