▪️ کوی دانشگاه تهران، دهه هفتاد و هشتاد [ ۵ یادداشت در ۶ فرسته]

1⃣ دیباچه
2⃣ خواب و رختخواب
3⃣ خوراک [در دو فرسته]
4⃣ زندگی مذهبی
5⃣ موسیقی (آوازها و ترانه‌ها)

📘 پنجه‌نامه: تاریخ و خاطره
🆔 t.me/HistoryandMemory

🗓 در دورهٔ پهلوی، در سفارت‌خانه‌های ایران در کشورهای بیگانه، روز تولد شاه را جشن می‌گرفتند.
فخرالدین شادمان، در بخشی از روزنوشت ۴ آبان ۱۳۲۱ چنین آورده:
«... سه و نیم بعدازظهر با فرنگیس بسفارت [ ایران در لندن]  رفتم. بمناسبت تولد شاه جشن بود. تا ساعت هفت در سفارت بودم. جمعیّت کثیری از اعیان و وزرا و سفرا آمده بودند...»

📙 روزنوشت‌های شادمان، ج ۲، ص ۳۷۰.
📘 پنجه‌نامه: تاریخ و خاطره
🆔 t.me/HistoryandMemory

🗓 جلال آل‌احمد هم در یادداشت روزانه ۳ آبان ۱۳۳۹ به برگزاری جشن ۴ آبان در تهران اشاره می‌کند، امّا نامی از شاه نمی‌آورد و می‌گوید «جشن کوفتی ۴ آبان ولادت این زنکه» که منظورش اشرف پهلوی است خواهر دوقلوی محمدرضا. امّا این گزارش او از کم‌وکیف برگزاری این جشن، قاعدتاً برای جشن تولد محمدرضا شاه بوده نه اشرف. در حاشیه احتمالاً برای اشرف هم جشنی گرفته می‌شده:

«...جشن کوفتی چهار آبان و ولادت این زنکه که یک شهر را به خاطرش تعطیل کرده‌اند. (دیشب که رفته بودم منزل پدره، مادرم هوس کرده بود برود تماشای آینه‌بندان قضیه. برش داشته‌ام با راضیه [آل‌احمد] خواهرم و مریم دختر مرضیه [آل‌احمد] رفته‌ایم تماشا. سرتاسر خیابان مولوی طاق‌نصرت‌بندان بود و راه سوزن‌انداز نبود و یک سوم سراسر پیاده‌روهای دو طرف، نزدیکی‌های بیمارستان زنان چراغان).»

📕 یادداشت‌های روزانه جلال آل‌احمد، ج۲، ص ۴۴۳.
📘 پنجه‌نامه: تاریخ و خاطره
🆔 t.me/HistoryandMemory

«سر تامس براون، نویسندهٔ انگلیسی، در سدهٔ هفدهم به‌تلویح می‌گوید خوابْ ما را مهیای مرگ می‌کند:

خوابْ مرگ است؛ آه، بگذار بکوشم
و به خواب روم، که همانا مرگ است،
و آرام سر بر گور بگذارم
که اکنون بستر من است!»


📕 نینا ادواردز، تاریخ فرهنگی تاریکی، ص ۲۰۴ - ۲۰۵.

✓ حدیث نبوی: «النَّومُ أخُو المَوتِ / خوابْ برادر مرگ است».

📘 پنجه‌نامه: تاریخ و خاطره
🆔 t.me/HistoryandMemory

🍂🍂🍂
بر درگه خلق، بندگی ما را کشت
هر سو پی نان دوندگی ما را کشت
فارغ نشویم یکدم از فکر معاش
ای مرگ بیا که زندگی ما را کشت!

📙 واعظ قزوینی (د. ۱۰۹۰ق) | گنجور
🍁🍁🍁
📘 پنجه‌نامه: تاریخ و خاطره
🆔 t.me/HistoryandMemory

▪️ از «تتبعات» به «پژوهش‌ها»

امروز در دو کلاس «ایران‌شناسان آلمانی‌زبان»، از هفتاد و چند تن دانشجوی ترم پنجم کارشناسی زبان و ادبیات آلمانی، یک تن هم نتوانست واژهٔ «تتبعات» را درست بخواند و معنی کند!

از این دانشجویان خواسته بودم که مدخل/ مقالهٔ ارزنده و سودمند «اته، هرمان» [Hermann Ethé]  در دانشنامهٔ زبان و ادب فارسی، نوشتهٔ شادروان عبدالمحمد روح‌بخشان، را بخوانند تا در جلسهٔ امروز دربارهٔ آن گفتگو کنیم. در متن این مقاله نویسنده در چند جا در اشاره به پژوهش‌ها/ تحقیقات هرمان اته، واژهٔ «تَتَبُّعات» را به‌کار برده بود.

ع. روح‌بخشان (د. ۱۳۹۰) این مقاله را در دههٔ هشتاد، زمانی که این دانشجویان متولد شده‌اند، نوشته است. نثر پخته و سختهٔ او یادآور نثر نسل اول و دوم دانشوران و محققان معاصر، بزرگانی چون علامهٔ قزوینی و استاد عبدالحسین زرین‌کوب است. قلم و نثر او برای من دانشجوی تاریخ که سی سال است، آثار این نادره‌کاران را می‌خوانم، آشنا، مفهوم و خوشایند است، امّا گویا برای دانشجویان امروزی ناآشنا، نامفهوم و ناخوشایند است.

قصد بنده خرده‌گیری از زنده‌یاد روح‌بخشان که دستش از دنیا کوتاه است، نیست. صد سال پیش، پنجاه سال پیش،  وقتی می‌خواستند از دانشور یا محققی تعریف کنند، می‌گفتند: اهل «تتبع» با فردی «متتبع» است و «تتبعات» بسیاری دارد!  امروزه امّا این کلمات برای نسل جدید نامفهوم است و قاعدتاً اگر ما برای این نسل می‌نویسم دست‌کم در آن مواردی که برای کلمات معادل‌های درست و قابل فهم داریم بهتر است این معادل‌ها را به کار بریم. «تتبعات» را بگذاریم برای گذشتگان و از «پژوهش‌ها» سخن بگوییم!

▫️معصومعلی پنجه
چهارشنبه، ۶ آبان ۱۴۰۵ | کلاس ۶۶، بلوک [🤪] آموزشی، واحد علوم و تحقیقات

📘 پنجه‌نامه: تاریخ و خاطره
🆔 t.me/HistoryandMemory

در خرداد ۱۴۰۴، علیرضا بیرانوند دروازه‌بان جنجالی تیم ملی و باشگاه تراکتور تبریز، در مصاحبه‌ای گفت که دانشجوی دکتری است. بعداً روشن شد که دروغ گفته است. در آن زمان یادداشتی نوشتم با عنوان «بفرمایید دانشجوی دکتری شوید!» که بسیار خوانده و دست‌به‌دست شد. حالا که فصل ثبت‌نام در آزمون دکتری ۱۴۰۶ است، آن را بازفرست می‌کنم، برای آنکه روشن شود چگونه در دو دههٔ اخیر به اعتبار مدرک دکتری در دانشگاه ایرانی، چوب حراج زده شد! 

📘 پنجه‌نامه: تاریخ و خاطره
🆔 t.me/HistoryandMemory

▪️ بفرمایید دانشجوی دکتری شوید!

از زمان پذیرش نخستین دانشجویان در دورهٔ دکتری زبان و ادبیات فارسی در دانشگاه تهران در اواخر دههٔ دوم سدهٔ چهاردهم خورشیدی تا امروز، چگونگی و روند پذیرش دانشجو در دورهٔ دکتری در دانشگاه‌های ایران سه مرحلهٔ اصلی را از سر گذرانده است:

🔘 مرحلهٔ اول (پیش از ۱۳۸۴):
پیش از ۱۳۸۴ پذیرفته‌شدن در دورهٔ دکتری یکی از سخت‌ترین و دشوارترین کارها بود. پیش از انقلاب اسلامی، در بیشتر رشته‌ها تنها دانشگاه تهران دانشجوی دکتری می‌پذیرفت؛ پس از انقلاب تا یک دهه پذیرش دانشجوی دکتری متوقف شد و از اواخر دهه شصت دوره‌های دکتری بار دیگر برقرار گردید. از آن زمان تا سال ۱۳۸۴، چه در دانشگاه تهران (به‌عنوان بزرگترین نهاد دولتی آموزش عالی) و چه در واحد علوم و تحقیقات دانشگاه آزاد اسلامی (به‌عنوان بزرگترین دانشگاه غیردولتی) که کم‌وبیش در همه رشته‌ها دورهٔ دکتری داشتند،  شمار بسیار کمی در دوره دکتری پذیرفته می‌شدند. در آن زمان استادان هر گروه‌ آموزشی در دانشگاه چنان مبسوط‌الید و صاحب قدرت و اختیار بودند که خود تعیین می‌کردند دانشجوی دکتری بپذیرند یا نپذیرند؛ و معمولاً هر چند سال یک‌بار دانشجوی دکتری می‌پذیرفتند نه هر سال. مثلاً دانشگاه تهران از سال ۱۳۶۷ تا ۱۳۸۳ تنها در پنج دوره/ سال دانشجوی دکتری تاریخ و تمدن ملل اسلامی پذیرفته است. زمانی که ما در آزمون دکتری ۱۳۸۳ شرکت کرده بودیم سه سال بود که دانشگاه تهران دانشجوی دکتری نپذیرفته بود. حتی در  دانشگاه آزاد واحد علوم و تحقیقات،  نیز چنین اختیاری به گروه‌ها و استادان- که کم‌وبیش همان استادان طراز اول دانشگاه تهران (و شهید بهشتی  و ...) بودند- داده شده بود. از استادم دکتر هادی عالم‌زاده شنیده‌ام که در یکی‌دو سال در واحد علوم و تحقیقات هیچ‌کس را برای دوره دکتری نپذیرفتند و دانشگاه هم کاملاً تابع نظر گروه بود. تازه در آن سال‌هایی که دانشجو دکتری می‌پذیرفتند، معمولاً بیشتر از دوسه تن را نمی‌پذیرفتند و گاه تنها یک تن پذیرفته می‌شد و تنهایی سرکلاس می‌نشست.

🔘 مرحلهٔ دوم (۱۳۸۴ - ۱۳۹۳):
از سال ۱۳۸۴ به بعد، از قدرت و نقش استادان و گروه‌ها کاسته شد. دیگر گروه‌ها نمی‌توانستند بگویند هیچ داوطلبی را نمی‌پذیریم. از این سال بعد حتی دانشگاه تهران بدون وقفه در هر سال دانشجوی دکتری پذیرفته است. بااین‌همه هنوز نقش گروه‌ها در پذیرش دانشجوی دکتری پررنگ بود. آزمون دکتری همچنان در خود دانشگاه‌ها و به‌صورت تشریحی برگزار می‌شد و ظرفیت پذیرش در اختیار گروه‌ها بود. ضمنأ تنها معدودی از دانشگاه‌های سطح اول دولتی و چند واحد بزرگ از دانشگاه آزاد مجوز پذیرش دانشجوی دکتری داشتند. در اواخر دهه هشتاد برگزاری آزمون دکتری از اختیار دانشگاه‌ها خارج شد و به سازمان سنجش سپرده شد و به‌اصطلاح نیمه‌متمرکز و از آن بدتر سوالات تستی شد.

🔘 مرحلهٔ سوم (۱۳۹۳ - تا امروز):
از اوایل دههٔ نود برای بسیاری از دانشگاه‌های دولتی و غیردولتی، در شورای گسترش وزارت علوم، با نادیده‌گرفتن معیارها و استانداردهای لازم و ضروری برای راه‌اندازی دوره دکتری، مجوز پذیرش دانشجوی دکتری صادر شد. مثلاً دانشگاهی که هیچ دانشیار یا استادی نداشت، تنها با دو یا سه استادیار مجوز پذیرش دانشجوی دکتری دریافت کرد. از  آن‌سوی از نظارت بر ظرفیت پذیرش‌ها کاسته شد و درنتیجه در بعضی رشته‌ها تا بیست دانشجوی دکتری پذیرفته شد.‌ دیگر خبری از کسب نمرهٔ حداقل یا حد نصاب نیست و کسانی با نمره‌های منفی هم پذیرفته می‌شوند به‌ویژه در رشته‌هایی که متقاضی کمتری دارند. در یک دههٔ اخیر صدها داوطلب دکتری با نمره‌های منفی دانشجوی دکتری شده‌اند.

همین امروز اگر تصمیم بگیرید که سال آینده در یکی از رشته‌های علوم انسانی، علوم پایه و کشاورزی و منابع طبیعی و حتی برخی رشته‌ها مهندسی دانشجوی دکتری شوید، کافی است در آزمون دکتری ثبت‌نام کنید و بدون یک روز مطالعه در آزمون شرکت کنید؛ حتی با نمرهٔ منفی قطعاً شما در مهر ۱۴۰۶ دانشجوی دکتری یکی از دانشگاه‌های پولی خواهید شد، از واحد‌های دانشگاه آزاد اسلامی گرفته تا پردیس‌های خودگردان دانشگاه‌ها بزرگ دولتی. فرقی هم نمی‌کند که فردی گمنام باشید، یا دروازه‌بان تیم ملی و یکی از گران‌قیمت‌ترین بازیکنان فوتبال ایران!

ده‌ها تن چون علیرضا بیرانوند -که سخنانش را اصلاح کرده و گفته تازه امسال در آزمون شرکت کرده و هنوز دانشجوی دکتری نیست- همین اکنون دانشجوی دکتری هستند‌.  به‌جای گیردادن به این بازیکن ساده‌لوح و پرسروصدا که به‌واسطهٔ حضور در جام‌جهانی و گرفتن پنالتی‌ رونالدو، می‌شود به او دکتری افتخاری داد، باید رفت سراغ آن سیاست‌گذاران و دست‌اندرکارانی که اعتبار  مدرک «دکتری» در دانشگاه ایرانی را به حراج گذاشتند و برباد دادند!

▫️ معصومعلی پنجه
شبانگاه سه‌شنبه، ششم خرداد ۱۴۰۴ | لشت‌نشا

📘 پنجه‌نامه: تاریخ و خاطره
🆔 t.me/HistoryandMemory

▪️شاهنشاهی سیروس اعظم

چو نامه به سیروس فرخ رسید
سپاهی سوی اکبتان برکشید
به یک حمله کرد اژدها را اسیر
سپاه مدی شد زآورد سیر
نیا را به استرخ در جای داد
شب و روز او را همی داشت شاد
کی آرش که بد نامور خال شه
به هر کار می جست اقبال شه
گرفت آن گهی دختر اسپتام
که خواندند خود اسپنویش بنام

📕میرزا آقاخان کرمانی (مقتول در ۱۲۷۵ش)، نامهٔ باستان، در گنجور

✓ در دوران قاجار که تاریخ باستانی ایران از راه ترجمهٔ نوشته‌های فرنگی بازیابی شده بود، ایرانیان به پیروی از یونانیان و اروپاییان، «کوروش» را «سیروس» می‌گفتند.

📘 پنجه‌نامه: تاریخ و خاطره
🆔 t.me/HistoryandMemory

▪️ دوگانگی‌های استادانه: در مقام استاد داور، «میشل فوکو»؛ در مقام استاد راهنما، «لسان‌الملک سپهر»

برخی استادان در جلسات دفاع از رساله‌های دکتری رشتهٔ تاریخ، در مقام استاد داور، چنان از نظریه، روش و چارچوب نظری و مفهومی سخن می‌گویند که گویی اینجا کلژ دو فرانس است و ایشان میشل فوکو. از دانشجو نیز انتظار دارند که در متن رساله، بر اساس این نظریه یا آن مدل، چنین و چنان کرده باشد!

همین استادان، در جلساتی که خود در مقام استاد راهنما قرار می‌گیرند، ناگهان به لسان‌الملک سپهر  تبدیل می‌شوند! گویی آن همه تأکید بر نظریه، روش‌شناسی، چارچوب مفهومی و تحلیل انتقادی، تنها برای به چالش کشیدن دانشجوی دیگری بوده است. نوبت به دانشجوی خودشان که می‌رسد، در مقام استاد راهنما، همین‌که دانشجو توانسته در حد توان خود، با رویکردی توصیفی و اندکی تحلیل کار نگارش رساله را به انجام برساند کفایت می‌کند و انتظار بیشتری نباید از او داشت.

ظاهراً جایگاه نظریه و روش، در نظر این استادان بسته به جایگاهشان در جلسه دفاغ تغییر می‌کند: وقتی داور است، ضرورتی انکارناپذیر است و وقتی راهنماست، اموری تجملی و حتی دست‌وپاگیر! مسئله صرفاً این نیست که استادان در مقام داور و راهنما دو معیار متفاوت دارند؛ مسئله، شکافی است میان آنچه از دانشجو مطالبه می‌کنند و آنچه خود در عمل به آن پایبندند.

اگر از کارنامهٔ علمی این استادان بی‌خبر باشی، ممکن است بگویی رساله حاصل کار دانشجو است و احتمالاً خود این استاد در آثار خودش از نظریه‌ها و مدل‌ها بهره می‌برد. این جاست که می‌روی سراغ آثار و نوشته‌های خود استاد- کاری که من در دوران دانشجویی می‌کردم. اما در کمال شگفتی، اثری از آن بایسته‌های نظری و روش‌شناختی در نوشته‌های خودشان هم نمی‌بینی!

ناگفته نماند که نگارنده مخالف به‌کارگیری نظریه و روش در تاریخ‌پژوهی نیست. اساساً تاریخ‌نگاری بدون نظریه امکان‌پذیر نیست. اما کدام نظریه؟ نظریه‌ای که «مجموعه‌ای از اندیشه‌ها و پیش‌فرض‌های حاکم و مؤثر بر شیوه‌های مورخان است که با آن جهان را تفسیر می‌کنند». از این منظر، «نه‌تنها همهٔ مورخان به‌نوعی دارای نظریه هستند، بلکه معرفت تاریخی بدون آن ناممکن خواهد بود: نظریه چیزی است که ما را قادر به فهم شواهد و به‌کارگیری آن‌ها برای خلق گزارشی از گذشته می‌کند» (مورلی، نظریه‌ها، مدل‌ها و مفاهیم در تاریخ باستان، ترجمهٔ احسان افکنده، ص. ۱۵). بنابراین، مسئله نه نفی به‌کارگیری نظریه در مطالعات تاریخی، بلکه استانداردهای دوگانهٔ استادانی است که در مواجهه با رساله‌های دانشجویان خودی و دیگری نمود پیدا می‌کند.

▫️معصومعلی پنجه
یکشنبه، ۱۰ آبان ۱۴۰۵ | دفتر گروه تاریخ و باستان‌شناسی

📘 پنجه‌نامه: تاریخ و خاطره
🆔 t.me/HistoryandMemory

▪️[استاد عبدالحسین زرین‌کوب]

مهرنوش [مادر بهروز و دانشجوی رشتهٔ زبان و ادبیات فارسی دانشگاه تهران]:

بهروز جان، خود را برای درس حافظ‌شناسی آماده می‌کنم. همین ترم درسم تمام می‌شود، اما با این اوضاع از جشن فارغ‌التحصیلی خبری نیست. دانشجویان برای این درس می‌روند خانه‌ی استادِ بزرگ ادبیاتِ فارسی، دکتر عبدالحسین زرین‌کوب، باوقار است و زیبا، با چشم‌هایی که یکی آبی است و یکی میشی. سال‌های قبل حافظ را با دکتر شفیعی کدکنی می‌گذراندیم. بخوان به نام گل سرخ در صحاری شب .... دکتر زرین‌کوب هم خانه‌نشین شده. او که کتاب دو قرن سکوت را نوشته حالا خودش باید سال‌ها مُهر سکوت بر لب بزند.

من که از آتش دل چون خم می در جوشم
مُهر بر لب زده خون می‌خورم و خاموشم

استاد برای امتحان تحقیقی درباره‌ی حافظ از ما خواسته. در صفحه‌ی اول تحقیقم می‌نویسم:

من این حروف نوشتم چنان که غیر ندانست
تو هم ز روی کرامت چنان بخوان که تو دانی.

📕 رضی هیرمندی، خاطرات یک پسر به قلم پدر، ص ۹۴- ۹۵ [۱۹ بهمن ۱۳۶۵]
📘 پنجه‌نامه: تاریخ و خاطره
🆔 t.me/HistoryandMemory

▪️«از فرق تا قدم شیعی هستم»: استاد اخراجی مدرسهٔ نظامیه بغداد

«على بن محمد بن على فصيحی، ابوالحسن، از مردم استرآباد بود و آن شهرى است از طبرستان و بهترين شهرهاى آن. او نحو را نزد عبدالقاهر جرجانى خواند و ابونزار نحوى و حَیْصَ‌بَیْص شاعر از او فرا گرفتند. بنا بر قول حافظ سلفى، در روز چهارشنبه سيزدهم ذوالحجه سال ۵۱۶ رخت از جهان بربست.
به بغداد آمد و تا پايان زندگى در آنجا زيست. بعد از شيخ ابوزكريا يحيى بن على خطيب تبريزى در نظاميه به تدريس نحو پرداخت. او را به تشيع نسبت دادند و در اين باب از او پرسيدند، گفت: انكار نمی‌كنم من از فرق تا قدم شيعى هستم. پس او را از نظاميه اخراج كردند و ابومنصور موهوب بن احمد بن محمد بن خضر جواليقى جانشين او شد. ازآن‏‌پس دانش‏‌پژوهان به خانه‏‌اش می‌آمدند تا نزد او بخوانند. او را به سبب آنكه كتاب الفصيح ثعلب را تدريس می‌كرد فصيحى لقب داده بودند».

📕 یاقوت حَمَوی، مُعجم الادباء، ترجمهٔ عبدالمحمد آیتی، ۲/ ۸۶۶.

✓ از شرط‌های اساسی برای تدریس و تدرس در مدرسه نظامیه پیروی از مذهب شافعی بود.
📘 پنجه‌نامه: تاریخ و خاطره
🆔 t.me/HistoryandMemory