🌐 زشت و زیبای هرمنوتیک

راوی #اندیشه ، محمدحسین مصلایی: مسأله‌ تفسیر و تأویل کتاب‌های مقدس را می‌توان از کوشش‌هایی که در قرون وسطی و نهضت اصلاح دینی برای دستیابی به معنای اصلی کتاب مقدس صورت گرفته تا همین امروزِ خاورمیانه دنبال کرد که از یک سو عده‌ای بر اساس فهم‌شان از دین، نظام سیاسی تشکیل می‌دهند و کشورداری می‌کنند، تا خشونت‌های گروه‌هایی همچون داعش و طالبان که باز بر اساس دریافت‌شان از دین صورت می‌گیرد.
یکی از این موارد که به‌واسطه‌ علاقه‌ برخی در کشور ما نیز به یک رسم و عادت تبدیل شده و بودجه‌های زیادی صرف آن شده و می‌شود، درهم آمیختن مفاهیم و اضافه کردن صفت «اسلامی» به مفاهیم و علوم از پیش موجود، و یا چه‌بسا ساختن علوم جدید و نسبت دادن آن به‌ اسلام است. یکی از ابزارهایی که می‌‌توان از آن برای نقد و بررسی این قبیل کوشش‌‌ها بهره برد، دانش هرمنوتیک است. هرمنوتیک مدرن با تبدیل رابطه‌ «فهم» و «متن» به یک مسأله و موضوع تحلیل و شناخت فلسفی از قرن نوزدهم تاکنون توانسته ابزارهای کارآمدی را برای فهم هر متنی به وجود آورد. بی‌شک یکی از راه‌های مطمئن برای سنجش و به چالش کشیدن این قبیل رویه‌ها که اصرار به افزودن پسوند «اسلامی» به انتهای همه چیز دارند، مناقشه‌ای روش‌شناسانه در نوع نگرش آن‌ها به متون مقدس، با استفاده از ابزارهایی است که علم هرمنوتیک در اختیار ما قرار داده است.

دامنه اضافه کردن صفت «اسلامی» به مفاهیم مختلف در سال‌های اخیر به هنر رسیده و باعث شده برخی مدعی وجود مبانی زیبایی‌شناختی در قرآن، و به تبع آن، وجود چیزی به نام «زیبایی‌شناسی اسلامی‌» شوند. دکتر سعید توفیق، استاد مصری فلسفه و زیبایی‌شناسی، در یک سخنرانی در دانشکده ادبیات قاهره بر مبنایی علمی، مفهوم «زیبایی‌شناسی اسلامی‌» را بررسی و تحلیل کرده است. این سخنرانی با قدری تفصیل به صورت کتابی کوچک به نام «تهافت مفهوم علم الجمال الاسلامی» منتشر و در ایران نیز ترجمه شده است. واژه‌ «تهافت» در عربی به معنای فروپاشیدن، به‌پای درافتادن، تنافض و از هم‌گسختگی‌ است.

این کتاب از دو بخش تشکیل شده است؛ مبحث اول: «آیا در میراث اسلامی می‌توان نوعی زیبایی‌شناسی یافت؟» و مبحث دوم: «آیا ممکن است گونه‌ای زیبایی‌شناسی از گفتمان اسلامی برآید؟». او در طول بخش اول کتاب ابتدا با ارائه‌ تعریفی کمینه از زیبایی‌شناسی (Aesthetics) به بررسی عالمانه‌ نمونه‌هایی می‌پردازد که مدعی وجود زیبایی‌شناسی اسلامی‌اند. وی با نشان دادن اشکالات علمی فراوان و درآمیختگی فکری این نوشته‌ها نشان می‌دهد که آن‌ها حتی تعریف روشنی از ساده‌ترین و بدیهی‌ترین مفاهیمی که درباره‌شان سخن گفته‌اند نیز نداشته‌اند. برای مثال، بخش زیادی از افرادی که مدعی وجود زیبایی‌شناسی اسلامی‌ بوده‌اند ادعایشان را به اتکای یافتن عباراتی در متون اسلامی مطرح می‌کنند که در آن کلماتی از قبیل زیبا، هنر و صناعت استفاده شده باشد، اما از آنجا که هیچ درکی از مفهوم استتیک و زیبایی‌شناسی نداشته‌اند در یک جا «زیبا» در عباراتی از فارابی را که دلالتش بر سعادتی بوده که با اخلاق نیکو به وجود می‌آید، با لذت زیباشناختی خلط کرده‌اند، و جایی دیگر هم علم بلاغت و بدیع را به جای زیبایی‌شناسی ‌نشانده‌اند.
سعید توفیق پس از بررسی مثال‌های فراوان نتیجه می‌گیرد که مفهوم «زیبایی‌شناسی اسلامی» بی‌مصداق است و می‌نویسد: «مختصر سخن آنکه این نویسندگان به هنر اسلامی توهین کرده‌اند، چرا که قدر آن را ندانسته‌اند و به اسلام نیز جفا روا داشته‌اند، چون چیزی را که به آن مربوط نمی‌شود، به آن تحمیل کرده‌اند و به زیبایی‌شناسی نیز بد کرده‌اند، زیرا از ابعاد مختلف و اهداف آن آگاه نبوده‌اند».

موضوع این کتاب را نباید به زیبایی‌شناسی فروکاست، بلکه باید آن را مناقشه‌ای روش‌شناختی در نحوۀ تفسیر و فهم میراث دینی و فکری اسلامی توسط گروهی به شمار آورد که اصرار به تحمیل مفاهیمی به اندیشه‌ی اسلامی دارند که در افق معنایی آن مطرح نبوده است. درواقع، با اینکه این کتاب به طور خاص به زیبایی‌شناسی پرداخته اما مخاطب اگر نقدها و استدلال‌های سعید توفیق درباره‌ مفهوم «زیبایی‌شناسی اسلامی» را قانع‌کننده بیابد، می‌تواند این مشت را نمونه‌ای از خروار برداشت‌ها و تفسیرهای بی‌قید و بند از این متون به حساب بیاورد.



#فرهیختگان، پیک آگاهی شماست

جمهوری اسلامی چه گزینه‌هایی در پیش رو دارد؟


یادداشتی از مهدیه گلرو منتشر شده در دوماهنامه میهن
https://telegra.ph/IRI-09-30


جان آگه با #فرهیختگان

‍ تا که قلب و نقد نیک آید پدید
در‌آمدی بر گونه‌شناسی نقد درون‌فرهنگی مولانا

نقد مولانا تاریخی بلند و دفتری پر برگ و رنگارنگ دارد. واژه‌ی نقد امروزه بر سنجش‌گری روشمند و روشنگر برای کشف و حذف خطا دلالت می‌کند. ولی در این مقال، نقد را نه به این معنای خاص و صحیح، بلکه به معنای گسترده‌ی این اصطلاح می‌گیریم اعم از نقد صحیح، یعنی نقد روشمند و روشنگر، و نقد نادرست چنان که هرگونه مخالفتی را در بر گیرد. برخی از آن‌چه این‌جا نقد مولانا می‌خوانیم، با سنجه‌های امروزین نقادی، نقد به شمار نمی‌آید چرا که از انواع عیوب و آفات مقام نقد رنجور است، و بیش از آن که حاصل کوشش‌هایی روشمند و روشنگر برای کشف و حذف خطا باشد، متضمن حمله‌هایی شخصی و شخصیتی، نیت‌خوانی، توطئه‌انگاری، بدگویی و تهمت‌‌افکنی، طعنه و توهین، یا برآمده از حمل کلام به سست‌ترین معنا و حمله به آن، یا بدفهمی یا ساده‌‌سازی و ساده‌اندیشی یا دیگر مغالطات مقام نقادی است.

در گونه‌شناسی حاضر، نقدهای درون‌فرهنگی در کانون توجه اند و به‌تقریب می‌توان گمان زد کمتر نمونه‌ای از نقدهای درون‌فرهنگی یافت می‌شود که در ذیل یکی از اقسام شش‌گانه‌ای که در این نوشتار معرفی شده‌اند، نگنجد. با این حال، گونه‌شناسی حاضر مدعی استقصای کامل و تامّ یا احصای شامل و عامّ همه‌ی نمونه‌های نقد مولانا نیست.

گونه‌شناسی حاضر با مناط دسته‌بندی رویکردها و رهیافت‌های معرفتی ناقدان سامان یافته است، هرچند در ذیل برخی از این گونه‌ها، گونه‌شناسی‌هایی خُردتر هم ممکن است و هم می‌تواند برای تدقیق این بحث، بسیار سودمند باشد. روشن است که با تغییر مناط تقسیم، گونه‌شناسی‌هایی دیگر به دست می‌آید.

غرض اصلی این نوشتار گونه‌شناسی نقد درون‌فرهنگی آرا و آثار مولانا ست، و نه نقادی این نقدها، گو این که توصیف خالص و تقسیم بی‌جهت سودایی نافرجام است و بی‌گمان هر جا پای گونه‌شناسی و سبر و تقسیم در میان است، ناگزیر گامی سنجش‌گرانه نیز روان است. در عین حال، گونه‌شناسی نقدها را می‌توان به نقشه‌برداری از چشم پرنده تشبیه کرد که حاصل آن تصویری است اجمالی از شهری متراکم و پرهیاهو، برای شناسایی اجمالی محله‌ها و اندازه‌ها و نسبت‌ها و جهت‌ها، در قیاس با نقادی نقدها که مستلزم فرود آمدن از تراز نگاه بیرونی بر زمین و زمینه‌ی نقد و جست‌وجوی خانه‌به‌خانه‌ی هر محله و وارسی و پیمودن و آزمودن تک‌تک کوچه‌ها و پس‌کوچه‌ها ست. نقادی نقدها مسیری متفاوت است و به دامنه‌هایی فراخ راه می‌گشاید پر از مناظر بدیع و تجربه‌های نو که جویندگان مشتاق و رهروان آزموده را به سیر و سفر و نقد و نظر فرامی‌خواند. در این مقاله، ناقدان مولانا در شش پایگاه معرفتی گونه‌شناسی شده اند:

نقدهای مشتغلان به عرفان و تصوف،
نقدهای متکلمان و متفقهان،
نقدهای انحطاط‌باوران و توسعه‌اندیشان،
نقدهای مهندسان فرهنگی و تمدنی،
نقدهای اهل تفکیک، و
نقدهای سبک‌شناختی ادیبان.

متن کامل مقاله سال گذشته در نخستین شماره‌ی نشریه‌ی نگاه آفتاب منتشر شد. آن متن اکنون به‌پیوست و هم‌چنین از طریق این پیوند در دست‌رس است.

محمد‌مهدی مجاهدی، هفتم مهرماه ۱۴۰۰



جان آگه با #فرهیختگان

خاستگاه فتوا و فقه درباره مولوی

بمناسبت ۸ مهر روز بزرگداشت مولوی

هادی سروش



به نام خدا

از آن رهگذر که اظهارات فقهی منفی درموردمولوی تلاطمی نه چندان مطلوب درفضای حقیقی ومجازی ایجادنمود،برآن شدم نگاه متفاوتی ازبرخی ازچهره های شاخص حوزه وسپس نگاه فقهی به آن عالیجناب را تقدیم تان نمایم.

نکته اول؛
خودم وشماودیگراندیشمندان حوزه ودانشگاه رادعوت می کنم عبارتی از حضرت امام راملاحظه کنیم که چگونه ایشان معتقداست فهم کلمات امثال مولوی محتاج شناخت مبانی واصطلاحات خاص است واین شناخت برای خیلی هاحتی حکیم سبزواری هم میسر نبوده چراکه برای فهم "مولوی" نیازبه"قریحه عرفانی"هستیم.

ایشان درجلددوم تقریرشرح منظومه که حاوی مباحث سطح عالی فلسفه است گوید:
«کثیرى ازناس شعر مثنوى راجبر میدانند وحال آنکه [وی] مخالف باجبر است، وعلت آن این است که آقایان معناى جبر را نمیدانند.وچنانکه مرحوم حاجى [ سبزواری]نیزدرشرح خودبرمثنوى نتوانسته درشرح وتفسیر، مرام مولوى را برساند؛ زیراحکیمى قول عارفى را بیان نموده بدون اینکه حظ وافر از قریحه عرفانى داشته باشد..براى [فهم و]شرح قول عارف رومى، مردى صوفى که یک نحوه کشف ذوقى داشته باشدلازم است..»

ونکته دوم؛
اضافه برفرمایش امام،اظهارنظر علامه طباطبائی و دو شاگرد نمونه اش یعنی آیت الله مطهری وآیت الله جوادی آملی هم شنیدنی است؛
سخن مهم علامه طباطبائی در کتاب الرسائل چنین است:
《 مولانا؛عارف رازدان و خدابینی است که غواص اقیانوس معانی و معارف و قدوه اصحاب معرفت است》.

و سخن زیبای آیت الله مطهری درکتاب آشنایی باقرآن جلد دوم این است:
《مولوی حرفی غیرازقرآن ندارد هرچه میگویدتفسیرهای قرآن است منتهاازدید عرفانی》.

استاد بزرگوار مادرفلسفه وتفسیر؛جناب آیت الله جوادی آملی هم در درس می فرمودند:
《آنچه جناب جلال الدین رومی درگفته هایش گفته بنابرعرفان ومبتنی برمرحله برتری ازتعقل دینی است.》

درباب مولوی ومثنوی او ،عارفان؛ازشیخ بهایی ومجلسی اول وفیض کاشانی تامرحوم قاضی حرفها دارندکه مجال طرح آن نیست،به عنوان نمونه؛ازمرحوم عارف بالله آقای قاضی منقول است که گفته بود:
"من میمرم ومیروم ولی شماازمثنوی دست برندارید".

ونکته سوم؛
مباحث آن جناب درمثنوی براساس قریحه عرفانی واصطلاح خاص اعتقادی است،آیااصلااستفتاء فقهی دراین حوزه نظری-عرفانی،جادارد؟

شایدبرخی قائل به توسعه امکان اظهارنظر فقیه درهمه جوانب دین ازاحکام واعتقادات واخلاقیات وتجربیات وهنریات و..باشند.

امادرسوی دیگر،نظر ژرف دیگری هم هست؛ آیت الله شهید بهشتی می فرماید؛
《من تعجّب میکنم ازمراجعی که دراین زمینه‌هاقلم روی کاغذ میآورند،چه‌طور متوجه این خطای بزرگ خودشان نیستند.یک مرجع چه حقّی دارددرزمینهٔ مسائل اعتقادی جواب استفتا بنویسد؟ تقلید در مسائل فرعی عملی درست است...اما تقلیددرمسائل عقیدتی ضدّ اسلام است.آن آقایی که یک‌پارچه تقواست بالای چشم ما، ولی چه کسی به شما گفته به او مراجعه کنید و از او مسئلهٔ اعتقادی بپرسید؟》

نکته چهارم؛
شایدگفته شود؛ورود به بحث حرمت استفاده از "کتب ضاله" ازشئون فقیه است.

بله در"مکاسب محرمه" این بحث مطرح است اما بایددونکته موردملاحظه باشد؛

اولا ؛این حکم یعنی حرمت استفاده از کتب ضاله ، مورد تسالم همه فقیهان نیست و مانندآیت الله خوئی به کلی آن رامردود دانسته.

وثانیا ؛کتب ضاله بایدعندالکل،یعنی نزدهمه اندیشمندان دینی "ضاله" باشد، اگر کتابی دارای اصطلاح خاص است و اهل فن ازمتشرعه،آن رانه تنها "ضال" نمیدانندبلکه"هدایت" میدانند، قهراازموضوعِ حکم کتب ضاله به کلی بیرون میرود.


ونکته پنجم؛
شبهات درباره امثال مولوی ازدیرزمان بوده وعلماء هم پاسخ داده اند وچیزی تازه ای نیست وحتی فتوا برخی فقهاء در این موضوع هم تازگی ندارد و حد اکثر چون یک موضوع اختلافی است مقلدین محترم به نظرمرجع شان وفادار خواهند بود ودرمواردی مانند نشر کتاب،فیلم ودیگرخاستگاه های هنری،نظام براساس قانون که مشروعیتش را ازرای مردم وامضاء ولی فقیه دارد،برنامه ریزی میکند.


ونکته ششم؛
"فقه"همواره طلایه دارحفظ میراث وفرهنگ جامعه دینی بوده،قطعادراین راستا به قواعدخودپای بنداست.


نکته هفتم؛
ازخودفقیهان آموختیم؛برمفتیان فتوا ضروری است دربیان حکم حساب بازخوردِ فتوای خویش کنند.
روانیست درفضای حقیقی ویاامروزه درفضای وسیع مجازی؛زمینه سازانکار یابی حرمتی به ساحت"فقه"شوداین همان است که ائمه(ع)عالمان دینی راازآن بنام "اضاعه"حذرداشته اند!

ونکته آخر؛
جامعه دینی مادارای تنوع افکار وسلیقه های مختلف است،"نهادمرجعیت" با در دست داشتن قواعدفقهی مانند"حفظ نظام جامعه اسلامی" ویا "منع اختلال درروابط اجتماعی" ویا "پیشگیری ازمنازعات وآسیب به وحدت"اجازه تفرقه بین آحاد جامعه وایجاددعوا وکشمکش های فرقه ای ومذهبی رابه کسی نخواهند داد.



جان آگه با #فرهیختگان

سید احمد خاتمی:
امام فرمود اگر بخواهیم مردم را بسازیم، باید برای هر ۱۰ نفر یک طلبه داشته باشیم.
هنگامی اشرار در خیابان‌ها یک روحانی و عالم را مشاهده کنند با خود حساب می‌کنند که در شهری که دین زنده است، نمی‌توان کاری کرد.



#فرهیختگان: آن حرفها مال زمانی بود که روحانیت خودش را ساخته بود اما وقتی میانگین شعور و سلامت مردم از میانگین درک و مسئولیت روحانیت حاکم بالاتر است، این مردمند که باید روحانیت را بسازند !

تصمیم قتل علامه حسن زاده!

محمود اسعدی، دبیر همایش چهره های ماندگار در یادداشتی در خبرآنلاین نوشت:

خاطره اول:
دکتر گلشنی رییس وقت پژوهشگاه علوم انسانی از من خواست حق التالیف کتاب استاد را تحویل دهم وقتی با چند همراه خدمت ایشان رسیدم ابتدا پاکت پول را تقدیم کردم و توضیح دادم ایشان پذیرفت ‌گوشه ای گذاشت و به گفتگو مشغول شدیم تا ظهر شد و هنگام نماز و ناهار.. ناگاه علامه پاکت حاوی حق التایف کتابشان را آوردند و به بهانه ناهار پول ها را بین گروه تصویربرداری تقسیم کردند. سپس گفتند: چون سخت است برای من ناهار تهیه کنم خودتان زحمتش را بکشید! در حالی که مبلغ بسیار بیشتر بود..

خاطره دوم‌:
گرچه رقت انگیز اما شایسته تامل است. گفتند: تو آمده ای زندگی مرا تصویر کنی، اما من یاد دو نفری افتادم که‌ چندی پیش پیاده از ۱۲۰۰ کیلومتر دورتر به قصد کشتن من به قم آمده بودند! وقتی تعجب مرا دید زمزمه کرد: بله به قصد قربت! بالای پشت بام دستگیرشان می کنند.
با خود گفتم چرا باید نقشه قتل مرا بکشند؟ خواستم آنها را ببینم .. آوردنشان.. پرسیدم آقاجان! شما به چه جرمی می خواستید مرا بکشید؟ دو جوان بودند با چهره های معصوم .. با کمال سادگی و صداقت گفتند نوشته شما در باب معاد جسمانی قتل شما را واجب می کند! ما هم به قصد قرب الهی می خواستیم چنین کنیم…نمی دانستم چه‌بگویم؟ چهره علامه غرق نور بود انگار هنوز داشت برای آنها دعا می کرد .. خدایش بیامرزاد.



جان آگه با #فرهیختگان

جرعه ای از جام علی

"حکمت"، بسان گمشده ای ارزشمند و "عقلانیت"، همانند گنجی گرانبها، مطلوبیت و اهمیت والایی در زندگی انسان توسعه خواه و اجتماع سعادت مند دارد. در واقع بازیابی، بهره مندی و بهره وری از خردورزی، یک بخت یاری و بهروزی محسوب شود. فرهیختگی و فرهمندی، وقتی است که "خردورزی" اعتبار یابد و "خردمندی"، اعتزاز.
رسالت رسولان و روشنگری نخبگان،
به تعبیر امام علی(لیثیروا لهم دفائن العقول) در رهانیدن و غبار زدایی"خِرّد" از خروار خرافه و آوار جهالت است. چرا عقل پیش می رود و بیش می برد و بیشینه می شود و ما عقب می رویم و کم می آوریم و کمینه می شویم؟ یک پرسش پیشینی و یک چالش همیشگی است. این یک واقعیت است که برخی از جوامع و انسان ها، متکامل و متعادل اند اما بسیاری آشفته و توسعه نیافته اند. اگر تمامیِ علتِ عقب افتادگی و نابسامانی، در بی اعتباری عقلانیت و بی بهایی دانایی نباشد اما باید معترف بود که مهم ترین مانع، تعطیل بودن تعقل و بی اعتباری خردمندی است. در واقع اندیشیدن یک ارزش نیست و اندیشمندان در چشم نمی آیند. معتبر شدن خردورزی و اندیشه انتقادی یعنی جایگزینی نقادی بجای مداحی و تکاپوی نوسازی و توسعه داشتن. نوگرایی، تجدد و توسعه یعنی دولت یافتن دانایان و شایستگان، رهایی از دگماتیسم و جزم اندیشی، پرهیز از عقل ستیزی و احساس گرایی، گذار از جهالت و گذاردن لجاجت، انجام گرایی و عاقبت اندیشی، خود را دانای کل ندانستن و بهره مندی از خرد جمعی و تجربه بشری، مدعی معصومیت و مصونیت نبودن، گردش نخبگان داشتن یعنی منصب و مقام، به انحصار و اختیارِ خاصان در نیاید و مادام العمر نباشد. اموال عمومی، موقوفه یک قوم نشود و در تصاحب و مالکیت همگان باشد و از تصرف و دست اندازی خواص، دور شود. حکمرانی خوب یعنی داشتن ساختاری خردگرا، با تخصصی شدن حوزه ها، تفکیک قوا و محدود کردن دامنه اختیارات، پاسخگو کردن قدرت، کار آمدی ساختار و انسداد راه استبداد. یعنی نظارت همگانی، نهادینه شود تا گردش اطلاعات و انعکاس دیدگاههای مختلف در رسانه ها، معمول و مشروع شود. این می شود محوریت یافتن خردورزی و خردمندی. در خطبه(۱۳۸)نهج البلاغه آمده: راه برون رفت از بحران و بن بست و انسداد، بازگشت به خردورزی است. برای رهایی از آشفتگی و آشوب، باید از سنت های خردمندی و راههای روشن خردورزی، بهره مند شد.

(فَلاَ تَزَالُونَ كَذَلِكَ حَتَّي تَئُوبَ إِلَي الْعَرَبِ عَوَازِبُ أَحْلاَمِهَافَالْزَمُوا السُّنَنَ الْقَائِمَهَ وَ اﻵْثَارَالْبَيِّنَهَ وَ الْعَهْدَ الْقَرِيبَ الَّذِي عَلَيْهِ بَاقِي النُّبُوَّهِ وَ اعْلَمُوا أَنَّ الشَّيْطَانَ إِنَّمَا يُسَنِّي لَكُمْ طُرُقَهُ لِتَتَّبِعُوا عَقِبَهُ.نهج -خطبه۱۳۸)

گفتمان ماندگار
همواره در آن(آشفتگی)خواهید بود تا زمانی که به عقلانیت بازگشت کنید پس باید سنت های پایدار را پاس دارید و راهیِ راههای روشن شوید. بر آن پیمان نزدیک که در آن استمرار راه پیامبری است، وفادار باشید. بدانید که شیطان، مسیر خویش را هموار می سازد تا بدنبال او باشید.


محسن دوازده امامی




#فرهیختگان، پیک آگاهی شماست

ارزش وطندوستی با خوانش آزادی

مجتبی نجفی

مصاحبه ای از دوران کودکی احمد مسعود دیدم و ریشه استقامتش را یافتم: تربیت یک وطندوست که وطن را در آزادی مردمش تعریف کرده. در همان دوران کودکی می‌گوید اگر افغانستان در جنگ بود می‌جنگم اگر در صلح بود می‌خوانم و خدمت می‌کنم. تعریف فردیت در مای جمعی. فردیت خودخواهی نیست در عرصه عمومی شکل می‌گیرد؛ در تعامل با دیگری. در جهان مشترک قوام می‌یابد. احمد این جهان مشترک را افغانستان آزاد و متکثر تعریف کرده. از کودکی آموخته هویتش در وطن تعریف می‌شود اما نه وطن طالبانی که وطن آزاد. برای همین بود گفت نه از جنگ خوشش می‌آید نه سیاست. دوست داشته به آسمان‌ها نگاه کند، به ستاره‌ها. ضرورت او را به سخت‌ترین میدان زندگی‌اش کشاند: قیام علیه یک زد و بند بین‌المللی برای تحمیل چهره‌ای فیک از طالبان رحمانی.

همان آموزه‌ای که از دوران کودکی او را در اندیشه خدمت به افغانستان قرار داد از اروپای آزاد به کوه‌های پرخطر پنجشیر کشاند و مصداق همان شعر معروف فرخی یزدی شد" (احمد) ز جان و دل می‌کند در این محفل ...دل نثار استقلال جان فدای آزادی"
داستان احمد نمونه بارز تربیت وطندوست بر اساس آموزه آزادی است. وطنی که در آزادی مردمش تعریف می‌شود و وطندوستی که در رهایی شهروندان کشورش از انقیاد تاریکی معنا می‌یابد.

فرزند مسعود از پدرش و بسیاری رهبران افغانستان بازتر هم هست. با ضرورت دموکراسی آشنا شده و حقوق بشر را نه به عنوان صنعت که به عنوان ارزش پذیرفته برای همین در پاسخ به خبرنگاری گفت چه اشکال دارد جان آدمی فدای ارزشهایی چون دموکراسی و آزادی شود؟ این تعهد عمیق به ارزش آزادی است. می‌توانست در صنعت حقوق بشر وارد شود و با فاندهایی که بر زمین ریخته از لندن در مقام موعظه ملتش برآید اما تربیت درست وطندوستی آزادیخواهانه او را به قلب خطر کشاند و در بازاره مکّاره‌ها و سست عنصران خود را به عنوان جنس اصیل آزادی تعریف کرد.

او اگر مردمش را به قیام فراخواند خود در دل قیام بود و نشان داد دوران رهبری از راه دور قیام‌های پشت لپتاپی گذشته و هر کسی ادعای رهبری جنبش دارد باید مرد میدان هم باشد. هدی صابر به این آموزه میگفت: فاعل استراتژی خود. یعنی هر انتظاری که از مردم داشته باشی خود دوشادوش یا پیشاپیش عامل به آن باشی.

مادر مصدق به فرزندش توصیه کرد ارزش هر فرد به میزان هزینه‌ای است که در راه مردمش می‌دهد. این آموزه مهم وطندوستی با خوانش آزادی است. وطندوستی فقط در میدان جنگ تعریف نمی‌شود متناسب با شرایط هر کشور شکلهای متفاوتی دارد. فارغ از نقطه جغرافیایی‌اش یک اصل اجتناب دارد: وطن با خوانش آزادی مساله محوری‌ات باشد. یعنی وقف کردن امکانات خود برای مردم. تحمیل رنج به خویشتن برای کمک به دیگری...



جان آگه با #فرهیختگان

"انگشت آتاتورک" در خاک ایران

در منتهی الیه گوشه باختری گوش چپ گربه ایران، چشمه پرآب بورالان(چشمه ثریا) قراردارد که شمال باختری ترین نقطه مرزی ایران -ترکیه است. آب این چشمه بی نهایت دلربا، به قره سو و ارس می رسد. درشمال این چشمه، باریکه ای دقیقا انگشت مانند از خاک ترکیه به صورت یک دنبالچه ارمنستان را از ایران جدا می سازد. امروز این باریکه انگشتی، بخشی از خاک ترکیه شده است. پهنای آن بین ۳/۵ تا ۱۱ کیلومتر است. این باریکه از شمال به ارمنستان، از باختر به ترکیه، از جنوب به ایران و از خاور به جمهوری خودمختار نخجوان ختم می شود. این باریکه در ادبیات سیاسی و طبیعی، "قره سو" نامیده می‌شود.

این انگشت تا آغازهای سده بیستم بخشی از خاک ایران بود، ولی در پی سفر رضاشاه به ترکیه و دیدار با آتاتورک، در فرایندی پیچیده به جمهوری نوپای ترکیه واگذار شد!

آتاتورک برای دسترسی به جنوب قفقاز و آذری‌ها ، نیازمند راهی گرچه کوتاه بود. این راه تنها از حاشیه رودخانه "قره سو" که یکی از شعبات ارس است می توانست تامین شود. در دوره رضاشاه این باریکه انگشت مانند، که من سال ها پیش آن را "انگشت آتاتورک" نامیده ام به آنکارا بخشیده شد! البته آغری(آرارات) کوچک نیز از ایران جدا و به ترکیه واگذار شد.
هر چندآتاتورک در ازای آن ها با انتقال بخش هایی بزرگتری از خاک مورد مناقشه در دره قطور به ایران موافقت کرد، ولی آرارات کوچک و به ویژه انگشت آتاتورک، از دیدگاه استراتژیک نقطه ای بس حساس است که نباید واگذار میشد. چرا؟

۱- راه دستیابی جمهوری نوپای ترکیه از این طریق به نخجوان مهیا شد؛

۲- هر حمله مکانیزه به ایران، با جهت باختری- خاوری، با توجه به شرایط زمین شناسی، بس سخت و حتی با فنآوری امروز نیازمند صرف انرژی فراوانی است. در حالی که حمله از نخجوان به جنوب، به سادگی ممکن است؛

۳- از جنوب به مرزهای ارمنستان دسترسی داشته و در موقع لزوم، از طریق نخجوان، ایروان و گذرگاه زنگه زور زیر فشار قرار خواهند گرفت.

البته امروزه روز به آسانی می‌توان گفت، انگشت آتاتورک، برای آرمان‌های ترکیه کوتاه و کوچک است. اردوغان برای دسترسی به سرزمین اصلی جمهوری آذربایجان ، نیازمند جدا سازی کل بخش شمالی آذربایجان غربی، شرقی و اردبیل و در اختیار گرفتن جنوب ارس و جنوب ارمنستان است.

ترکیه ۳۴ سال است که مناسبات خارجی جمهوری اسلامی را به دقت رصد می کند. اردوغان نیز با وجود گزارشات میت، "تنهایی" ایران را در فضای پیرامونی و جهانی را درک کرده است؛ آنکارا از ژرفای اختلافات گسترده ایران با اعراب خلیج فارس، اسرائیل ، آمریکا و...آگاه است. اردوغان به خوبی می داند که جمهوری اسلامی، توانایی باز کردن یک جبهه درگیری دیگر در شمال غرب را ندارد. او بر پایه محاسباتش می داند که روسیه نیز از ارائه هر گونه پشتیبانی استراتژیک به ایران خودداری می ورزد.

بنابراین ترکیه "تنها و تنها" مترصد دستیابی به فرصت مناسب برای عملیاتی کردن علائقش در جنوب ارس، با وجود دلمشغولی ایران در محورهای متعدد درگیری است. رزمایش پاکستان، باکو و ترکیه دور از انتظار نیست در همین راستا بوده باشد.

ترکیه و باکو دستکم از دو دهه پیش در حال سر و سامان دادن و سازماندهی "ستون پنجم" خویش با پرورش مزدوران پانترک در ایران و گستراندن دایره عمل آن بوده اند. این دو کشور، پایه استراتژی خود را پشتیبانی همه جانبه در فربه سازی و باز کردن دامنه عمل ستون پنجمشان یعنی پانترک‌ها قرار داده اند. یادمان باشد، کمتر نبردی بدون تکیه بر ستون پنجم به پیروزی رسیده است. به گمانم پس از حزب توده، در همه تاریخ ۲۰۰ ساله ایران، ستون پنجمی با این توانایی و نفوذ همه جانبه و پشتیبانی سخاوتمندانه آنکارا- باکو، در ایران شکل نگرفته است!!


یدالله کریمی‌پور



جان آگه با #فرهیختگان

انجمن فیزیک ایران به ادعاهای اخیر جانشین فرمانده کل سپاه پاسداران واکنش نشان داد

انجمن فیزیک ایران به ادعاهای اخیر جانشین فرمانده کل سپاه پاسداران ایران درباره "پیشگام بودن ایران در دانش فیزیک کوانتوم" واکنش نشان داد و در اطلاعیه ای بدون ذکر نام علی فدوی این اظهارات را بی‌پایه و اساس خواند و نوشت که این ادعا "موجی از تاسف و شرمندگی را در دوستداران پیشرفت و اعتلای ایران برانگیخته است."

علی فدوی، جانشین فرمانده کل سپاه اخیرا در یک برنامه تلویزیونی ادعاهایی را درباره پیشگام بودن ایران در دانش فیزیک کوانتوم و سابقه این دانش در جوامع اسلامی و آثار دانشمندان مسلمان مطرح کرده که فاقد مستندات علمی است.

فدوی در برنامه‌ای با موضوع آخرین توانمندی های سپاه گفته بود: ما سرمنشاء علم کوانتوم هستیم اما نمی‌شود اعلام کنیم.

انجمن فیزیک ایران می‌گوید که شاید گویندگان چنین مطالبی تصور می‌کنند که طرح چنین مطالبی غرور ملی و امید نسل جوان را در داخل کشور تقویت می‌کند. اما حقیقت آن است که این نوع ادعاها برای همان جوانان نیز تنها باعث شرمندگی و برباد رفتن امید و اعتماد آنان به‌آینده‌ای مبتنی بر عقلانیت می‌شود.

#فرهیختگان

پایان یک عمر انتظار

خانم پروین خلیلی؛ همسر امام موسی صدر (رهبر ربوده‌شده شیعیان لبنان) پس از ۴۳ سال انتظار، در سن ۸۳ سالگی درگذشت.

وی که نواده میرزا حسین خلیلی تهرانی (فقیه مشروطه‌خواه نجف) بود، پس از ربوده شدن همسرش به فعالیت در لبنان ادامه داد و در راستای پیگیری پرونده ربوده شدن آقای صدر و نیز اداره مؤسسات وی می‌کوشید.



#فرهیختگان، ندای آگاهی و آزادی

شخصیت های پرآوازه عرصه ادبیات خواستار آزادی نویسندگان ایرانی شدند

شخصیت‌های پرآوازه‌ای از دنیای ادبیات و هنر چون اورهان پاموک، مارگارت آتوود، خالد حسینی، جی‌ام کوتسی و مریل استریپ با امضای نامه انجمن قلم آمریکا خواستار آزادی بکتاش آبتین، کیوان باژن و رضا خندان شده‌اند.

نام برندگان نوبل ادبیات، جی‌ام کوتسی و اورهان پاموک در میان امضاکنندگان نامه انجمن قلم آمریکا به چشم می‌خورد که خواهان آزادی سه عضو زندانی کانون نویسندگان ایران، بکتاش آبتین، کیوان باژن و رضا خندان شده‌اند.

نویسندگان و چهره‌های هنری مشهور دیگری چون مارگارت آتوود و مریل استریپ و خالد حسینی هم این نامه را امضا کرده‌اند.

بکتاش آبتین، کیوان باژن و رضا خندان مهابادی، سه عضو کانون نویسندگان، به اتهام ''تبلیغ علیه نظام و اقدام علیه امنیت ملی'' مجموعا به پانزده سال و شش‌ماه حبس محکوم شده‌اند.



جان آگه با #فرهیختگان

نهیلیسم حاکم بر زندگی امروز انسان ایرانی

۱."والاترین ارزش ها خودشان را بی ارزش می کنند.هدفی در کار نیست؛ چراها پاسخی پیدا نمی کنند". سایمون کریچلی این عبارات نیچه را موجز ترین بیان نهیلیسم یا پوچ گرایی در اندیشه نیچه می داند: جهانی که به زبان مارکس همه چیزهای سفت و سخت در آن پودر شده و به هوا رفته است.

۲.انسان امروز ایرانی گرفتار در نهیلیسم دینی،سیاسی و اجتماعی است: نه خدایی وجود دارد که به زندگی و زنده بودن ما معنایی بدهد؛نه عدالت و آزادی در جامعه دیده می شود؛ و نه عشق و روابط عاطفی گرم میان مردم دیده می شود.معنا گرایی دینی به یوگا و کلاس های موفقیت تقلیل یافته است؛سیاست به بلوف زدن زبانی و بدنی(پا رو پا انداختن وزیر در مقابل وزیر اروپایی) تقلیل یافته است؛ و بالاخره نیاز به روابط گرم و عاشقانه در جامعه به مشارکت در گروه های کوهنوردی و گردشگری جمعی و یا افراط در سکس و تمنای عاطفه از طریق هزار مدل نمایش بدن و سبک زندگی تقلیل یافته است.

۳.نیچه خود سه پاسخ مردم به نهیلیسم را چنین دسته بندی می کند: نهیلیسم انفعالی و پناه بردن به بودیسم و یوگا؛نهیلیسم تهاجمی و فعال و پناه بردن به خشونت؛ و بالاخره نهیلیسم در خود فرو رفته در قالب افسردگی و کسالت و خستگی و اعتیاد.

۴.زندگی این گونه بی معنای گرفتار در خشونت،کسالت و یا بی عاری را باید قطعا به نقد کشید و از آن فراتر رفت.انسان ایرانی ظاهرا از آزادی فردی بیشتری برخوردار شده است،اما بهای این فردیت از بین رفتن همه میانجی هایی بوده است که ما را در پیوند و رابطه با یکدیگر نگه می داشت.یوگا و کوهنوردی و میل به بیانگری خشونت و قدرت در رفتار دوستان حزب اللهی شاید برای چند لحظه به فرد این احساس را بدهد که هنوز در ارتباط با جامعه و دیگران است و زندگی اجتماعی را تجربه می کند،اما به زبان اریک فروم هنوز چند ساعت از این گونه احساس پیوند اجتماعی کاذب نگذشته است که فرد پی می برد چقدر تنها و تهی از معناست و قصه زندگی او چیزی جز یک کابوس نیست که به سان یک انگل به روح و تن و روان او چسبیده و هر لحظه او را تهی تر می کند و به سمت این ایده سوق می دهد که باید دوز مصرفش را بالا ببرد. این نوع زندگی اجتماعی چیزی جز طی کردن فاصله تولد تا مرگ نیست و نمی توان آن را زندگی اجتماعی دانست.جامعه بدون پیوند و معنا چیزی بیش از یک گله که تنها با واق واق سگ گله و تکان خوردن چوبدستی چوپان باید به سمت چراگاه یا خوابگاه هدایت شود،نیست.

رخداد تازه/مصطفی مهر آئین



#فرهیختگان، صدای فرزانگان

در میان دانه‌های درشت شعر قرن ما، بهار شصت و چهار سال زندگی کرد (یعنی بیست سالی کمتر از شهریار) و در همان شصت و چهار سال، نیمی از عمرش به سیاست و روزنامه‌نویسی و نمایندگیِ مجلس و تبعید و زندان و نیز استادی دانشگاه و تحقیق و تتبّع گذشت که دستاوردهای او در دو قلمرو سیاست و تحقیق نیز خیره‌کننده و حیرت‌آور است. ایرج پنجاه و یک سال زیست و بیشترین بخش عمرش به کارهای جنبی سپری شد. اخوان ثالث نیز با مشغله‌هایی از نوع معلّمی و یا کار در رادیو و تلویزیون، بخشی از عمر شصت و دو ساله‌اش را پر کرد. سپهری میان نقاشی و شعر در نوسان بود‌. تنها شهریار بود که همه عمر هشتاد و چهار ساله‌اش را به جز بخشی از سالیان مدرسه، تمام وقت در خدمت شعر زیست؛ حتی نیما هم در این امر، به پای شهریار نمی‌رسد زیرا مقداری از عمر خود را به معلّمی و عضویت در ادارهٔ نگارش وزارت فرهنگ گذرانید و تا آخر عمر نیز بی‌ارتباطی با آن اداره نبود.
با در نظر گرفتن طول عمر شهریار در قیاس با این بزرگان، این درجه از «تمام وقت شاعر بودن» که نصیب او شد، نصیب هیچ‌کدام از دانه‌های درشت شعر فارسی در قرن حاضر نشد.

شهریار نیز مانند بهار، از آن‌هایی بود که تا آخرین سال‌های عمر، شعله می‌کشید و مثل بعضی از شاعران که در یک دورهٔ معين اوج می‌گیرند و بعد به تکرار خود می‌پردازند، نبود. بی‌گمان شاهکارهای او در هشتاد و چند سال عمر که نزدیک به شصت سال «تمام وقت» شاعر زیست و به شاعری پرداخت، متعلق به نیمهٔ اول این شصت سال است؛ ولی در نیمهٔ دوم نیز شعله‌های بلند کم نداشت.
شهریار در عمر طولانی شاعری خویش، آن‌قدر خلاقیت فردی دارد که نظیره‌سازی‌ها و استقبال‌های او را می‌توان به‌راحتی نادیده گرفت. اما، در همان نظیره‌سازی‌ها و استقبال‌ها هم، وقتی او را با دیگران مقایسه کنیم، دارای نوعی استقلال و ابتکار است. جرأت‌های زبانی و جسارت‌های معنایی او، حتی در این نظیره‌سازی‌ها هم حساب او را از این‌گونه شاعران و این گونه نظیره‌سازی‌ها جدا می‌کند.

محمدرضا شفیعی کدکنی
با چراغ و آینه، ص۴۷۷



جان آگه با #فرهیختگان

سخنی با منتقدان حسن زاده آملی

یادداشتی از اکبر ثبوت
https://telegra.ph/Amoli-10-03



#فرهیختگان، صدای فرزانگان

گزارش یک قتل حکومتی؛
«حمید و کارون حاجی‌زاده»


با حضور اروند و ارس حاجی‌زاده، پرستو فروهر، حسین باستانی، سهراب مختاری، باربد گلشیری، فرشته قاضی، تقی رحمانی، فرج سرکوهی، حسین قاضیان.

شنبه ۱۰ مهرماه
کلاب میدان آزادی



جان آگه با #فرهیختگان

پاسخ بازرگان به یک سوال ممنوعه!


ابوالفضل نجیب، روزنامه‌نگار در یادداشتی با عنوان «ضدخاطره در عاشورای سال ۱۳۵۹» که در اختیار انصاف نیوز قرار داد، نوشت:
مهندس بازرگان به اتفاق توسلی و به دعوت حامیان نهضت ازادی به کاشان آمدند. بازرگان بعد از سخنرانی که به گمانم در مسجد کرسی ایراد کرد، برای استراحت و اقامت تا فردا که به تهران برگردند در منزل جلال‌زاده سکونت کردند. در خلال صرف شام و خواندن نماز مغرب و عشا با بازرگان مشغول گپ و گفت‌وگو درباره موضوعات روز شدم. بعد از صرف شام و گرفتن عکس‌های یادگاری اغلب کسانی که آنجا بودند، به‌خاطر رعایت حال بازرگان رفتند. اما کنجکاوی من و انبوه سوالاتی که درباره موضوعات روز داشتم، باعث شد بمانم تا در خلوت از بازرگان بپرسم. ماندن همانا و گرم شدن صحبت و سوالات تا زمان نماز شب بازرگان همان. در انتهای آن گپ فقط من بودم و بازرگان. و این فرصتی بود برای طرح سوالات ممنوعه. از جمله مهمترین سوالی که از بازرگان پرسیدم درباره آغازکننده جنگ بود. پاسخ بازرگان خلاصه‌وار این بود که:
از فردای انقلاب دعایی سفیر ما در عراق بود. و ما مدام در روابط عرفی از حسن همجواری حرف می‌زدیم. اما در عمل با استفاده از پوشش سفارت و مصونیت دیپلماتیک کسانی به‌طور مرتب کمک‌های نقدی و غیر نقدی و اعلامیه و… در اختیار مخالفان صدام از جمله الدعوه قرار می‌دادند. تا این که یک روز دعایی آمد نزد من و گفت نماینده صدام آمد سفارت و به این وضعیت اعتراض و به طور خلاصه به تعبیری گفت یا رومی روم شوید یا زنگی زنگ. بعد از این به ملاقات آقای خمینی رفتم و قضیه را مطرح کردم و این که عراقی‌ها متوجه رفتار و گفتار دوگانه ما هستند و تکلیف دولت را از این بابت روشن کنید.
بازرگان گفت واکنش آقای خمینی به حرف‌های من فقط یک جمله بود و اینکه صدام باید برود. و بعد حاضر به شنیدن هیچ حرف و اظهار نظر دیگری نشد و فقط تاکید همان که گفتم.
این خلاصه حرف‌های بازرگان بود در پاسخ به این که جنگ را چه کسی شروع کرد و مقصر اصلی کیست.
آخرین سوالی که از بازرگان پرسیدم این بود که برای پایان دادن به جنگ چه باید کرد، و پاسخ صریح بازرگان این بود: امام باید سر منطق بیاید.
این پاسخ را عینن در نت برداری از حرف های بازرگان در سررسیدی که همواره به دنبال داشتم، نوشتم.


جمله ای که بعد از چند ماه باعث شد مرا تا یک قدمی محاکمه صحرایی در سنندج پیش ببرد. در آن زمان برای بررسی میدانی یک مقاله پژوهشی درباره رابطه تحقیر با شورش به همراه یک اکیپ پزشکی به سنندج رفته بودم. تا از آنجا به مریوان و بانه برویم. راه‌های زمینی در اختیار گروه های مسلح دمکرات و کومله و… بود. چند روزی در بیمارستان توحید سنندج ماندیم تا بتوانیم با هلی کوپتر به مریوان برویم. در طی این چند روز از اغلب زخمی‌های دمکرات و کومله عیادت می‌کردم و اغلب درباره وضعیت کردستان سوال می‌کردم. همین روابط باعث شک سپاه و حفاظت اطلاعات و در نهایت دستگیری و چند روز بازداشت در ساختمان ساواک سنندج شد. پیش از دستگیر شدن حفاظت از طریق دوستان اطراف من موفق به کپی گرفتن از تمام صفحات سررسید من شده بود. که داستان جداگانه ای دارد.

http://www.ensafnews.com/311717/


#فرهیختگان، پیک آگاهی شماست

جانور دانشمند، نه؛ انسان تربیت کنید

ويكتور فرانكل، مردی بود که توانست از زندان آشويتس در لهستان فرار کند.
دكتر ويكتور فرانكل اتریشی بود و با توجه به خودكشی ها و فجايع زیادی كه با چشم خود ديده بود؛ روانشناسی متبحر شده بود و مدير مدرسه‌ای فعال بود.

او در آغاز هرسال تحصیلی برای معلمان مدرسه این نامه را می فرستاد:

«کسی هستم که از یک اردوگاه اسیران جان سالم به در برده است. چشمانم چیزهایی دیده که چشم هیچ انسانی نباید می دیده، اتاق های گازی را ديدم كه توسط بهترين و ماهرترين مهندسين ساختمان ساخته شده بودند.
بهترين و متخصص‌ترين پزشكانی را ديدم كه كودكان را به شكل ماهرانه ای مسموم مي كردند. نوزادانی که توسط آمپول های پرستارهایی مُردند که بهترين پرستاران بودند، انسان هایی که توسط فارغ‌التحصیلان دبیرستان ها و دانشگاه ها سوزانده شدند. به آموزش به این دلیل مَشکوکم.

چیزی که از شما می خواهم این است که: برای انسان شدن دانش آموزان تلاش کنید و تلاش شما موجب تربیت «جانورانِ دانشمند» و «بیماران روانیِ ماهر» نشود. خواندن، نوشتن، ریاضیات و... زمانی اهمیت پیدا می کند که به انسان شدن کودکان کمک کنيد و اين كليد انسان بودن اين كودكان در آينده می باشد.
پزشك شدن، مهندس شدن، متخصص شدن، كار سختی نيست و مي شود با چند سال درس خوندن به آن رسيد و چه بسا امروز ما در جامعه هم پزشكان زیادی داريم و هم مهندسين زیادی داريم اما بزرگترين ثروت ما انسانيت و اخلاق ما هست كه با هيچ مدركی قابل مقايسه نيست.



#فرهیختگان، ندای آگاهی و آزادی

نامه‌ای برای پدر…

پدر جان! مادر با ماست ولی با ما نیست؛ دقیقاً مثل شما که با ما هستید و با ما نیستید!


جان آگه با #فرهیختگان

روبسپیرِ جلاد،لکۀ ننگ انقلاب فرانسه

#فرهیختگان، پیک آگاهی شماست

نو اندیشی دینی در دام ایدئولوژی

ایدئولوژی شدن سنت، شاید مهم ترین بلای ذهن و عمل ایرانیان در قرن چهاردهم بود که نخستین بار زنده یاد شایگان، در «انقلاب مذهبی چیست؟» درباره آن سخن گفت و خطرات آن را گوشزد کرد. گرچه این کار را در اصل جریان موسوم به روشنفکری دینی راه انداخت، ولی نواندیشی دینی نیز نه تنها در این دام افتاد، بلکه بر دامنه آن افزود و همچنان گرفتار آن است. چرا این اتفاق افتاد؟ و چگونه می توان از آن رهایی یافت؟ دو پرسش مهمی است که به اجمال می توان به آن ها پرداخت.

شایگان ایدئولوژی را پدیده ای التقاطی بین اسطوره و عقل می داند که منجمد و راکد است و با هر تغییر و تحولی سرناسازگاری دارد و نوعی آگاهی کاذب است. از نظر وی فلسفه و دین، دو هماورد جدی ایدئولوژی هستند و در جامعه‌ای که سنت‌هایِ تقدیس‌یافته ضعیف شوند و استدلال‌های فلسفی نابود گردند، ایدئولوژی فرصت ظهور پیدا می‌کند. به اعتقاد او خوانش ایدئولوژیک از سنت، هنگامی رخ می دهد که گروهی اجتماعی با برداشتی غیر تاریخی وغیر دیالکتیکی از سنت، که با هر نوع تغییر و تحولی ناسازگار است، نوعی آگاهی کاذب پدید می آورند.

ایران در شرایطی پا به قرن چهاردهم گذارد، که ایدئولوژی وجه غالب تفکر زمانه بود و فضای فکری و سیاسی ایران نیز به شدت تحت تاثیر مارکسیسم قرار داشت. در چنین فضایی زمینه برای طرح اسلام به مثابه یک مکتب فراهم شد و اسلام گرایی چونان ایدئولوژی در مرزبندی و مصاف با لیبرالیسم، مارکسیسم و سوسیالیسم پا به عرصه نهاد. روشنفکری دینی و نواندیشی دینی، دو جریان فکری متمایزدر گفتمان دینی معاصر بودند، که به ایدئولوژی شدن دین و سنت مدد رساندند.

در این جا مجال بحثی گسترده درباره تفاوت نواندیشی و روشنفکری دینی نیست. به گفته مک اینتایر هنگامی که سنت ها با شرایط جدید روبرو و با سنتی بیگانه مواجه می شوند، در وضعیت بحرانی قرار می گیرند، از این رو کوشش برای بازسازی آن ها با امکانات درونی سنت آغاز می شود. نواندیشی دینی زاییده چنین وضعیتی است و تفاوت آن با روشنفکری دینی نیز به تاکید بر بهره بردن از امکانات درون سنت باز می گردد.

جلال آل احمد و علی شریعتی از نخستین روشنفکرانی بودند که خوانش ایدئولوژیک از دین و سنت را باب کردند. شریعتی بیشترین سهم را در این فرایند داشت. او با تفسیری انقلابی از دین و سنت، وجه دنیوی و سیاسی تشیع را در برابر وجه عرفانی و روحانی آن تقویت و اسلام سیاسی را جانشین اسلام فرهنگی ساخت. او همچنین با تاکید بر جهاد و شهادت، انسان پیکار جو را جایگزین انسان دین دارِ معنوی و زمینه را برای نوعی خشونت مقدس فراهم کرد.

نواندیشان دینی نیزتحت تاثیر این موج قرار گرفتند و اندیشمندانی مانند طالقانی، بهشتی و حتی مطهری و بازرگان گرفتارآن شدند. آنان نیز کوشیدند تا اسلام را مکتبی معرفی کنند که در مرزبندی با دیگر مکاتب، الگویی خاص برای سامان سیاسی و اجتماعی دارد. هر چند آنان بر ارزش هایی همچون آزادی، عدالت و برابری بسیار تاکید می کردند.

با پیروزی انقلاب و چیرگی اسلام سیاسی فقاهتی، این فرایند رو به اوج گذاشت و به تدریج به سوی توجیه اقتدارگرایی دینی چرخش یافت. در این راستا اسلامی سازی علوم، دانشگاه ها و دیگر نهادها در دستور کار قرار گرفت. نو اندیشی دینی در واکنش به این پروژه به تدریج راه خود را از گفتمان حاکم جدا کرد و به تفسیر دموکراتیک از اسلام روی آورد. اما آیا با این کارتوانست خود را از ایدئولوژی سازی سنت رها سازد؟ پاسخ این پرسش به چند دلیل منفی است.

نخست این که نواندیشی دینی نیز همانند حریف اسلام گرایش، به ارائه صورت بندی خاصی از اسلام می اندیشد و تنها در ساختارو الگوی مطلوب قدرت با آن تفاوت دارد. آنان تفسیری از اسلام ارائه می کنند که اقتدارگرایی را توجیه کند، و اینان در برابر به تفسیری دموکراتیک از اسلام می اندیشند که با حقوق بشر و دموکراسی سازگار باشد. هر دو به مسئله مشروعیت از نگاه دینی می نگرند و تجدد و نهادهای آن را با این نگاه ارزیابی می کنند. نو اندیشان دینی نیز می کوشند دیدگاه خود را با تابلوی اسلام عرضه کنند و با دیگر مکتب ها غیریت سازی کنند. درنهایت اگرچه شاید از ایدئولوژی شدن دین خرده بگیرند، ولی فراورده های فکری آنان همچنان رسوب های ایدئولوژی را بازتاب می دهند.

ایدئولوژی به گفته هاول، تفسیری است که ساختار قدرت از واقعیت ارائه می کند تا به خود مشروعیت دهد. بنابراین پرسش مهم این است که آیا نواندیشی دینی می تواند خود را از دام ایدئولوژی برهاند؟ در صورت امکان چگونه می تواند به این هدف برسد؟ پاسخ این دو پرسش را که در قسمت بعد دنبال خواهیم کرد.

سیدعلی میرموسوی۱۴۰۰/۷/۱۱


جان آگه با #فرهیختگان