خطر انسداد معرفتی در اجتماع شیعی: تفسیق در نفی وقوع تکفیر!

حسن محدثی گیلوایی

عالمی دینی عالمی دیگر را تفسیق کرده است. این به‌خودی خود نه نادر است و نه متفاوت. این‌که عالمی مسلمان و شیعی، عالم مسلمان و شیعی دیگری را تکفیر، تضلیل، یا تفسیق کند، به‌هیچ‌وجه نادر نیست. اما آن‌چه کاملاً نادر یا شاید بی‌نظیر است این است که یک عالم دینی بلندمرتبه (آیت‌الله اراکی) یک عالم دینی بلندمرتبه و بسیار تاثیرگذار و مولد را در “نفی وجود و وقوع تکفیر در تاریخ تشیع”، تفسیق کرده است!

پیوند به متن کامل این یادداشت در سایت دین‌آنلاین
https://www.dinonline.com/21940/


#فرهیختگان پیک آگاهی شماست

راه حل نابودی ریشه های "تکفیر" بین مذاهب اسلامی؛ از دیدگاه آیت الله حیدری


جان آگه با #فرهیختگان

ارجاع؛ عرصه‌ای بکر در حوزه‌ زبان دینی

حامد قدیری؛ پژوهشگر فلسفه

راوی #اندیشه:

1⃣مقدمه

زبان دینی یکی از حوزه‌های فلسفه‌ی دین است که عنوانی متأخر دارد، اما مباحث آن یکی از اصلی‌ترین مباحث فلسفه و کلام در طول تاریخ بوده است. این حوزه اجمالاً با این مسأله کلنجار می‌رود که «چگونه می‌توان از امور و رخدادها و ویژگی‌های مرتبط به ساحت الهی سخن گفت؟». این حوزه می‌خواهد این عبارات را با موشکافی‌هایی تحلیل کند که هم‌اکنون در فلسفه‌ زبان ــ‌‌به معنای عامِ کلمه‌ــ جریان دارد.
در این‌جا اولاً سه زیرمسئله‌ زبان دینی را به‌اختصار معرفی می‌کنم و ثانیاً توضیح می‌دهم که در یکی از آن‌ها، نسبت به بقیه، پژوهش کم‌تری انجام شده و می‌تواند بستر مناسبی برای پژوهش‌گرانی باشد که در پیِ عرصه‌ای نسبتاً بکر در این حوزه‌اند.

2⃣زیرمسأله‌های اساسی زبان دینی

یکی از عبارات معمولی زبان دینی را در نظر بگیرید:
«خدا عالم است.»
در یک نگاه کلی، می‌توان بررسی این عبارت را به سه زیرمسأله فروکاست:
زیرمسأله‌ نخست، از معناداری آن بحث می‌کند و به این سوال می‌پردازد که آیا عبارات زبان دینی ــ‌مثل همین جمله‌ــ اساساً معنادار هستند تا بتوان درباره‌ چیستیِ معنای آن‌ها و سپس صدق و کذب‌شان سخنی گفت؟

زیرمسأله‌ دوم معمولا با این فرض آغاز می‌شود که عبارت «خدا عالم است» از حیث معناداری فاقد مشکل است، اما برای فهم معنای آن، سراغ موضوع این گزاره؛ یعنی کلمه‌ «خدا» می‌رود و این سؤال را می‌پرسد که کلمه‌ «خدا» چگونه به مرجع/مابازای خود ارجاع می‌دهد؟ ارجاع آن از حیث مداقه‌های فلسفه‌ زبان چگونه است؟
زیرمسأله‌ سوم دنباله‌ بحث درباره‌ معنای عبارت دینی را می‌گیرد و از این می‌پرسد که محمولِ جمله‌ یادشده؛ یعنی «عالمیت» وقتی در موردِ خدا به‌کار می‌رود چه معنایی دارد؟ ناگفته پیداست که در این‌جا وجه مسأله‌خیز به این فرض برمی‌گردد که ساحت الهی «متعالی» است و نسبت به ساحتِ ممکنات، «غیریت محض» دارد. پس نمی‌توان به‌راحتی خدا را به همان معنایی «عالم» دانست که مثلاً انسان را «عالم» می‌دانیم.

از این میان، مورد اول ــ‌یعنی زیرمسأله معناداری‌ــ نسبتاً متأخر است و طرح آن در قرن بیستم پررنگ شده است. بحث از معناداری زبان در دلِ نگاهی شکل گرفته که معناداری را به واقع‌نُمایی، و واقع‌نُمایی را به تجربه پیوند می‌زد و هر گفتمانی را که نسبت به داده‌های تجربی حساس نبود، کنار می‌گذاشت. از این رو، زُعمای این بحث (که مشهورترین‌شان پوزیتیویست‌های منطقی بودند) مشخصاً گزاره‌های دینی، مابعدالطبیعی، اخلاقی و زیبایی‌شناختی را به چالش می‌کشیدند. به همین خاطر، یکی از گره‌های بحث دقیقاً همین معناداری گزاره‌های دینی بوده که مخالفان را واداشت در پیِ دفاع از معناداری گزاره‌های دینی بربیایند. البته کم‌کم با زیرسؤال‌ رفتنِ خودِ ایده‌ ارائه‌ ملاک معناداری، کم‌کم این بحث از مرکز مباحثِ فلسفی ــ‌و با کمی تأخیر از مرکز مباحث فلسفه‌ دین‌ــ کنار رفت. ولی به هر حال، در همین مدت، مطالب گسترده‌ای له و علیه معناداری زبان دینی منتشر شد و ادبیات قویمی شکل گرفت.

مورد سوم ــ‌یعنی معنای مفاهیم به‌کاررفته درباره‌ خدا‌ــ موضوعی پر قدمت است. در سنت‌های اسلامی و مسیحی و یهودی، مباحثی که تحت عنوان صفات الهی در فلسفه و کلام مطرح شده‌اند، مواضعی که به تشبیه و تنزیه و تعطیل شناخته شده‌اند و حتی از جهاتی اقوال ناظر به تشکیک در وجود (به‌ویژه در فلسفه‌ ملاصدرا) به‌نحوی در مقام پاسخ به این سؤال بوده‌اند. این اقوال در روزگار فعلی هم پی گرفته شده‌اند که در مجموع ادبیاتی چگال و پرمحتوا در این باب شکل داده‌اند.

3⃣پژوهش در باب ارجاع الهی

از میان زیرمسأله‌های یادشده، زیرمسأله دوم ــ‌یعنی پرسش از ارجاع کلمات دینی‌ــ کم‌تر از بقیه پی گرفته شده است. تُنُک‌بودنِ پژوهش‌های حول این مسأله دست‌کم دو علت دارد: اولاً حوصله‌ حوزه‌ زبان دینی عمدتاً با انبوه مباحث ناظر به زیرمسأله‌های دیگر آکنده شده و ناگزیر، اشاره‌ چندانی به این ‌زیرمسأله نمی‌شود. ثانیاً در ادبیات فلسفه‌ زبان، مباحث پردامنه‌ای در باب ارجاع و نحوه‌ تبیین آن شکل گرفته که اگر کسی بخواهد در باب «ارجاع در زبان دینی» پژوهش کند، لاجِرم باید به حد مستوفا با این مباحث آشنا باشد. این دو نکته باعث شده این زیرمسأله تا حد زیادی از دایره‌ توجه پژوهش‌گران دور بماند.

🔺با این حساب می‌توان گفت که زیرمسأله «ارجاع» یکی از مسائل اصلی زبان دینی است که از قضا، پژوهش‌های نسبتاً کمی در آن انجام شده اما اگر پژوهش‌گری مایل به فعالیت در عرصه‌ای بکر در حوزه‌ زبان دینی است، می‌تواند با توشه‌‌ای از آرای فلاسفه‌ زبان به سراغ آن برود و بحث‌های تازه‌ای را مطرح کند.


#فرهیختگان، ندای آگاهی

فاز جدید پروژه‌ی طرد آیت‌الله سیدکمال حیدری از حوزه: بیانیه تند جامعه مدرسین


ساعاتی پیش جامعه مدرسین حوزه علمیه قم مستقیما به موضوع برخورد با آقای سیدکمال حیدری ورود کرد و با صدور بیانیه‌ای شدیداللحن به امضای آقای محمد یزدی نشان داد قرار نیست از تجربیات شکست‌خورده‌ی قبلی خود عبرت بگیرد. در این بیانیه تلویحا از حیدری به عنوان «گمراهی فرومایه»، «پیرو شیطان»، «فتنه‌گر» و «دارای آرای باطل» یاد شده است که ادبیات بیانیه چند روز اخیر محسن اراکی را تداعی می‌کند. این بیانیه نشان می‌دهد اراده‌ی برخورد با حیدری و محدودسازی او (که نمونه‌هایش را در تاریخ چهار دهه اخیر حوزه فراوان سراغ داریم) جدی است و احتمالاً باید منتظر برخوردهای شدیدتر هم بود. فارغ از اینکه چه موضعی درقبال حیدری و آرا و نظراتش داشته باشیم، بیانیه‌ی امروز جامعه مدرسین در تاریخ فعالیت‌های این نهاد حوزوی به عنوان یک شکست و در تاریخ حوزه‌ی شیعه به عنوان سند نارواداری ثبت خواهد شد.

حسام مظاهری

متن بیانیه https://hawzahnews.com/x9SkP

#فرهیختگان،ندای آگاهی
@IRANINtellectuals

نفرت چون به منتهای شدّت رسد، ما را از آنان که منفور می‌داریم فرومایه تر می‌کند.

فرانسوا دو لاروشفوکو: ادیب، فیلسوف، و استادِ بزرگ کلماتِ قصار فرانسوی (۱۶۸۰ - ۱۶۱۳)


جان آگه با #فرهیختگان

مشروعیت‌زدایی از نهادی کهن

علی شفیعی

چندی است که جامعه مدرسین که نهادی نوظهور و محصول یک امر سیاسی و برهه‌ای خاص بوده با پیش‌فرض تکلیف و تکفل خود در صیانت از نهاد مرجعیت و روحانیت به طرد و نفی فقیهان و جریاناتی حوزوی غیر همسو  می‌پردازد که سخنان و ره‌آوردهایشان همدلانه نیست.

گاه به خلع مرجعی از مرجعیت می‌پردازد و دیگرگاه در تهدید علنیِ فقیهی دیگر تابلوی بیت وی را نشانه می‌رود. در آخرین مبارزه این نهاد نوپدید با اندیشه‌های نوپیدا در حوزه و جریان فقهی، جامعه مدرسین در بیانیه شدید و غلیظ علیه سید کمال حیدری فقیه صاحب‌نام و پرنفوذ در میان جریانات نواندیش برون‌حوزوی، وی را پیرو شیطان دانسته و او را گمراه خوانده و به همین دلیل آحاد مؤمنان را از فتنه‌گری وی بر حذر داشته است.


🔹بعید است که این نکته مورد انکار اعضاء جامعه مدرسین باشد که مشروعیت، هویت و هستی آن نهاد نوپیدا به تاریخِ کهن نهاد مرجعیت گره خورده و برآمده از آن است و لذا هرگونه گمانه‌زنی مبنی بر نسبت بین این همانی مرجعیت و جامعه مدرسین از بنیاد خطاست که می‌تواند محصول زیاده‌خواهی باشد؛ چراکه در برابر دیدگان ما نهادهای هم‌عرض جامعه مدرسین به عنوان رقیبان جدی شکل گرفته‌اند که از آن جمله می‌توان به مجمع محققین و مدرسین اشاره کرد.

اگر این اصل را بپذیریم که این نهاد نوپدید و رقیبانش همه مشروعیتی اگر دارند ذاتی نیست بلکه مشروعیتشان از نهاد مرجعیت است انتظار می‌رود که تلاش حداکثری کند در موضع‌گیری‌هایشان مشروعیت نهاد مرجعیت را با چالش مواجه نکنند.

🔹نهاد مرجعیت و فقاهت از دیرباز نوعی پلورالیسم فقهیِ رقیق را به خود دیده است و پذیرای آن بوده است، به‌گونه‌ای که گاه در یک مسئله فقهی ما با چندین رأی متفاوت و حتی متعارض مواجهه بوده‌ایم، اما هیچ وقت فقیهان نه حربه مشمئزکننده تکفیر را به کار گرفته‌اند و نه این‌گونه که جامعه مدرسین موضع گرفته است فقیهانِ مخالفِ خویش را فتنه‌گر خوانده‌اند.

آراء مرحومان ابن جنید اسکافی، ابوالصلاح حلبی، سلار، فیض کاشانی، مقدس اردبیلی و… در موضوعات مختلف نمونه‌های غیر قابل انکار و اغماض در تاریخ فقه شیعه‌اند که با تمام تفاوت‌های فراوان آراء ایشان با مشهور فقیهان همیشه مورد مراجعه بوده و کانون توجه علمی بوده‌اند.

البته به صورت موردی فقیهانی گاه در نقد یک دیگر اخلاق پژوهش را رعایت نمی‌کرده و یکدیگر را با ادبیاتی غیرقابل پذیرش مورد خطاب و عتاب قرار می‌داده‌اند اما هیچ‌گاه به صورت نهادی به طرد یا احیاناً تکفیر یک فقیه اقدام نمی‌کردند...

📎 پیوند به متن کامل این یادداشت در سایت دین‌آنلاین

جان آگه با #فرهیختگان

کیخسرو و کوروش

«افسانهٔ زاد کیخسرو و کوروش، چنان‌که پیش از این دیگران شناخته و نوشته‌اند، به یکدیگر شباهت دارند...»

جلال خالقی مطلق
مجلهٔ ایران‌شناسی، سال هفتم، بهار ۱۳۷۴، شمارهٔ ۲۵


جان آگه با #فرهیختگان

روز میلاد پیامبر
بازگشت به رای متقدم تشیع


دوازدهم ربیع الاول میلاد مسعود رسول خدا محمد بن عبدالله (ص) مبارک باد.

رسول خدا محمد مصطفی (ص) بنا بر قول صحیح تر در دوازدهم ربیع الاول عام الفیل معادل اردیبهشت سال پنجاه و سوم قبل از هجرت (آوریل سال ۵۶۹ میلادی) در مکه متولد شده است.

اکثر اهل سنت و حداقل دوازده نفر از افاضل امامیه به ترتیب تاریخی از این قول دفاع کرده اند:
۱. ابان بن عثمان در کتاب المبعث والمغازی،
۲. ثقة الاسلام کلینی در کافی،
۳. مسعودی در اثبات الوصیة،
۴. قاضی نعمان در شرح الأخبار،
۵. شیخ صدوق در کمال الدین،
۶. حاسب طبری در زیج مفرد،
۷. شهید ثانی در فوائد القواعد،
۸. رضی الدین محمد قزوینی در مولودیه و لسان الخواص،
۹. سید ابراهیم مدرس حسینی اصفهانی در مولودیه،
۱۰. شیخ الشریعه اصفهانی و پسرش محمد مهدی در إعلام الأعلام،
۱۱. أبوالمجد محمد رضا اصفهانی صاحب وقایة الاذهان (استاد آقای خمینی) در اجازه اجتهاد به بانو نصرت امین،
۱۲. محقق شوشتری صاحب قاموس الرجال در رسالة فی تواریخ النبی والآل.

متن کامل در فایل ضمیمه


جان آگه با #فرهیختگان
@IRANINtellectuals

‍ ماسک هم کافی نیست

مصطفی جلالی فخر، متخصص بیماری‌های داخلی

🔸متاسفانه باید اعلام کنم در حال فرو رفتن در باتلاق شکست در برابر کرونا هستیم. امروز از چهارصد کشته در روز عبور کردیم. در حالی که بر اساس خبر معاون وزیر بهداشت، برای رسیدن به آمار واقعی، باید این رقم را دوبرابر کنیم. داریم قتل‌عام می‌شویم. حتما دعا کردن در هر حالی خوب است اما دعاخواهی، معنای دیگری هم در دل خود دارد؛ این که دیگر کاری از دست ما برنمی‌آید. پس از التماس دعای معاون رئیس‌جمهور برای مهار گرانی، در استان یزد هم به استغفار جمعی برای کنترل کرونا پناه آورده‌اند. و اعتراف می‌کنم که خودم هم هر روز که راهی بیمارستان یا کلینیک می‌شوم، از زیر قرآن رد می‌شوم؛ چون می‌دانم واقعیت موجود ما و کرونا چگونه است و کنار ابتلا قدم می‌زنم.

🔸نکته بسیارمهم و موردغفلت‌ واقع شده این است که بسیاری از مبتلایان اخیر، از ماسک هم استفاده کرده‌اند، حتی به صورت منظم و دقیق. پس چرا کرونا گرفتند؟! عدم‌ کنترل بهداشتی کافی بر تهیه ماسک‌ها، و عدم امکان مالی برای تعویض مکرر ماسک، دو دلیل مهم‌اند اما علت مهم‌تر، «عدم رعایت فاصله‌گذاری اجتماعی‌» ست. مردم دچار اشتباه بزرگ استراتژیک شده‌اند و فکر می‌کنند ماسک کافی‌ست و فاصله دو متر را رعایت نمی‌کنند. حتی در تجمعات و صف‌ها و مترو و اتوبوس و آسانسور و «غیره»، سینه به سینه هم‌ می‌ایستند و به دلیل ماسک، احساس نفوذناپذیری دارند. در حالی که حفظ فاصله اجتماعی، به اندازه و چه بسا بیش از ماسک زدن، اهمیت دارد. همچنین شستشوی دست‌ها به عنوان مکمل اصول سه‌گانه‌ی پیشگیری.

🔸اگر به سرعت و قاطعانه اقدام نکنیم، هفته‌هایی به‌مراتب خوف‌انگیزتر در انتظار همه است و می‌ترسم به جایی برسیم ‌که نه تنها تختی برای بستری، بلکه سردخانه‌ای برای اجساد هم خالی نباشد. کاش دولت بتواند و بخواهد وضعیت فوق‌العاده اعلام کند و قرنطینه اجباری و حداقل یکی دو هفته تعطیلی تمام مراکز، تا شاید بتوانیم از این گرداب ویرانگر خارج شویم. فعلا همه با هم ماسک و «فاصله اجتماعی»!
از کانال سهند ایرانمهر

https://t.me/arshivefarhikhtegan/446
جان آگه با #فرهیختگان

بیانیه‌ی جمعی از نواندیشان دینی ایرانی در محکومیت جوّ تکفیری در حوزه‌ی علمیّه‌ی قم

زیتون-جمعی از نواندیشان دینی با صدور بیانیه‌ای  از «شکل‌گیری موج خفقان و رواج ادبیّات تکفیری در حوزه‌ی علمیّه‌ی قم» ابراز نگرانی کردند.

این بیانیه واکنشی است به  تکفیرِ آیت‌الله سیدکمال حیدری، یکی از مراجع تقلید،  از سوی محسن اراکی، ریاست سابق مجمع جهانی تقریب مذاهب.

آیت‌الله سیدکمال حیدری اخیرا در گفت‌‌وگویی با شبکه‌ی العراقیه گفته‌بود که فقیهان شیعه قائل به «کفر کلامی» یا به تعبیر دیگر قائل به «بی ایمانیِ» اهل سنّت ‌اند.

انتشار این گفت‌وگو سبب شد که آیت‌الله اراکی بیانیه‌ای منتشر کند و از تعابیری مانند «بدعت‌گزار»، «دروغ‌گو»، «فاسق»، «شیاد» و «دجال» برای کمال حیدری استفاده کند و  بگوید که او «در دام سازمان‌های اطلاعاتی استکبار جهانی و سه‌گانه‌ی طغیانگر وهابی ـ صهیونیستی ـ غربی»  افتاده است.

نواندیشان دینی در بیانیه‌ی خود نوشته‌اند که «طنز تلخ ماجرا این‌جا است که فقیهی علیه فقیهی دیگر ادبیات تکفیری به کار بسته تا نشان دهد فقه شیعه تکفیری نیست!»

در این بیانیه همچنین از جامعه مدرسین قم انتقاد شده است که  در نقش «پلیس حوزه»  ظاهر شده و «به جای تشویق به گفت‌وگو و جدال احسن، بر آتش طردگری در حوزه دمیده است.»

امضاءکنندگان بیانیه  از شیعیان و اهل سنّت خواسته‌اند که  «به جای تکفیرِ (ظاهری یا باطنیِ) یکدیگر باید بر اساس توصیه‌ی انسانی قرآن عمل کنند که از «سبقت گرفتن در نیکی‌ها» و «وانهادن دعواهای الهیّاتی به روز قیامت» سخن می‌گوید».

این بیانیه به امضاء محمّدجواد اکبرین، عبدالعلی بازرگان، محمّد برقعی، رضا بهشتی معزّ، سروش دبّاغ، عبدالکریم سروش، رضا علیجانی
، حسین کمالی، محسن کمالیان، داریوش محمّدپور
، محمّدمهدی مجاهدی، یاسر میردامادی، مهدی ممکن، صدّیقه وسمقی و حسن یوسفی اشکوری رسیده است.

متن کامل این بیانیه که برای انتشار در اختیار «زیتون» قرار گرفته، به این شرح است:

https://www.zeitoons.com/81411


جان آگه با #فرهیختگان

این یادداشت تحلیلی را چند سال قبل در مورد واکاوی رویکردهای مختلف در برخورد با مقوله کوروش هخامنشی، نحوه بزرگداشت او و برگزاری روز جهانی کوروش، برای هفته نامه کرگدن چاپ تهران نوشتم که بعدا در چند رسانه دیگر نیز بازنشر شده است.

مجید تفرشی
مسئله علاقه و تمسک به افتخارات و شخصيتهاي باستاني و گذشته دوردست، نه موضوع جديدي در ايران است و نه صرفا تجربه اي مختص کشور ما. با اين همه به نظر ميرسد که در دهه هاي اخير، به خصوص در يک دهه اخير، اين موضوع ابعاد، دامنه و عمق اجتماعي، تبليغاتي، سياسي و فرهنگي جديدي به خود گرفته و بخشي از کشمکشهاي مختلف روزمره موجود رسانهاي، در ميان ايرانيان داخل و خارج از کشور شده است.
در چند سال اخير، مسئله هفتم آبان و جشن سالگرد مجازي تولد کوروش، بنيانگذار سلسله هخامنشي و تجمع در کنار مقبره کوروش، به تدريج به يک کارزار سياسي براي نشان دادن گذشته درخشان يا عرض اندام مخالفان وضع موجود تبديل شده است. از طرفي هم به يک چالش و خطر امنيتي بدل شده که عدهاي براي تضعيف نظام و ارزشهاي ديني به راه انداخته اند و هزاران نفر نيز دانسته يا نادانسته در اين جريان درگير شده اند که بايد با آن مقابله شود و دستکم و حتي المقدور آن را کنترل و محدود کرد.
در ميان اين معرکه، چيزي که کمتر مورد توجه قرار ميگيرد، نظرهاي عميق و دقيق کارشناسانه از هر دو جهت يا جهت بيطرف، در مقابل اظهارنظرهاي عوام يا حتي نخبگان غيرکارشناس در فضاهاي مجازي و شبکه هاي اطلاع رساني ديجيتالي است. چيزي که اين روزها در صفحات مجازي له و عليه روز کوروش و گردهمايي پاسارگاد مشاهده ميشود، جرياني نه چندان جديد، ولي نمونه اي داراي ابعادي متفاوت و دگرگون نسبت به دستکم دو سده باستانگرايي در ميان ايرانيان است.
علاقه مندان طرح واقعي يا اغراق آميز آموزه هاي باستانگرايانه و مطرح کردن نام و ياد کوروش داراي انگيزه ها و اهداف يکساني نيستند. براي بسياري از اين افراد، کوروش هخامنشي، نماد حيثيت مورد قبول واقع شده جهاني تمدن و امپراتوري از دست رفته ايران است. براي عده اي ديگر نيز کوروش و جشن سالروز قراردادي تولد پادشاه هخامنشي، مجالي است براي ابراز نارضايتي و همراهي با جريانها و شبکه هاي مخالف نظام در اعلام مخالفت با وضع موجود سياسي و ديني.
براي اين دسته که بعضا فاقد بينش و ديدگاه عميق و گسترده تاريخي هم هستند، ايران باستان، امپراتوري هخامنشي و عصر حکومت کوروش، دوراني بوده خالي از انتقاد، سراسر افتخار و بري از اشتباه و ظلم و نابرابري که بايد تلاش کرد تا اين دوران موعود را جانشين وضع موجود سراپا اشکال و انتقاد کرد. اين دو روش در ادوار مختلف تاريخ ايران، دستکم در چند دوره مشخص نمود و بروز داشته است. مثلا ميتوان به نمونه هاي مشابهي در سالهاي پس از جنگهاي ايران و روس و عقد معاهده هاي گلستان و ترکمانچاي، سالهاي پس از معاهده پاريس و جدايي هرات از ايران، سالهاي پيرامون انقلاب مشروطه اشاره کرد که با دلايل مختلفي چنين جريانهايي مطرح ميشدند.
تقريبا از ابتداي دوران جديد پس از کودتاي سوم اسفند 1299 و تغيير سلطنت از قاجار به پهلوي در آذر 1304، به تدريج مسئله باستانگرايي و توجه به ايران باستان، جزو برنامه هاي سامان يافته و نهادينه شده دربار، دولت و ديگر ارکان مختلف حکومتي قرار گرفت.
در سالهاي اخير، جريانهاي رسانه اي فارسي زبان و غيرفارسي منطقه اي و بين المللي نيز تلاش بسياري براي سياسي کردن اين تحولات کرده اند. جالب اينجاست که در شرايطي که بخشي از تبليغات باستانگرايانه و کوروش ستايانه به شدت ضدعربي است، برخي رسانه هاي ضدايراني عربي نيز بي توجه به اين جنبه، با شوق و ذوق ويژه اي به تشويق اين جشنها ميپردازند. در اين ميان البته انديشمندان و محققان بسياري نيز بوده و هستند که فارغ از جريانها و سياستگذاريهاي رسمي و حکومتي، به اهميت علمي، تاريخي و تمدني ادوار مختلف ايران باستان و حکومتهاي ايران باستان و شخص کوروش توجه داشته و طرح چنين ادوار تاريخي و موضوعات پژوهشي از سوي آنان، لزوما داراي انگيزه تبليغي، ديني، سياسي و فرهنگي نبوده است.
از سوي ديگر، در اردوي مخالفان برجسته سازي امپراتوريهاي ايران باستان و نقش کوروش هخامنشي نيز وحدت کاملي وجود ندارد. براي برخي از آنان، مسئله دين ستيزي برخي جريانهاي طرح و برجسته سازي ارزشهاي باستانگرايانه مورد توجه است و جريان کوروش ستايي موجود را نمادي از تلاش براي دين زدايي و اسلام ستيزي ميدانند. از نظر اين عده، سرنخ همه تحقيقات ايران باستان و دوران هخامنشي و به خصوص شخص کوروش، در دست محققان يهودي و لابي حکومت اسرائيل و حاميان آنان است.
۱/۲

جان آگه با #فرهیختگان
@IRANINtellectuals

اين سوءظن تا جايي پيش رفته که در برخوردي اغراق آميز و بعضا غيرعلمي همه تحقيقات مرتبط با ايران باستان به مستشرقان استعماري خارجي، به خصوص يهوديان و دلبستگان به سياستهاي يهودي يا صهيونيستي نسبت داده شده و بدون توجه به سابقه سيصد ساله مطالعات ايران باستان، ادعا شده که اساسا اين نوع تحقيقات، صرفا با انگيزه هاي سياسي بوده و از زمان پيروزي انقلاب در ايران شروع شده است.
در اين ميان جرياني نيز وجود دارد که البته جديد نيست، ولي به تدريج و به کندي در حال پيشرفت است. براي اين عده، هيچ مغايرت جدي ميان ارزشهاي از دست رفته ايران باستان و ارزشهاي واقعي کوروش با تلاش براي کمک به بهبود تدريجي و عميق و مسالمت جويانه و مشفقانه وضع اجتماعي، اقتصادي، سياسي و فرهنگي کشور وجود ندارد و حتي ميتوان ارزشهاي ديني اسلامي با آموزه هاي انساني و بشردوستانه کوروش آشتي برقرار کرد و پيوند ايجاد کرد. در ساليان گذشته نيز تلاشهاي متعددي براي چنين پيوندي وجود داشته است. براي نمونه ميتوان به تحقيق ابوالکلام آزاد، محقق و سياستمدار برجسته مسلمان هندي در انطباق شخصيت ناشناخته ذوالقرنين در قرآن کريم با کوروش هخامنشي اشاره کرد. پژوهشي که بعدها با همت عبدالرحمان سيف آزاد، محمد ابراهيم باستاني پاريزي و سعيد نفيسي به زبان فارسي در ايران نيز منتشر و منعکس شد.
در شرايط کنوني به نظر مي‎رسد که نه اقدام کساني که ميخواهند ايران باستان و کوروش هخامنشي را به ابزاري در جهت کارزار تبليغاتي و سياسي ضدحکومتي به کار بگيرند و نه اقدام کساني که ميخواهند بزرگداشت کوروش و ايران باستان را روشي ضدامنيتي قلمداد و با آن مقابله کنند به جايي نرسيده است. در اين وضعيت اقدام هوشمندانه، شايد اين باشد که دو طرف اصرار بر دشمني ورزيدن طرف مقابل با خود نداشته و موضوعي را که ميتواند به همبستگي و وفاق ملي منجر شود به يک رويارويي امنيتي و چالش مبدل نکنند. در اين شرايط پيچيده، نه هيچکدام از دو طرف دعوا، با طيفهاي مختلف خود، زورشان به هم ميرسد و نه اساسا امکان برتري هيچ يک از آنان، با توجه به شرايط و مقتضيات کنوني کشور وجود دارد. در اين شرايط اگر اين تقابل نهايتا به نوعي تفاهم تبديل شود، يک بازي برد برد و مسالمت جويانه رقم خواهد خورد. در غير اين صورت، تنها برنده واقعي چنين تقابل غيرضروري، اتحاد بدخواهان منطقه اي و بين المللي ضدايران و منافع ايران خواهد بود.

۲/۲
جان آگه با #فرهیختگان
@IRANINtellectuals

«تکفیر» در اندیشه کلامی و فقهی شیعی
حسن یوسفی‌اشکوری

درآمد
این روزها بار دیگر ماجرای تلخ و فاجعه‌بار تفسیق و تکفیر در جریان است و این بار گریبان یک عالم و مجتهد شیعی را در حوزه قم گرفته است. هرچند آیت‌الله سید کمال حیدری با عنوان رسمی «آیت الله العظمی» و احراز مقام متعارف مرجعیت و احتمالا حمایت‌هایی از سطح بالای قدرت سیاسی در جمهوری اسلامی، تا کنون از مصونیت نسبی برخوردار بوده و از این رو برای اظهار نظر و گسترش افکار و آموزه هایش می‌کوشیده، ولی ظاهرا کاسه صبر سنتگرایان تکفیری لبریز شده و در روزهای اخیر با تهاجم فیزیکی به دفتر او در قم مرحله تازه ای در برخورد جدی تر با این عالم و مجتهد حوزوی آغاز شده است.
من با افکار و آرای حیدری در چند سال اخیر آشنا شدم و برخی از سخنانش را به عربی و پارسی دیده و شنیده ام. هنوز اطلاعاتم برای داوری و تحلیل جامع آرای فقهی و کلامی و یا معرفت‌شناسانه حضرت ایشان کفایت نمی کند ولی در حدی که تا کنون دریافته‌ام، اولا- آرای واقعا تازه حیدری در عالم اندیشه و کلام و الهیات اسلامی، چندان تازه نیست. به ویژه نواندیشان مسلمان جهان اسلام و بیشتر در ایران معاصر از سید جمال و شیخ هادی نجم آبادی تا شریعتی و بازرگان و شبستری و سروش، برخی از همان آرای تازه و تا حدودی شالوده‌شکنانه را چه بسا در سطوح عمیق‌تر و دقیق‌تر گفته اند و ثانیا- آرای حیدری به ویژه همان آرایی که مورد خشم و انتقاد جزم اندیشان تکفیری قرار گرفته، عموما درست و واقع‌بینانه و مستندند. با این حال، باید اذعان کرد که آرای انتقادی حیدری در مواجهه با مبانی اعتقادی و کلامی و فلسفی و به ویژه فقهی شیعی و آن هم در فضای پر اختناق حوزه علمیه قم، انصافا شالوده‌شکنانه و اثرگذار بوده و هست و از این جهت بس مهم است. و اگر گزاف نباشد، چنین آرای دلیرانه‌ای در فضای بسته و سیاست‌زده مذهبی کنونی و در فضای فقه محور جزم‌اندیش حوزه‌های علمی شیعی، می تواند منشأء تغییرات و تحولات فکری و دینی بشود. حیدری به هر سرنوشتی دچار شود، به گمانم برخی آموزه های نو و تابوشکنانه اش در فضای فکری و دینی ایران به میراث باقی خواهد ماند. همان‌گونه که از اسلاف باقی مانده است. حداقل آن است که در فضای کنونی شبکه های مجازی، چماق تکفیر دیگر بی تأثیر و یا کم تأثیر است. با توجه به مجموعه این وضعیت، بر هر آزاداندیشی لازم است از آزادی اندیشه و بیان عقیده وی دفاع کند و با تکفیرگرایان جزم اندیش آزادی کش، به مقابله برخیزد.

با توجه به این واقعیت است که از چند سال قبل مخالفت های علنی از سوی تقریبا اغلب مراجع و فقیهان سنتی حوزه قم بر ضد حیدری آغاز شد. در اطلاعیه های متنوعی که من تا کنون دیده ام، این فقیهان پاسدار سنت ستبر شیعی بیش از هزار ساله، که گاه برای مقابله با دگراندیشان منتقد راهی جز چماق تکفیر و سرکوب نمی شناسند و وفق سنت مألوف خود، تلویحا و گاه تصریحا به گمراهی، بدعت گذاری، وهابیت، بی دینی، کفر و زندقه، فسق و… متهم کرده و حتی به اتهامات خود رنگ و بوی سیاسی غلیظ نیز داده و او را به عامل بیگانه و مزدوری صهیونیسم متهم کرده‌اند. اخیرا با بیاینه یکی از همین عالمان حوزوی و البته وابسته به قدرت (شیخ محسن اراکی)، فرمان آتش صادر شده و گماشتگان با حمله فیزیکی به دفتر کار جناب حیدری، گویا سوت پایان بازی را نواخته اند. در پی آن جامعه مدرسین حوزه علمیه قم هم به میدان آمده و، ضمن محکومیت شدید کمال حیدری و متهم کردنش به انواع اتهام، وی را «فتنه گر» و «پیرو شیطان» خوانده است. می دانیم که در ادبیات اسلامی و به ویژه از سال ۸۸ به بعد، اتهام فتنه گری، اسم رمز سرکوبی و اعمال انوع محدودیت و خشونت است.

اما طرفه آن است که محسن اراکی در تکفیرنامه‌اش به حیدری تاخته است که او چرا ادعا کرده علمای شیعی نیز سنیان و مخالفان امامان و امامت شیعی را کافر می دانند و منتقد در مقام پاسخگویی و تکذیب برآمده و بر آن است نشان دهد که شیعه و علمای شیعی چنین نبوده اند. شگفتا! گاهی گویا این حضرات به مضامین مدعیات خود نیز توجه ندارند و به نظر می رسد که از هول حلیم توی دیگ می افتند. مدعی با همین بیانیه تکفیری و نسبت هایی که به حیدری داده است، خود مدعای کمال حیدری را مدلل و مستند کرده است.

مقدمه طولانی شد. حال در این نوشتار می کوشم گزارشی مستند از داستان تکفیرِ جریان های مخالف و نامعتقد به امامت خاص شیعی امامی ارائه دهم؛ گزارشی که نشان می دهد کمال حیدری سخن گزاف نگفته است.

متن کامل در زیتون:

https://www.zeitoons.com/81405


#فرهیختگان پیک آگاهی شماست

معلمی سرش بریده شد، بی جرم بی جنایت.
اما این داستان تلخ این جا تمام می شود؟ در این فرصت کوتاه تصویری که زمینه بحث مفصلی است تلاش کردم انچه در جامعه فرانسه میان مهاجرین و به خصوص اقلیت قابل توجه مسلمان فراموش شده می گذرد را توضیح دهم.
این مشکل چقدر از لائیسته است به چه میزان از تبعیض بر می گردد. چرا حکومت مسلمانان را به امامان متاثر از عربستان سپرده است. پس مسولیت دولت – ملت چه می شود؟ایا این اقلیت فرانسوی نیستند؟ اسلام اروپائی را چه کسانی و جریانی عقب زدند تا اسلام سلفی میدان یابد؟ چقدر پای پول نفتی در میان است؟
بی گمان سیاست مداران از راست فرانسه تا اردوغان و حکومت ایران و عربستان فضای سیاسی تبلیغی برای خود تدارک می بیند که در طوفان سیاسی ریشه مسئله گم شود. اما یافتن ریشه ها است که خشونت را کاهش می دهد.
تقی رحمانی

جان آگه با #فرهیختگان
@IRANINtellectuals

.
بازیِ خونین
معادله‌های عجیب در طولانی‌شدن جنگ ایران و عراق

جعفر شیرعلی‌نیا:

پروفسور برنارد رایش در مقاله‌ی اسراییل و جنگ ایران و عراق می‌نویسد: «بهره‌ی اصلیِ اسراییل از جنگ ایران و عراق آن بود که این دو قدرت منطقه‌ای که هر دو دشمن اسراییل محسوب می‌شدند، علیه یکدیگر وارد جنگ شدند و فرصت استراحتی برای اسراییل فراهم شد.» او معتقد است اسراییل به دنبال «حفظ موازنه‌ی قوا برای طولانی‌کردن جنگ و جلوگیری از پیروزی یکی از دو طرف بود.»سیاست آمریکا هم شبیه صهیونیست‌ها بود؛ ادامه‌ی جنگ خونین ایران و عراق؛ تا وقتی که برنده‌ای نداشته باشد.

مذاکرات محرمانه ایران و آمریکا در میانه‌ی دهه‌ی 60 که به ماجرای مک فارلین معروف شد در این معادله چه نقشی داشت.

یکشنبه ۱۱ آبان، سالن همایشهای مرکز اسناد و کتابخانه ملی؛ حضور با رعایت پروتکل‌های بهداشتی آزاد است.

مراسم به صورت زنده از صفحه اینستاگرام انجمن اندیشه‌و‌قلم به آدرس
http://instagram.com/andisheqalam 
پخش می شود.

صحبت‌هایم در این همایش را می توانید از صفحه اینستاگرامم با این آدرس به صورت زنده ببینید👇

https://instagram.com/jafarshiralinia?igshid=1sw8uiiznyf5v

خواجۀ بی‌تاج

پس از مشروطه سرودن دربارۀ تهران، بین گویندگان مرسوم شد و تا امروز ادامه دارد. میرزاده عشقی، ایرج‌میرزا، عارف قزوینی و ملک‌الشعرا بهار، بعدها حبیب یغمایی و شهریار، و سپس نادرپور و سپانلو و میمنت میرصادقی هر یک به طریقی از تهران یاد کرده‌اند. برخی به تهران به عنوان پایتخت و حکومت مرکزی نظر داشته‌اند، برخی هم بی‌ اینکه مسائل سیاسی مطمح نظرشان باشد تهران را نواخته‌اند! برخی از سرایندگان شعرهای بلند و مستقل در این باب ساخته‌اند، برخی هم در یک‌دوسه بیت خدمت تهران رسیده‌اند.

برای نمونه دو بیت از شعر عشقی در «سه تابلوی مریم» را بخوانیم. صحنه‌ای که پدری داغدیده بر گور دختر جوانمرگش که جوانی تهرانی او را فریفته، دامانش را آلوده و ترکش کرده، خون می‌گرید و پیرزنی از راه می‌رسد:
خمیده‌پشت زنی پیر لندلندکنان
دو سه دقیقۀ پیش آمد و نمود فغان

که صد هزاران لعنت به مردم تهران
سپس نگاهی بر من نمود و گشت روان.


یا سروده‌ای از ایرج میرزا که رندانه این بیت را گذاشته در دهان آن خانم چاقچوری که صورت را نِکو گرفته بود:
من از زن‌های تهرانی نباشم
از آنهایی که می‌دانی نباشم!


و دو بیت از ملک الشعرا بهار که هر کدام بیتی است از قصیده‌ای بلند:
آفت دین است و دانش‌، آفت ننگ است و نام
الحذر ای عاقل از طهران‌، که طهران آفتی است.
و
دمادم در پی عیش و تناسانی‌ست تهرانی
ز بغدادی و کوفی نسخهٔ ثانی‌ست تهرانی.


و دو بیت از شعر مشهور شهریار:
الا ای داور دانا تو می‌دانی که ایرانی
چه محنت‌ها کشید از دست این تهران و تهرانی

چه طرفی بست از این جمعیّت‌ ایران جز پریشانی
چه داند رهبری سرگشتۀ صحرای نادانی.


عارف قزوینی نیز گرچه یک‌دو بیت پراکنده بیشتر دربارۀ تهران ندارد، در نامه‌هایش حسابی از خجالت تهران درآمده است.

آنچه از بررسی چهرۀ تهران در شعر شاعران از مشروطه که تهران، طهران بود تا امروز که تهران کلاف سردرگمی بیش نیست به دست می‌آید این است که این شهر دست‌کم بین شاعران اقبالی نداشته و فروکوفتنش کمابیش سکۀ رایج بوده است. البته استثنائاتی هم همیشه بوده. برای مثال سپانلو نگاهی متفاوت به تهران داشته؛ او تاریخ و پیشینۀ زادگاه خود و حال‌و‌هوای مردمانش را به شکلی نوستالژیک ترسیم کرده است.

از میان شعرهایی که برای این شهر ساخته شده، شعر خانم میمنت میرصادقی (متولد ۱۳۱۶) هم به گمانم جالب توجّه است. این شعر که «خواجۀ بی‌تاج» نام دارد، به گمان من از بهترین‌های میمنت است. شاعر تهران را چون خواجۀ مفلوکی دیده که با سگرمه‌های درهم به کوه البرز تکیه داده، دندان بر هم می‌ساید و بر خویش می‌ژکد. این مخلوق کژوکوژ فرزند خلف خواجۀ قجر است. خواجۀ بی‌تاج در سال ۱۳۷۷ گفته شده است:

ابرو به هم کشیده
لب‌ها فشرده تنگ
تمثال زجر و فاجعه و خبث و بخل و بغض
در قاب واژگونۀ اقبال و اقتدار
خالی ازآنچه لذّت زایای زندگی‌ست
این گونه تکیه داده به البرز
فرزند صدق خواجۀ قاجار است
تهران،
تهران بی‌تبار.
(زیر خونسردترین برف جهان، انتشارات مروارید، ص ۱۶)

#عاطفه_طیه


جان آگه با #فرهیختگان
@IRANINtellectuals

"فارسی‌زدایی در ایران و آسیای میانه"

محمدرضا شفیعی‌کدکنی


#فرهیختگان، ندای آگاهی