▪️«مردی بزرگ»: داوری عبدالحسین نوایی دربارهٔ کریم‌خان زند

باری چو فسانه می‌شوی، ای بخرد
افسانهٔ نیک شو، نه افسانهٔ بد
[بابا افضل کاشانی]

«چنین بود داستان مردی که از سپاهیگری خود را به سلطنت رسانید ولی در هنگام قدرت به همان سادگی سپاهیگری باقی ماند. مردی که از میان مردم عادی برخاست و پس از آنکه بیست سال مبارزه کرد و جنگید و بر قدرتی مطلق دست یافت باز خود را از مردم کنار نگرفت بلکه، همه وقت در فکر آنان بود. مردی که قدرت داشت ولی فاسد نشد، سواد نداشت ولی خوب فکر کرد. شاه بود ولی به دنبال عنوان سلطنت نرفت و تنها هدفش این بود که مردم ایران ، رعایا و پیشه وران در آسایش باشند و بتوانند بر جراحاتی که در طی بیست سال سلطه نادری و بیست سال هرج و مرج و فترت بر پیکر ناتوان آنان رسیده بود مرهم نهند. او مردی بود که تا آخر زندگی خود در میان مردم بود و وقتی که مرد، مردم شیراز در مرگش به تلخی گریستند زیرا به حق فکر می‌کردند که پدری مهربان و سرپرستی دقیق و شاهی عطوف و مردی آزادفکر و بلنداندیشه را از دست داده‌اند. وقایع بعد نشان داد که آنان تا چه حد در این باره درست اندیشیده بودند. شیراز دیگر پس از او هرگز آن رونق و شکوه و جلال را نیافت.»

📗 عبدالحسین نوایی، کریم‌خان زند، صص ۳۰۹ - ۳۱۰.

📘 پنجه‌نامه: تاریخ و خاطره
🆔 t.me/HistoryandMemory

🍃🍃🍃
عمر تو اگر فزون شود از پانصد
افسانه شوی عاقبت از روی خرد
باری چو فسانه می‌شوی، ای بخرد
افسانهٔ نیک شو، نه افسانهٔ بد

🍂🍂🍂

📕 بابا افضل کاشانی

📘 پنجه‌نامه: تاریخ و خاطره
🆔 t.me/HistoryandMemory

▪️پیروز مجتهدزاده (۱۳۲۴ - ۱۴۰۵)

در خبرها آمده که دکتر پیروز مجتهدزاده استاد بلندآوازهٔ جغرافیای سیاسی درگذشته است (۲۳ مهر ۱۴۰۵). خدایش بیامرزد که در دفاع از نام خلیج فارس و جزایر سه‌گانه ایرانی آثار پرشماری نگاشته و کارنامه‌ای بلند و درخشان دارد.

او دربارهٔ تاریخ معاصر دیدگاه‌هایی داشت که با دیدگاه‌های رایج و غالب هم‌خوانی نداشت. او نه‌تنها میرزا تقی‌خان امیرکبیر و دکتر محمد مصدق را نمی‌ستود، بلکه آنان را نکوهش می‌کرد. او که میرزا آقاخان نوری را «بزرگترين قربانی تاريخ‌نويسی برای قهرمان‌پروری» می‌داند،، باربار با صدای بلند می‌گفت که رویداد ۲۸ مرداد، کودتا نبوده است.

برای آشنایی با دیدگاه‌های مناقشه‌برانگیز و جنجالی او خواندن این یادداشت عبدالله شهبازی که چهارده سال پیش نوشته شده، خالی از فایده نیست. با این توضیح که شهبازی در آن زمان مخالف و منتقد مجتهدزاده بود.

کاش خود شهبازی که اکنون از هواداران پهلویان شده و پادشاهی‌خواه گردیده، یادداشتی بنویسید و روشن سازد که اکنون دربارهٔ دیدگاه‌های مجتهدزاده چه نظری دارد!

▫️ معصومعلی پنجه
نیم‌روز آدینه، ۲۴ مهر ۱۴۰۵ | اندر کوی اخلاص

📘 پنجه‌نامه: تاریخ و خاطره
🆔 t.me/HistoryandMemory

▪️ آیت‌الله‌ بروجردی و علینقی منزوی

این جلال آل‌احمد برای هیچ‌کس آبرو نگذاشته! در این یادداشت چهار مرداد ۱۳۳۹ به نقل از پدرش نوشته که شیخ آقابزرگ تهرانی رفته زیارت آیت‌الله بروجردی و «سید دست کرد دو هزار تومن داد به دامادش (یعنی داماد شیخ) و ۷۰۰ تومن به پسرش (یعنی میرزا علینقی کافر کمونیست خشک!) ...».

📕 یادداشت‌های روزانه جلال آل‌احمد، ج ۲، ص ۴۱۴.

📘 پنجه‌نامه: تاریخ و خاطره
🆔 t.me/HistoryandMemory

▪️مردم‌نامهٔ ۳۵ و ۳۶

شمارهٔ تازه مردم‌نامه منتشر شده با مقاله‌ها و یادداشت‌های ارزنده و خواندنی. هم نسخهٔ کاغذی دارد و هم نسخهٔ الکترونیکی. اگر شما هم مثل من توان خرید نسخهٔ کاغذی را ندارید و جای نگهداری هم ندارید و از اینها مهم‌تر هنوز چشمانتان یاری می‌کند، می‌توانید نسخهٔ الکترونیکی را خیلی ارزان‌تر از نسخهٔ کاغذی از طاقچه بخرید و در گوشی یا رایانهٔ شخصی خود مطالعه کنید.

📕 این شماره و شماره‌های پیشین مردم‌نامه را از طاقچه دریافت کنید:
https://taaghche.com/magazine/340251


📘 پنجه‌نامه: تاریخ و خاطره
🆔 t.me/HistoryandMemory

▪️ مرتضی کیوان، نصرالله فلسفی و ابومسلم خراسانی

✓ از این نامه چنین بر می‌آید که مرتضی کیوان آهنگ آن داشته که دربارهٔ ابومسلم خراسانی چیزی بنویسد.

🍂 امروز، سال‌روز اعدام (تیرباران) مرتضی کیوان است (۲۷ مهر ۱۳۳۳).

📕 کتاب مرتضی کیوان، به کوشش شاهرخ مسکوب، تهران: کتاب نادر، ۱۳۸۲،  ص ۲۸۲.

📘 پنجه‌نامه: تاریخ و خاطره
🆔 t.me/HistoryandMemory

▪️از «ابوطالب یزدی» تا «نازرال اسلام عبدالبصیر» و «سیتی اختر» بنگلادشی

گردن‌زنی زن‌وشوهر بنگلادشی در عربستان سعودی به جرم «عشق‌بازی» که گویا در حد «بوسه‌بازی» بوده، قتل هولناک ابوطالب یزدی اردکانی بیچاره را به یاد من آورد.

« در روز ۱۲ ذی‌الحجه(۱۸ آذر)، جوانی ۲۲‌ ساله از اهالی یزد به نام ابوطالب یزدی که با خانواده خود به قصد حج‌گزاری به مکه رفته بود، حین طواف کعبه بر اثر گرمی هوا و پر بودن شکم، دچار حالت تهوع شد و برای این که زمین مسجدالحرام آلوده نشود، گوشه جامه احرام خود را مقابل دهان گرفت و در آن استفراغ کرد و اطراف آن را گرفت تا روی زمین نریزد. اما قدری از آن مواد از گوشه جامه‌اش بر سنگ‌های مسجدالحرام ریخت. شُرطه‌های سعودی به گمان آن که او قصد نجس‌کردن مسجدالحرام را دارد، وی را دستگیر کردند و نزد قاضی بردند و قاضی به قتل آن حاجی بی‌گناه حکم کرد. وی را روز ۱۴ ذی‌الحجه پیش چشم مردم در برابر مروه در خیابان با ضرب شمشیر، به جرم آلوده‌کردن خانه خدا کشتند.»

📕 دربارهٔ ابوطالب یزدی کتابی نوشته شده (تصویر بالا) و منظومه‌ای به نام طالب‌نامه سروده شده است.

📘 پنجه‌نامه: تاریخ و خاطره
🆔 t.me/HistoryandMemory

🌍 «بدبختی نجف‌آباد آن است که نزدیک اصفهان است.»

📙 یادداشت‌های روزانه جلال آل‌احمد، ج ۲، ص ۳۹۵ [بخشی از یادداشت روز جمعه، سه تیر ۱۳۳۹ در اصفهان]

📘 پنجه‌نامه: تاریخ و خاطره
🆔 t.me/HistoryandMemory

🍂🍂🍂

مرگِ غنی مقدمهٔ جنگ وارث است
رحمت به روح آنکه بمرد و کفن نداشت

صغیر اصفهانی | گنجور
🍁🍁🍁

📘 پنجه‌نامه: تاریخ و خاطره
🆔 t.me/HistoryandMemory

🗓 ایران، ۱۰۵ سال پیش در چنین روزی (دورهٔ احمد شاه قاجار)


«دوشنبه ۱ آبان ۱۳۰۰\ ۲۴  اكتبر ۱۹۲۱\ ۲۲ صفر ۱۳۴۰

*هشدار سميتقو به رؤساى ايلات مكرى
كارگزارى ساوجبلاغ به كارگزارى آذربايجان گزارش داد: اسماعيل سميتقو شرحى خطاب به رؤساى ايلات مكرى نگاشته و آنان را ملزم نموده كه بايد ذيل آن ورقه را امضا نمايند و كتبا متعهد شوند، هرزمان كه به آنان اطلاع داده شد، كليه سواران خود را مسلح و حاضر نمايند. در ادامه گزارش ذكر شد كه سميتقو آنان را تهديد نموده است، در صورتيكه از امضاى ورقه خوددارى نمايند و يا در موقع نياز، سواران خود را در اختيار وى قرار ندهند، از هيچ اقدام و مجازاتى نسبت به آنها صرف‌نظر نخواهد كرد.

*استقرار نيروهاى دولتى در انزلى
يک واحد ششصد نفرى از نظاميان دولتى در انزلى استقرار يافته و به پاكسازى شهر از عوامل و عناصر روسى پرداختند. گزارش‌ها حاكى از آن بود كه فقط اعضاى رسمى كنسولگرى شوروى در انزلى اقامت داشته و يك كشتى توپدار شوروى نيز همچنان در ساحل انزلى پهلو گرفته است.

*گزارش كنسول انگليس دربارۀ سميتقو و نيروهايش
كنسول انگليس از تبريز به سفارت انگلستان گزارش داد: نيروهاى سميتقو شامل سه هزار سواره‌نظام و پانصد پياده هستند. او در ادامه افزود: سميتقو اخيرا به هنگام امضاى نامه‌ها زير اسمش «پارتيزان رهايى‌بخش كردستان» را مى‌نويسد.
كنسول انگليس معتقد بود كه رهبرى سميتقو مورد تأييد همه قبايل كرد نيست.

*عزيمت افسران سوئدى به ايران
بيست و چهار افسر سوئدى به قصد آموزش ارتش ايران، از سوئد عازم تهران شدند. به دستور رضا خان قرار بود از اين افسران در مدارس نظامى استفاده شود.

*ورود جانشين دبوا به مشهد «كورتوكس» (Courtehoux)  بلژيكى جانشين «دبوا» رئيس پيشين ادارۀ ماليه، به مشهد وارد شد. او براى رسيدن به مشهد تقريبا دو ماه در سفر بود.

*سفارت انگليس در پى نشانى محل سكونت سيد ضياء
پس از ورود سيد ضياء الدين طباطبائى در اواخر شهريورماه  ۱۳۰۰ ش، به سوئيس، امروز سفارت انگليس در سوئيس نشانى سيد ضياء را از سفارت ايران سؤال كرد تا به سفارت آن دولت در تهران اطلاع دهد. سفارت هم‌ چون آدرس وى را نمى‌دانست، آدرس برادرش سيد علاء الدين طباطبائى را به انگليسى‌ها داد.

*اتمام حجت رضا خان
رضا خان با صدور اعلانى به نيروهاى ميرزا كوچک خان و تمام افراد مسلحى كه در جنگل جزو متمردين شناخته مى‌شدند، اتمام حجت كرد و از آنان خواست براى حفظ جان و مالشان از هرگونه تعرضى، اسلحه خود را تحويل دهند. متن اعلان رضا خان به شرح ذيل بود:
«به تمام اتباع ميرزا كوچک خصوصا و كليه اشخاصى كه در جنگل مسلح گشته و جزو متمردين شناخته مى‌شوند عموما اعلام مى‌شود كه چون فرماندهان اردوى نظامى مطابق امر صريحى كه به آنها داده‌ام مجبور از تسويۀ امور جنگل هستند و تغييرپذير نيست و از طرف ديگر دولت هم هيچ مقصودى جز انتظام مملكت و آسايش اهالى ندارد و با هيچ‌كس قصد و غرض خصوصى نخواهد داشت، لهذا قبل از اين‌كه اردوها شروع به عمليات نمايند هرگاه هريک از نفرات در مقام تسليم برآمده و اسلحۀ خود را تحويل فرماندهان اردو نمايد به موجب همين اعلاميه جان و مال آنها در امان و از هرگونه تعرضى محفوظ خواهند بود، و برعكس اگر اردوها وارد عمليات شدند و پس از آن‌كسى در صدد تقاضاى تأمين برآيد ديگر به احدى امنيت مالى و جانى داده نخواهد شد و تمام آنها در رديف متمردين نسبت به دولت محسوب خواهند گرديد. اين آخرين اتمام حجت است كه مى‌شود و پس از اين ديگر در اين موضوع اعلاميه انتشار نخواهد يافت. وزير جنگ  - رضا، ۱ برج عقرب ۱۳۰۰».

📕 روز شمار تاریخ معاصر ایران، به کوشش  هدایت‌الله بهبودی، تهران: مؤسسه مطالعات و پژوهشهاى سیاسى‌، ۱۳۸۵، ج۱، صص ۳۸۳- ۳۸۴.

📘 پنجه‌نامه: تاریخ و خاطره
🆔 t.me/HistoryandMemory

📕 برای شناخت سمیتقو این مقالهٔ «سمکو/ سمیتکو» در دانشنامه جهان اسلام، نوشتهٔ سیروان خسروزاده، خواندنی و سودمند است.

📘 پنجه‌نامه: تاریخ و خاطره
🆔 t.me/HistoryandMemory

| دوستان و همراهان گرامی، چنان‌که در این نخستین فرسته گفته آمد،  پنجه‌نامهٔ پیشین از دست رفت و به گورستان تلگرام سپرده شد. از امروز، ۲ آبان ۱۴۰۵،  کم‌کم شماری از یادداشت‌ها و فرسته‌های آن را با تاریخ‌های آن زمان بازفرست خواهم کرد. |

📘 پنجه‌نامه: تاریخ و خاطره
🆔 t.me/HistoryandMemory

▪️ کوی دانشگاه تهران، دههٔ هفتاد و هشتاد (۱): دیباچه

یکسال دیگر کوی دانشگاه تهران ۸۰ ساله خواهد شد (پایه‌گذاری ۱۳۲۴).  ده سال پس از تأسیس دانشگاه تهران (۱۳۱۳)، در ۱۳۲۳ دکتر علی‌اکبر سیاسی، رئیس دانشگاه تهران که از «ملاحظهٔ وضع نابهنجار بسیاری از دانشجویانی که از شهرستان‌ها می‌آمدند و ناچار بودند در مسافرخانه‌ها یا در جاهای نامناسب دیگر خانه کنند»، به این فکر افتاد که برای سکونت دانشجویان در «امیرآباد شهرکی دانشگاهی» مانند آنچه در «پاریس و جاهای دیگر دیده بود» پایه‌گذاری کند. سیاسی در خاطراتش شرح داده که چگونه با لطایف‌الحیل چند بار رای شاه جوان را زد تا امیرآباد را که پادگان آمریکایی‌ها بود، پس از رفتن آنها به دانشگاه تهران واگذار کند. غیر از دانشگاه تهران، وزارت جنگ و ژاندارمری هم چشم طمع به امیرآباد داشتند؛ این دومی حتی پای قوام‌السلطنه را هم بدین ماجرا بازکرد، امّا در فرجام این سیاسی بود که با جدوجهد بسیار توانست آنجا را به مالکیت دانشگاه تهران درآورد و نخستین دانشجویان را در آنجا ساکن سازد (نک. یک زندگی سیاسی: خاطرات علی‌اکبر سیاسی، چاپ ثالث، صص ۲۰۲ تا ۲۱۳).

در این هشتاد سال دانشجویان بسیاری از سرتاسر ایران به کوی دانشگاه آمده و سالها، کم یا زیاد، در آنجا بودوباش داشته و زندگی خوابگاهی دانشجویی را، خوب یا بد، تجربه کرده و با کوله‌باری از خاطرات، تلخ یا شیرین، از آنجا رفته‌اند. در این سلسله یادداشت‌ها بر آن هستم که گوشه‌هایی از خاطرات شخصی خود، آن خاطراتی که می‌شود گفت و نوشت، را از دوران سکونت در کوی بازگویم.

کوی یازده سال (۱۳۷۶ - ۱۳۸۷) خانهٔ من بود و من به تعبیر زنده‌یاد استاد باستانی پاریزی، «ساکن ساده‌دل کوی امیرآباد» بودم. برای منی که از هفت‌سالگی تا امروز اجاره‌نشین هستم، یازده سال طولانی‌ترین زمانی است که در یک محله سکونت داشته‌ام. در میان ساکنان کوی هم از این جهت جزو رکوردداران هستم! جایگاه نخست با فاصلهٔ بسیار از آن  «دکتر عابدی» است که بیشترین دورهٔ بودوباش و ماندگاری در کوی دانشگاه از آن او است (بیش از ۴۰ سال تا امروز که هنوز گویا ساکن کوی است؛ درباره  محمد عابدی معروف به دکتر عابدی نک. اینجا و اینجا و اینجا). سال نخست در خوابگاه ۱۳ آبان کوچهٔ ایران خیابان وصال شیرازی، دو سال بعدی در خوابگاه‌ها ۷۱ و ۷۰ در شمالی‌ترین نقطهٔ قلمرو کوی دانشگاه که پسان‌تر به «خوابگاه چمران» معروف شد. هشت سال بعدی را در خود کوی اصلی در ساختمان ۲۲، ساختمانی «ل/ال» مانند در جنوب غربی کوی، گذراندم.

اتاق‌های خوابگاه ۱۳ آبان هشت نفره و چهار نفره بودند. من در اتاق چهار نفره ساکن بودم که دو تن از هم‌اتاقی‌هایم بیشتر روزها نبودند. اتاق‌های ساختمان‌های کوی غالباً چهار نفره بودند؛ گاهی که دانشجو بیش از ظرفیت پذیرفته می‌شد، پنج نفره می‌شدند. مثلاً سال سوم اتاق چهار نفره ما پنج نفره شد. معمولاً این نفر پنجم نودانشجو بود که حضورش در اتاق چالش‌هایی به همراه داشت. ساختمان ۲۲، که من هشت سال ساکن آن بودم، تنها ساختمانی بود که اتاق سه نفره داشت. پس از واقعه کوی ۷۸ این ساختمان به دانشجویان تحصیلات تکمیلی اختصاص یافت و اتاق‌هایش دو نفره شد.

سال اول که از یکدیگر شناختی نداشتیم، معمولاً هم‌اتاقی‌‌های ما را مسئولان خوابگاه و معاونت دانشجویی دانشکده‌ها انتخاب می‌کردند، در سال‌های بعدی خود به اختیار با دوستانمان هم‌اتاقی می‌شدیم. در انتخاب هم‌اتاقی‌ها، گاهی خود مسئولان ملاحظاتی را رعایت می‌کردند؛ مثلاً در سال اول در خوابگاه ۱۳ آبان دانشجویان سُنی کُرد و فارسی‌زبان را در یک اتاق ۸ نفره جای داده بودند. دسته‌ای از دانشجویان ترجیح می‌دادند با همشهری‌ها و هم‌استانی‌ها و هم‌زبانان و هم‌مذهبان خود هم‌اتاقی شوند. من جزو این دسته نبودم و در این یازده سال هم‌اتاقی‌هایم، هم‌دانشکده‌ای‌هایم بودند، به‌جز یک تن.

لزوماً هم‌اتاقی‌ها صمیمی‌ترین دوستان ما نبودند؛ گاه دوستان صمیمی ترجیح می‌دادند با هم هم‌اتاقی نشوند! اگر چه شب و روز با هم بودند. مثلاً من که از کودکی از دخانیات نفرت زیادی داشته‌ام، نمی‌توانستم با سیگاری‌ها هم‌اتاق شوم، حتی اگر دوست صمیمی بودیم. در سال اول که خود دانشکده انتخاب کرده بود، هم‌اتاقی‌ای داشتم که بارها با او در کشمکش و جنگ بودم! در سال سوم صمیمی‌ترین دوستانم در خوابگاه سر من کلاه گذاشتند و با دیگران هم‌اتاق شدند، دلیلش این بود که «محافظه‌کار» بودم و «باحال» نبودم!


▫️معصومعلی پنجه
۸ آذر ۱۴۰۳ | کوی اخلاص

📘 پنجه‌نامه: تاریخ و خاطره
🆔 t.me/HistoryandMemory

▪️ کوی دانشگاه تهران، دههٔ هفتاد و هشتاد (۲): خواب و رختخواب

کار اصلی ما در کوی دانشگاه، «خوابیدن» بود و بیشتر عمر ما در آنجا در خواب گذشت. در خوابگاه برخلاف خانه هیچکس نبود که به ما تذکر بدهد که چرا زیاد می‌خوابی؟ چرا روز می‌خوابی؟ چرا دیر بیدار شدی؟ چرا الان خوابیدی؟ هر زمان که می‌خواستیم، می‌خوابیدیم. جوان بودیم و اگرچه قیل‌وقال‌مان بسیار بود، امّا هرگاه اراده می‌کردیم، فارغ از غوغای جهان ساعت‌های طولانی به خواب می‌رفتیم. 

تخت‌خواب‌ها آهنین بودند و بر روی آنها تخته‌ای نئوپانی قرار داشت، همچون تخت‌های سربازخانه‌ها. این تخت‌ها گاه یک‌طبقه و گاه دو طبقه بودند؛ در برخی ساختمان‌ها، مانند ساختمان‌های ۷۰ (چمران کنونی) تخت‌‌ها به دیوار متصل بودند و نمی‌شد آنها را جابه‌جا کرد. روی هر تخت، تشکی ابری بود که جزو اموال دانشگاه بود، امّا بالشت و پتو را باید خودمان می‌آوردیم. البته بسیاری به خوابیدن روی تخت عادت نداشتند و روی زمین می‌خوابیدند. به هرحال تخت (و کمد) هر کس قلمرو شخصی او بود و او در آنجا حاکم مطلق بود.

بالشت‌ها معمولاً از بالشت‌های سنگین و پُر از پَر بود و پتوها هم از این پتوهای زمخت و سنگین. پتوی من  که از خانه آورده بودم، خیلی سنگین بود، ولی گرما را خوب نگه می‌داشت. در اوایل دهه هشتاد سروکلهٔ این پتوهای نرمینه لطیف و قشنگ هم به کوی باز شد؛ یکی از هم‌اتاقی‌های من در اتاق ۱۹۷ ساختمان ۲۲ که مازندرانی بود از این نرمینه‌ها داشت. در سال‌های پایانی سکونت در کوی که شاغل شدم و پولی به دستم رسید، اولین کاری که کردم خریدن یکی از همین نرمینه‌های گلبافت بود.

روبالشتی‌ها و روتشکی‌ها سال‌به‌سال شسته نمی‌شد! در دورهٔ کارشناسی که تابستان‌ها مجاز به ماندن در خوابگاه نبودیم، آخر سال پتو و بالشت و دیگر چیزها را در گونی می‌ریختیم و تحویل انبار خوابگاه می‌دادیم و مهرماه که بازمی‌گشتیم، تحویل می‌گرفتیم. اگر حال داشتیم، دسته‌جمعی رختخواب‌ها و زیراندازها و موکت‌ها را روی آسفالت حیاط جلوی ساختمان خوابگاه می‌شستیم. یادم می‌آید چندباری در جلوی ساختمان ۲۲ پاچه‌ها را بالا زدیم و موکت و پتو شستیم.

شب‌ها معمولاً دیر می‌خوابیدیم؛ چه شب‌های بسیار که تا بامداد بیدار می‌ماندیم و بحث‌های بی‌حاصل می‌کردیم و پس از آن  می‌خوابیدم تا ظهر یا عصر! اگر دانشکده نمی‌رفتیم و در خوابگاه ناهار می‌خوردیم، هنوز غذا پایین نرفته، می‌خوابیدم. اگر از دانشکده می‌آمدیم، لباس‌ها را درآورده‌نیاورده، شتابان می‌رفتیم روی تخت و زیر پتو! به یاد دارم یکی از روزها که کلاس داشتیم، صبح خیلی دیر از خواب بیدار شدیم و با چند تن از دوستان تندتند لباس پوشیدیم و رفتیم ایستگاه اتوبوس تا با سرویس برویم دانشکده‌. ما که رسیدیم اتوبوس رفته بود؛ یکی از دوستان که بزرگ ما بود و گفتار و کرداری دلنشین داشت، گفت: بچه‌ها برگردیم و برویم بخوابیم؛ و ما هم برگشتیم و خوابیدیم! این یکی از شیرین‌ترین خواب‌های خوابگاهی ما شد.


▫️ معصومعلی پنجه
۸ دی ۱۴۰۳ | تهران بارانی

🔗 کوی دانشگاه تهران دههٔ هفتاد و هشتاد (۱): دیباچه

📘 پنجه‌نامه: تاریخ و خاطره
🆔 t.me/HistoryandMemory

▪️کوی دانشگاه تهران، دههٔ هفتاد و هشتاد (۳): خوراک [در دو بخش]

🔘 بخش یکم
ناخوشایندترن خاطره‌‌های من از آن یازده سال زندگی در کوی دانشگاه تهران خاطرهٔ غذاهایی است که در آنجا می‌خوردیم و نمی‌خوردیم. هر چقدر که از بدمزگی و بی‌کیفیتی شام‌هایی که در کوی دانشگاه به ما می‌دادند، بگویم کم گفته‌ام (کیفیت ناهاری که در رستوران دانشکده به ما می‌دادند، نیز بسیار پایین بود و گاه حتی بدتر از شام کوی بود). در آن سال‌ها بیشتر ما دانشجویان سوءتغذیه داشتیم، چرا که درست‌وحسابی غذا نمی‌خوردیم. چند عکسی که از آن دوره دارم، جزو زشت‌ترین عکسهایم هستند: جوانی بسیار لاغر با چهره و ترکیبی نازیبا! احتمالاً بسیاری از ساکنان کوی همین حس‌وحال من را داشتند؛ البته بسیاری هم بودند که همین غذاها را با لذت می‌خوردند و حتی از آشپزها تقاضای غذای بیشتر هم می‌کردند.

اول برویم سراغ صبحانه؛ وعدهٔ غذایی بسیار مهمی که در برنامه غذایی دانشگاه تهران (و اساساً وزارت علوم) به رسمیت شناخته نشده بود. در برنامهٔ غذایی خود ما دانشجویان نیز صبحانه جای ثابتی نداشت؛ معمولاً صبحانه‌ای در کار نبود. تأکید می‌کنم دانشگاه صبحانه نمی‌داد و ما هم پول صبحانه خوردن نداشتیم. دروغ چرا سال اول که در خوابگاه ۱۳ آبان (خ. وصال) بودیم، در ساختمانی جنب سازمان مرکزی دانشگاه تهران ( خ. ۱۶ آذر،) در رستوران یا بوفهٔ آنجا صبحانه‌هایی چون کره و مربا، پنیر یا خوراک عدسی با قیمتی خیلی اندک عرضه می‌شد؛ یادم می‌آید گاهی که فرصت می‌شد و حال هم داشتم و زمان کلاس‌ها و سرمای زمستان اجازه می‌داد، می‌رفتم آنجا و صبحانه می‌خوردم. در چهار سال دوره کارشناسی و حتی سه سال دوره کارشناسی ارشد، بسیاری از روزها صبحانه نخورده می‌رفتیم دانشگاه. در این که چرا صبحانه نمی‌خوردیم، عامل اصلی تنگدستی و نداری بود؛ دست‌کم من پولی برای صبحانه خوردن نداشتم و هم‌اتاقی‌هایم هم وضع‌شان چندان بهتر از من نبود. یادم می‌آید در آن زمان عاشق خامه بودم، گاه‌گاهی با هم‌اتاقی‌ها، چهار نفری، از این خامه‌های صد گرمی پاک می‌خریدیم و بدون مربا یا عسل با نان لواش می‌خوردیم! شیر شیشه‌ای پگاه یکی دیگر از صبحانه‌های ارزانی بود که اگر به‌موقع از خواب بیدار می‌شدیم، نصیب ما می‌شد؛ این را معمولاً با کلوچه یا کیک می‌خوردیم. تصور بفرمایید جوانی گرسنه را در سرمای زمستان شیشهٔ شیر و کلوچه‌ای به‌دست نشسته بر روی جدول کنار خیابانِ داخل کوی، گازی به کلوچه می‌زند و شیشهٔ شیر خیلی سردی را سرمی‌کشد! نتیجه گاه بسیار دردناک بود: دل‌درد!

و امّا شام! شام تنها وعدهٔ غذایی بود که ما در خوابگاه می‌خوردیم. از یک هفته قبل باید ژتون می‌خریدم؛ اگر یادمان می‌رفت که ژتون بخریم باید می‌رفتیم جلوی ساختمان سلف کوی و از آنهایی که ژتون اضافی داشتند، ژتون می‌خریدیم؛ یا منتظر می‌ماندیم که اگر در آخر کار غذایی اضافی باقی می‌ماند از خود آشپزها نقداً یا با ژتونی که همان لحظه فروخته می‌شد، غذا می‌گرفتیم. شام را گاهی در سلف سرویس کوی و بیشتر مواقع در اتاق‌مان می‌خوردیم. معمولاً یکی از دوستان می‌رفت شام را می‌گرفت و می‌آورد و دور هم می‌نشستیم و می‌خوردیم. شام شامل چه غذاهایی بود: پلو با قورمه‌سبزی یا خورشت قیمه  با خلال سیب‌زمینی یا بادمجان یا کباب کوبیده یا جوجه‌کباب؛ زرشک‌پلو با مرغ؛ چلو گوشت، استامبولی‌پلو یا عدس‌پلو با ماست؛ گاهی ماکارونی یا کتلت با گوجه و خیارشور هم می‌دادند. این غذاها که نامشان دهان هر کسی را به آب می‌اندازد، در آن زمان به بدترین کیفیت به خورد ما بیچارگان داده می‌شد! نمی‌دانم این بی‌کیفیتی و بدمزگی چقدرش حاصل دستپخت آشپزها بود، امّا در بی‌کیفیت بودن مواد اولیه شک نداشتیم و ازاین‌روی بود که برای این غذاها نام‌های دیگری برگزیده بودیم:  چمن‌پلو و ساچمه‌پلو و کباب لاستیکی! مثلاً شب‌هایی که شام  کتلت بود، اگر در مسیر رفتن به سلف از کسی که زودتر غذا گرفته بود می‌پرسیدیم شام چیه؟ می‌گفت: دمپایی! یکی از دوستان، و. س. که نماینده ما در شورای صنفی بود در جلسه شورا با مسئولان گفته بود: بعضی غذاهای کوی آنقدر بد است که بیشتر خوراک گربه‌ها می‌شود تا دانشجویان!

بعضی‌ سال‌ها در روزهای پنجشنبه یا جمعه در کوی ناهار هم می‌دادند. معمولاً ظهر پنجشنبه ناهار هر دو روز را پخش می‌کردند‌. در زمستان ناهار جمعه و کلاً غذاهای اضافی که با ژتون‌های اضافی گرفته شده بود، را در بالکن اتاق یا پشت پنجره اتاقمان نگهداری می‌کردیم! چرا؟ چون در کوی دانشگاه دزدی غذا رخدادی کاملآ رایج بود و از همین روی بود که یخچال‌های جای‌داده‌شده در آشپزخانه‌های طبقات ساختمان‌ها همیشه خالی بود، چراکه هیچ‌کس جرئت نمی‌کرد غذایش را در یخچال بگذارد، البته اگر غذایی بود! در سال‌های آغازین دهه هشتاد یخچال‌های کوچکی در هر اتاق جای داده شد و این مشکل را رفع کرد.

↓
📘 پنجه‌نامه: تاریخ و خاطره
🆔 t.me/HistoryandMemory

↑
▪️کوی دانشگاه تهران، دههٔ هفتاد و هشتاد (۳): خوراک [در دو بخش]

🔘 بخش دوم
کیفیت پایین و بدمزگی غذاها عامل اصلی اعتراض‌های دانشجویی در کوی بود. گاهی این اعتراض‌ها بالا می‌گرفت و ادامه‌دار می‌شد که پای نیروی انتظامی را به خیابان‌های اطراف کوی باز می‌کرد. یک‌بار در خوابگاه هفتاد (چمران کنونی) که در شمال آن بزرگراه همت قرار دارد، دانشجویان تجمع و اعتراض را به این بزرگراه کشاندند و آنجا را بند آوردند.  همچنین یادم می‌آید یک‌بار دکتر داوود سلیمانی معاون دانشجویی دانشگاه که خود بعدها در ۱۳۸۸ معترض و مخالف حکومت شد، آمده بود تا دانشجویان معترض به کیفیت غذا را آرام کند که با شعارهای سیاسی و آب‌پاشی از او پذیرایی شد.

جز آن غذاهای ژتونی، در کوی دانشگاه ما چه چیز دیگری می‌خوردیم؟ بدون تردید تخم‌مرغ پرمصرف‌ترین غذا در خوابگاه پسران بود.‌ نیمرو در صدر غذاهایی بود که ما در طول هفته گاه چندبار می‌خوردیم. زمانی که ژتون نداشتیم؛ زمانی که کیفیت شام خیلی خیلی بد بود؛ پنجشنبه‌ها و جمعه‌هایی که ناهار و شام نمی‌دادند، این تخم‌مرغ بود که شکم ما دانشجویان گشنهٔ بینوای تهی‌دست را سیر می‌کرد. پس از تخم‌مرغ، سیب‌زمینی سرخ‌کرده،  تن ماهی و کنسرو لوبیا یا عدسی و ماکارونی به ترتیب دیگر غذاهایی بودند که ما دانشجویان پسر در خوابگاه می‌خوردیم، گویا وضع در خوابگاه دختران بهتر بود، چرا که آشپزی بلد بودند.

شب‌های جمعه در مسجد کوی پس از مراسم دعای کمیل شام می‌دادند: معمولاً استامبولی‌پلو یا خورشت قیمه با گوشت تازه و گرم. بچه‌های مذهبی که پای ثابت این مراسم بودند، امّا آنها که اهل دعا و نیایش نبودند، آخر مراسم می‌رفتند و این غذا را که معمولاً خوشمزه و باکیفیت بود، نوش جان می‌کردند. یکی از دوستان روشندل پای ثابت این شام لذیذ بود و هرگاه او راهی مسجد می‌شد، معنایش این بود که به انداختن سفره شام در مسجد زمانی نمانده؛ باقی بچه‌ها هم درپی او راهی مسجد می‌شدند و معمولاً هم در صف اول در کنار سفره جای می‌گرفتند.

در تابستان‌ها که خبری از ژتون و غذای سلف سرویس نبود، بارها ناهار و شام پشت سرهم تخم‌مرغ و سیب‌زمینی و سوسیس و غذاهای کنسروی می‌خوردیم. یاد می‌آید در  اواخر شهریور ۱۳۸۰  یا ۱۳۸۱ وقتی پس از سه ماه برنج/ پلو نخوردن! سلف سرویس کوی باز شد، شام استامبولی‌پلو دادند. همچون قحطی‌زدگان از این استامبولی‌پلویی که در حالت عادی نصفه‌نیمه می‌خوردم،  دو بشقاب کامل با ته‌دیگ خوردم و این یکی از خوشمزه‌ترین غذاهایی است که در تمام عمرم خورده‌ام!

میوه چی؟ شما که غریبه نیستید ما در خوابگاه میوه نمی‌خوردیم! گاه‌گاهی، معمولاً اگر عید یا جشنی بود، به همراه شام میوه‌ای، یک دانه‌ سیب یا پرتقال یا نارنگی، به ما می‌دادند. گاهی، خیلی کم، بچه‌ها اگر به شهر یا روستای خود می‌رفتند و با خویش میوه‌ می‌آوردند و ما به موقع می‌رسیدیم، احتمالاً دانه‌ای از آن میوه‌ها به ما هم می‌رسید.  یکی از بزرگترین میادین میوه و تره‌بار شهر تهران، بازار جلال آل‌احمد که مردم محلی و ما به آن قزل‌قلعه می‌گفتیم، در همسایگی کوی بود، امّا ما سال‌به‌سال هم به آنجا نمی‌رفتیم، چون پول برای خرید میوه نداشتیم. اگر اشتباه نکنم در دورهٔ کارشناسی حتی یک‌ بار هم به  میوه‌فروشی‌ای در شهر تهران نرفته باشم!

گفتم ما پسران آشپزی بلد نبودیم؛ خود من تنها نیمرو بلد بودم. یک‌بار که برادرم با دوستش به خوابگاه آمده و مهمان ما بودند، برای اولین‌بار بدون پرس‌وجو خواستم برایشان املت درست کنم؛ افتضاح به‌ بار آوردم؛ پیش از آنکه آبِ گوجه‌ها کاملاً خشک شود، تعداد زیادی تخم‌مرغ را در آن شکاندم و شد و آن‌چه شد! البته تک‌وتوک بودند کسانی که تجربه آشپزی داشتند. در میان دوستان ما هم یکی بود: م. م. دوست نازنین و مهرورز ما که دست‌پختی عالی داشت. او آشپز ماهری بود و گاهی که فرصت داشت شام‌های بی‌کیفیت کوی را بهسازی و خوشمزه می‌کرد. مثلاً خورشت قیمه را در پیاز و روغن و ادویه تفت می‌داد و قابل خوردن می‌ساخت. گاهی هم، به‌ویژه در تابستان برای ما آشپزی می‌کرد.

چند خاطرهٔ غذایی دیگر هم بگویم تا روشن شود چقدر تهی‌دست بودیم. بودند دانشجویانی که نان بربری یا یکی‌دو دانه تخم‌مرغ و دیگر چیزها می‌خریدند و برای آنکه دیگران آنها را نخورند، آن خوراکی‌ها را در کمد خود می‌گذاشتند و درِ آن را قفل می‌کردند. در سال ۱۳۷۷ دو تن از هم‌اتاقی‌های من، ب. ب. و م. ا. ا. هنوز آفتاب سر نزده بود، رفتند به درکه برای گردش، شامگاه که برگشتند از آنها پرسیدیم در این ده‌ ساعت که بیرون بوده‌اید، چی خوردید؟ گفتند: تنها یک کلوچه!

▫️ معصومعلی پنجه
۱۳ دی ۱۴۰۳ | تهران آفتابی نیمه‌پاک

🔗 کوی دانشگاه تهران، دههٔ هفتاد و هشتاد (۲): خواب و رختخواب

📘 پنجه‌نامه: تاریخ و خاطره
🆔 t.me/HistoryandMemory

▪️کوی دانشگاه تهران، دههٔ هفتاد و هشتاد (۴): زندگی مذهبی

آن سال‌ها، خیلی‌ها مذهبی بودند و نمودها و نمادهای مذهب، در زندگی دانشجویانِ ساکن کوی هم نقشی پررنگ داشتند. کم‌وبیش همه به‌درجاتی مذهبی بودند و شمار آنانی که نماز می‌خوانند و روزه می‌گرفتند، بسیار بود. البته شمار قابل‌توجهی هم بودند که اهل واجبات (نماز و روز) نبودند، اما خداناباور یا دین‌گریز نبودند و بیشتر دیندار عامیانه بودند. دانشجویان سُنّی غالبأ مذهبی و شدیداً پایبند به انجام فرایض بودند. دین‌ستیزان و منتقدان دین اندک بودند، دست‌کم آنها که اظهار می‌کردند، زیاد نبودند.

در میانهٔ دهه هفتاد، باشندگان کوی، دست‌کم دانشجویان علوم انسانی که من بیشتر با آنها در معاشرت بودم، در آغاز  ورود به خوابگاه مذهبی و محافظه‌کار و پایبند به انجام فرایض دینی بودند و سپس به‌تدریج سکولار می‌شدند. اگر بخواهم فرایند دگرگونی فکری و مذهبی این دسته از دانشجویان را با تکیه بر مسیر مطالعاتی‌شان -آنهایی که اهل مطالعه بودند- به‌دست دهم، این‌گونه بود: در آغاز کتاب‌های مطهری و مصباح را می‌خواندند؛ سپس به شریعتی روی می‌آوردند؛ و پس از آن می‌رفتند سراغ سروش و مجتهد شبستری و ملکیان. بسیاری در این مرحله آخر می‌ماندند؛ برخی نیز از این مرحله گذر می‌کردند و می‌رفتند سراغ کسروی و دیگر منتقدان دین و مذهب. یکی از دوستان که دانشجوی فقه و مبانی حقوق اسلامی بود، در همان یکی‌دو سال اول از همه این‌ها گذر کرد و کاملاً لامذهب شد؛ او خود را پیرو فیلسوف نامدار انگلیسی برتراند راسل می‌دانست و حرف‌های او را به خورد ما می‌داد.

مسجد کوی دانشگاه کانون گردهمایی دانشجویان مذهبی بود که امامت آن را آیت‌الله محمود امجد برعهده داشت. محمود امجد روحانی‌ای عارف مسلک بود که در میان دانشجویان مذهبی نفوذ و محبوبیت بالایی داشت.‌ این دانشجویان در گردهمایی‌های مسجد کوی همچون پروانه گرد شمع وجود او می‌گردیدند. امجد با شوروحرارت بسیار سخنرانی‌ و روضه‌خوانی‌ می‌کرد و «های های های» او که بدل به سرودی دسته‌جمعی با دستیاری عابدی و مریدانش می‌شد، معروف بود! این بود تا ۱۳۸۸ که در انتخابات و پس از آن به هواداری از میرحسین موسوی پرداخت و تا آنجا پیش رفت که بدل به مخالف نظام شد. در آن سال‌ها  بسیاری چنان شیفته و والهٔ به تعبیر خودشان آیت‌الله امجد بودند که عکس‌های او را بر دیوار اتاق خود نصب می‌کردند و برای دست‌بوسی او صف می‌کشیدند. یادم هست روزی که در سلف سرویس دانشکده فنی در ماه رمضان جنب کوی افطاری می‌دادند، پیش از پخش شام بسیاری از دانشجویان صف کشیدند برای بوسیدن دست او.

دکتر عابدی دومین شخصت مذهبی کوی بود که با بیشتر دانشجویان به‌ویژه دانشجویان مذهبی رابطهٔ نزدیکی داشت. او به‌هنگام اذان ظهر یا اذان مغرب در کوی می‌گشت و این شعار خودساخته «علیکم بالصلاة بقیه کاراتون هم بالصلاح!» را تکرار می‌کرد و دانشجویان را به نمازخواندن تشویق می‌کرد.‌ عابدی گاهی نقش محتسب/ گشت ارشاد را هم بازی می‌کرد و مثلاً به دانشجویانی که با لباس زیر در ساختمان‌ها آمدوشد داشتند تذکر می‌داد؛ گاهی هم نمره «تقوا» می‌داد! گفتنی است که اهالی کوی عابدی را جدی نمی‌گرفتند و در واقع کردار و گفتار وی بیشتر مایهٔ سرگرمی و تفریح ساکنان کوی بود.

در آن روزگار، افزون بر برگزاری نماز جماعت به‌ویژه نماز مغرب و عشا، مراسم دعای کمیل هر هفته شب جمعه‌ها با حضور امجد و عابدی و دانشجویان مذهبی با شور فراوان برگزار می‌شد؛ دانشجویان دیگر هم برای شام خوشمزه آن خود را به آن می‌رساندند. ساکنان مذهبی کوی به نماز جمعه هم می‌رفتند؛ شیعیان که راحت بودند و می‌رفتند دانشگاه تهران. سنی‌ها ولی دردسر داشتند؛ گاهی می‌رفتند نمازخانه‌های مخصوص و گاهی می‌رفتند سفارت‌خانه‌های کشورهای مسلمان مثل سفارتخانه پاکستان. روزه‌داری در ماه رمضان تنها مراسم مذهبی بود که همه ساکنان کوی را تحت‌تاثیر قرار می‌داد. در این ماه از سحر تا افطار، بوفه و فروشگاه‌های داخلی کوی کاملاً تعطیل می‌شد. هنگام سحر معمولاً از هر اتاق یک تن به سلف‌سرویس می‌رفت و سهم غذای همه ساکنان را دریافت می‌کرد. سحری در اتاق خورده می‌شد، آنها هم که روزه نمی‌گرفتند، تا ظهر می‌خوابیدند و غذای سحری را به‌عنوان ناهار می‌خوردند. در سال‌های نخست، روزه‌خواری کمتر بود و بعدها بیشتر شد. کوی هیئت مذهبی و عزاداری هم داشت، اما چون در ماه محرم و تاسوعا و عاشورا، بیشتر ساکنان کوی به زادگاه‌های خود می‌رفتند، از این مراسم خاطرات اندکی مانند زنجیرزنی در خیابان‌های داخل کوی و محله‌های اطراف در گیشا و امیرآباد، در خاطرم مانده است.

▫️ معصومعلی پنجه
۲۳ اسفند ۱۴۰۳ | کوی اخلاص

🔗 کوی دانشگاه تهران، دههٔ هفتاد و هشتاد (۳): خوراک

📘 پنجه‌نامه: تاریخ و خاطره
🆔 t.me/HistoryandMemory

‌▪️ کوی دانشگاه تهران، دههٔ هفتاد و هشتاد (۵): موسیقی (آوازها و ترانه‌ها)

یکی از ساکنان کوی دانشگاه تهران در دههٔ شصت می‌گفت: در آن سال‌ها که جز سرودهای انقلابی و نوحه‌های جنگی، صداهایی مانند گلریز و آهنگران، و آوازها و تصنیف‌های سنتی با صدای شجریان و ناظری و افتخاری و سراج، پخش و شنیدن صدای دیگری در خوابگاه مجاز نبود، گاهی به آوازها و تصنیف‌های پریسا هم گوش می‌دادیم‌ و در پاسخ به اعتراض دانشجویان انقلابی‌تر و متشرع‌تر که می‌گفتند چرا به صدای زن گوش می‌دهید؟ می‌گفتیم: این صدای زن نیست؛ صدای جوانی‌های شجریان است!

یک دهه بعد که ما وارد کوی دانشگاه تهران شدیم، فضا کاملاً دگرگون شده بود. اگرچه همچنان صدای شجریان از بسیاری از اتاق‌ها به گوش می‌رسید و نوارکاست‌های او به‌ویژه بیداد، دستان، نوا مُرکب‌خوانی و ... دست‌به‌دست می‌شد، دیگر برای شنیدن هیچ صدایی محدودیتی وجود نداشت، مگر اینکه فرد خود تمایلی به شنیدن آهنگ‌های به اصطلاح غیرمجاز نداشت یا به دلایلی محافظه‌کاری و خودسانسوری پیشه می‌کرد و فقط ترانه‌های مجاز را می‌شنید.

یادم می‌آید روزی یکی از دوستان که دانشجوی «ادیان و عرفان تطبیقی» بود، دیده بود که هم‌اتاقیش که بسیار مذهبی و دانشجوی «علوم قرآن و حدیث» بود، واکمن را روشن کرده و هدفون را روی گوش‌هایش گذاشته و سرگرم گوش دادن است. آهسته رفته بود و هدفون را از روی گوشش برداشته بود تا ببیند چه گوش می‌دهد و در کمال ناباوری صدای «هایده» را شنیده بود! هایده در آن زمان، همچون امروز، هواخواه و شنونده بسیار داشت و صدایش از بسیاری از اتاق‌ها شنیده می‌شد. یادم می‌آید نوارکاست‌های شبه‌اصل (اورجینال) هایده که از پاکستان و از راه بلوچستان به ایران می‌آمد، در کوی تکثیر و پخش می‌شد.

راستی به جز معدودی که بسیار متشرع بودند و جز نواهای مذهبی چیز دیگری را نمی‌شنیدند، سرگرمی اصلی ساکنان کوی، موسیقی بود. مذهبی‌ها و انقلابی‌ها بیشتر افتخاری، سراج، مختاباد و اصفهانی گوش می‌دادند؛ سنتی‌های سکولار! که اکثریت را داشتند، افزون بر شجریان و هایده، بنان، ایرج، گلپا، مرضیه، دلکش، مهستی، حمیرا، سیما بینا و شکیلا به‌ویژه معین گوش می‌دادند؛  بیشتر دل‌سوخته‌ها و اهل‌ سوخته داریوش گوش می‌دادند؛ مدرن‌ترها بیشتر گوگوش و ابی و به‌ویژه سیاوش قمیشی گوش می‌دادند. صدای سندی و اندی، شهرام شب‌پره و شهرام و شهره صولتی و لیلا فروهر و هلن و نوش‌آفرین و دیگران هم کم شنیده نمی‌شد. خیلی از ماها  تک‌ترانه‌های شنیدنی خواننده‌های قدیمی چون سیمین غانم، مرجان و منوچهر سخایی و دیگرانی که پیش از این به آلبوم‌هایشان دسترسی نداشتیم را در کوی کشف کردیم.

از آلبوم‌هایی که در همان سال‌ها منتشر شد، تا جایی که یادم می‌آید، اینها بیشتر شنید شد: درخیال، معمای هستی، شب، سکوت، کویر و آهنگ وفا از شجریان؛ نیلوفرانه (۱) و یاد استاد از افتخاری؛ معما و پرواز از معین؛ بی‌بی‌جان و آهوی زخمی از رسول نجفیان؛ آوا از شکیلا؛ شهر خورشید، نقاب و بی‌سرزمین‌تر از باد از سیاوش قمیشی.

درست همان سالی که ما وارد دانشگاه شده بودیم، پس از بیست سال موسیقی پاپ آزاد گردید و نخستین نماهنگ‌های ترانه‌های پاپ از تلویزیون پخش شد. حسرت محمد اصفهانی محبوب‌ترین این ترانه‌ها بود. در این دسته از خوانندگان که بیشتر مقلد بودند،  محبوب‌تر از همه شادمهر عقیلی بود که دو آلبوم مسافر و دهاتی‌اش بسیار شنیده شد.

در کوی، صدای خواننده‌های غیرفارسی‌زبان نیز زیاد شنیده می‌شد. من برای اولین بار صدای حسن زیرک را در اتاق دوستان کُرد شنیدم. از خوانندگان خارجی، صدای خواننده‌های ترکیه‌ای بیش از همه شنیده می‌شد. بیشتر از همه آنها صدای ابراهیم تاتلیسِس. البته دانشجویان مدرن‌تر، موسیقی آمریکایی هم گوش می‌دادند، ازهمه بیشتر مایکل جکسون بود.

دانشجویان موسیقی البته داستان‌شان فرق می‌کرد. از اتاق‌های اینان بیشتر صدای ساز و موسیقی بی‌کلام و کلاسیک غربی می‌آمد.  یک سال همسایه بغلی اتاق ما دانشجوی موسیقی و نوازندهٔ حرفه‌ای سنتور بود و دائماً با هدفون آثار پایور و مشکاتیان را گوش می‌داد. 

سالی که  من به کوی دانشگاه وارد شدم (۱۳۷۶)، از اتاق‌ها صدای خوانندگان سنتی و پاپ و بیش از همه محمدرضا شجریان به گوش می‌رسید. سالی که از کوی خارج شدم (۱۳۸۷)، کم‌کم صدای رپ‌خوان‌های «خیلی‌ غیرمجاز» از بعضی اتاق‌ها به گوش می‌رسید؛ صدای کسانی چون یاس و شاهین نجفی که در آن سال نخستین آلبوم خود «ما مرد نیستیم» را منتشر کرده بود.

▫️ معصومعلی پنجه
نیمروز آدینه، ۲ آبان ۱۴۰۴ | تهران [در حال شنیدن «به یاد عارف» که در آبان ۱۳۷۹ در ساختمان ۲۲ کوی باربار شنیدم و گریستم]

🔗 کوی دانشگاه تهران، دههٔ هفتاد و هشتاد (۴): زندگی مذهبی

📘 پنجه‌نامه: تاریخ و خاطره
🆔 t.me/HistoryandMemory