‍ ‍ چرا نهاد دانش و دانشگاه باید آزاد و مستقل باشد؟

در كار علميِ دانشگاه‌ها و نهادهاي پژوهشي، دخالت و امر و نهي كردن و ديوارهاي«بايد» و«نبايد» كشيدن، دانش و دانشگاه را تباه و ويران خواهدكرد.

سید علی محمودی

در موضوع استقلال نهاد دانش و دانشگاه، این استقلال به چه معنایی است و روابط میان دانشگاه و حکومت را چگونه می‌باید تبیین کرد؟ راه سنجیده و آزموده، به رسميت شناختن استقلال قلمرو دانش و پژوهش و وانهادن آن به اهل دانش و پژوهش است. اين سخن، نه به معني عدم تعامل حکومت با دانشگاه‌ها و نهادهاي پژوهشي است، و نه فراموش‌كردن ضرورت نقد و ارزيابي نظريه‌ها و روش‌هاي علمي و فلسفي است.

حكومت مي‌تواند نيازهاي كشور را در تربيت نيروي انساني متخصص به دانشگاه منعكس كند؛ به اين معني كه انواع تخصص‌ها و شمار دانش‌آموختگان مورد نياز كشور را با دانشگاه در ميان بگذارد، اما كار علمي در دانشگاه‌ها و نهادهاي پژوهشي بايد به‌طور مستقل به خودِ استادان و پژوهشگران سپرده شود. دخالت در هدف‌ها، روش‌ها و درونمايۀ كارهاي علمي، برعهده اهل دانش و تحقيق است، نه حكومت. در كار علمي، تعبيه«كاتاليزور»، «فيلتر» و اِعمال هرگونه مميزي(سانسور)، تا آن حد نادرست و قبيح است كه حاجت به شرح و بسط ندارد؛ فقط يادآور تجربۀ سياه و شرم‌آور كليسا در سده‌های میانه است.

نظريه‌ها و دعاوي علمي و فلسفي بايد منتشرشوند. پس از انتشار، اهل دانش و نظر به نقد و ارزيابي آنها مي‌پردازند. در فرآيند نقادي، صدق و كذب اين نظريه‌ها و دعاوي و ميزان سازگاري و يا ناسازگاري آنها آشكار مي‌شود. در نهايت، آن نظريه‌ها و دعاوي كه قدرت دفاع از خويش را در عرصه نقد علمي دارا هستند باقي مي‌مانند و آنها كه در بوته نقد، ناسازگاري و عدم صدق خود را آشكار مي‌كنند، لاجرم به كناري نهاده مي‌شوند. مي‌خواهم بگويم كه در كار علميِ دانشگاه‌ها و نهادهاي پژوهشي، دخالت و امر و نهي كردن و ديوارهاي«بايد» و«نبايد» كشيدن، دانش و دانشگاه و پژوهش و پژوهشگاه را تباه و ويران خواهدكرد. سياست‌زدگي دانش و پژوهش براي كار علمي و پژوهشي و براي دانشگاه و نهاد پژوهشي، سّم مهلك است. بايد اهل دانش را براي نيل به حقيقت در كار علمي آزاد گذاشت.

دانشمند و پژوهشگر، در فرآيند دانش و پژوهش، كار خود را با پرسش‌هاي معيني آغاز مي‌كند. او با روش معيني به يافتن پاسخ‌ها مي‌پردازد؛ پاسخ‌هايي كه در آغاز و حتي در ميانۀ راه و تا پايان كار، براي او معلوم نيست. وقتي او خود از آغاز نمي‌داند كه فرجام پژوهش علمی او چه‌ خواهد بود، چگونه مي‌تواند پيشاپيش با عرضۀ نتايج كار خود، موجبات اطمينان خاطر حكومت را فراهم سازد و يا قول و تضمين بدهد كه دستاوردهاي علمي او موافق خواست و توقع ارباب سياست خواهد بود؟ به‌عنوان مثال، او آزمون فرضيۀ«افزايش و يا كاهش فاصله ميان دولت- ملت » را در پژوهش خود، از همان آغاز با قيد نشان دادن«كاهش فاصله» دنبال كند و یا بالعكس.

دخالت در محتوا و درونمايۀ كار علمي دانشگاه‌ها و نهادهاي پژوهشي براي دانش، استادان و پژوهشگران و دانشگاه و نهادهاي پژوهشي و بالمآل براي جامعه، بحران‌ساز خواهد بود. در اين صورت، دانشگاه و نهاد پژوهشي- كه بايد در فرونشاندن بحران‌ها كارساز باشد و در توسعۀ متوازن و پایدار كشور نقش سازنده‌اي ايفا كند-، خود در بحران و آشفتگي فرو خواهد افتاد. آنوقت بايد خردمندانِ كاردان و كارآمدي پيدا شوند تا دانش و دانشگاه را از ورطه بحران نجات دهند.

دانش، استاد، پژوهشگر و دانشگاه، در آزادي و استقلال – همانند درخت – قد مي‌كشد، تناور مي‌شود و ثمر مي‌دهد.




جان آگه با #فرهیختگان

دایرۀ سرخ


عباس ملکی

«روزی نماز ظهر را در حرم مطهر امام رضا علیه‌السلام خوانده بودم. از صحن که به سمت بست طبرسی پیچیدم چند نفر از دوستانم را دیدم که با هم در پیاده‌رو می‌رفتند. جلو رفتم و سلام کردم و جویا شدم که این وقت ظهر با هم کجا می‌روید؟ یکی از آنها گفت که ما را فلان کس به ناهار دعوت کرده و ما داریم به سمت خانه آن شخص می‌رویم. اتفاقاً آن شخص دوست من هم بود. در کنار آنها راه افتادم و گفتم برویم. آنها کمی مکث کردند و یکی از آنها به من گفت آقای حکیمی شاید مناسب نباشد شما تشریف بیاورید، آخر ایشان شما را که دعوت نکرده است. من هم گفتم ممکن است که او عقلش نرسیده باشد که من را دعوت کند، من که عقلم می‌رسد که باید بیایم و با هم رفتیم».
این داستان را با لهجۀ مشهدی می‌گفت و تکرار می‌کرد. در همۀ عمرش کاری را کرد که فکر می‌کرد درست است و همیشه دیگرانی بودند که فکر می‌کردند بهتر است او در آن کار دخالت نکند. من تعدادی از آنها را این جا بازگو می‌کنم:
اول، از ابتدای زندگی‌اش نظر به نوسازی روشهای انتقال معارف اسلامی داشت. کاری که دیگران فکر می‌کردند که فاصله گرفتن از سنت تاریخی علمای شیعه است. در سال‌های دهه ۱۳۵۰ در مؤسسه فرانکلین به عنوان ویراستار مشغول به کار شد. انتشارات فرانکلین یک سازمان آمریکایی بود که اتحادیه ناشران نیویورک آن را به سفارش وزارت خارجه آمریکا با هدف ترجمه و ترویج ادبیات آن کشور در کشورهای در حال توسعه تأسیس کرده بود. نمایندگی مؤسسه فرانکلین در تهران از این فراتر رفت و به مکانی برای آموزش ویرایش و روش‌های مدرن کتاب‌پردازی و نشر در ایران تبدیل شد. نویسندگان و دانش‌پژوهانی که با ادبیات اروپا و امریکا آشنا بودند و اتفاقاً چندین نفر هم با پیشینۀ مارکسیستی همچون نجف دریابندری و شاهرخ مسکوب جذب این سازمان شده بودند. حکیمی را دوستانش سرزنش می‌کردند که آخر چرا فرانکلین؟ جای تو در دارالتبلیغ اسلامی قم و یا حداکثر کانون نشر حقائق دینی مشهد است. می‌گفت که من عقلم می‌رسد که امروز برای نشر فرهنگ اسلامی چه باید کرد. باید به آن جایی رفت که در میان جوانان پایگاه دارد. مرحوم کریم کشاورز کتاب اسلام در ایران نوشتۀ مورخ شهیر اتحاد شوروی ایلیا پاولوویچ پطروشفسکی را ترجمه کرده و قرار بود توسط فرانکلین چاپ شود. کتابی که ریشه‌های نفوذ اسلام را در فلات ایران از روش مارکسیستی و بر اساس تحلیل طبقاتی عرضه می‌کرد. حکیمی می‌دانست که این روش تحقیق گویای تعامل ایرانیان با اندیشۀ اسلامی نیست. آنقدر تلاش کرد تا مدیران فرانکلین موافقت کردند که حکیمی نظرات خویش را به‌صورت «توضیحات» در پایان کتاب بیاورد. کاری در آن زمانه سخت و شاید در نگاه کسانی بیهوده، زیرا خودش می‌گفت که توضیحات آن کتاب به اندازۀ چند کتاب تألیفی از من وقت گرفت.
دوم، او معتقد بود که شناخت و جهان‌بینی اسلامی در آیات قرآنی، احادیث ائمه و سیرۀ زندگی آنان سرچشمه دارد و باید بین حقایق دینی که منشأ آن وحی است و دانش‌هایی که ساختة ذهن بشر است تفکیک قائل شد و این دو را با هم مخلوط نکرد. به همین جهت در کنار استادان سرآمد این مکتب فکری همچون آیت‌الله شیخ مجتبی قزوینی و آیت‌الله سید جعفر سیدان در کار بحث و محاجه با دیگر نحله‌های فکری بود. عنوانِ «مکتب تفکیک» در توصیف این نحلة فکری را نخستین بار او به کار بُرد.
سوم، سیزده سال در دفتر نشر فرهنگ اسلامی با حکیمی از نزدیک محشور بودم. کتابهای حکیمی در گذشته توسط ناشران مختلفی منتشر می‌شد. اما همگی از لحاظ کتاب‌سازی از یک روش و اسلوب خاص پیروی می‌کرد. کتابها بر روی جلدشان یک دایرۀ سرخ در بالا سمت چپ داشت و یک کادر با لبه‌های خمیده. حکیمی همانطور که در نوشتن متن کتاب و محتوای آن سخت‌گیر بود، در فرم، شکل، طراحی، فونت و اندازه و حتی قطع کتاب نیز دشوارپسند بود. او ابتدا کتابهایش از جمله مجموعۀ ارزشمند الحیاة را در مؤسسۀ اطلاعات حروف‌چینی می‌کرد و سپس برای چاپ به دفتر نشر می‌آورد. به‌تدریج متوجه شد که کادر جوان دفتر نشر فرهنگ اسلامی با استفاده از روشهای الکترونیکی کار حروف‌چینی را بهتر انجام می‌دهند. تا ده بار مطالب حروف‌چینی شده را غلط‌گیری می‌کرد و برخی اوقات مطلب و چینش آنها را زیباتر می‌نمود. مجید رهبانی در زمینۀ تولید کتاب در دفتر نشر به او کمک فراوان کرد. در همین زمان مؤلفانی ما داشتیم که مدعی بودند کتاب نیاز به ویرایش، فهرست‌نویسی، کتابشناسی و ارجاع به مطالب دیگران ندارد.




#فرهیختگان، صدای فرزانگان

سخنان یاسر میردامادی در برنامه‌ی بزرگداشت مولانا با عنوان «دم‌ زدن بی گفت و صوت»


جان آگه با #فرهیختگان

‍ بهترین و کاملترین فیلم سفر رضاشاه به ترکیه

علی مرادی مراغه ای


در حالیکه در منابع ترکیه صدها مقاله،فیلم و پژوهشهای ارزشمند در مورد این سفر38روزه وجود دارد متاسفانه در زبان فارسی چندان پرداخته نشده و اکثرا یا برضد این سفر و یا به تعریف و مزخرف گویی پرداخته شده مانند اینکه«آتاتورک دختر زیبایی به بستر رضاشاه فرستاد و رضاشاه امتناع کرده و...».
که اینها نشان می دهد ما در پرداخت به تاریخ هنوز آلوده به حب و بغض هستیم...فیلمی که از این سفر در منابع کشور ترکیه پیدا کرده ام هرچند بیش از هشتاد سال میگذرد اما بهترین و با کیفیت ترین فیلم است که در زیر این نوشته میگذارم.

در خرداد ماه ۱۳۱۳ ،در حالیکه شبح جنگ جهانی دوم بر جهان سایه انداخته بود رضاشاه تنها سفر خارجی خود را با یك هیأت ۱۷ نفره آغاز کرد هر چند شباهتهای زیادی بین دو کشور در مدرنیزه شدن وجود داشته اما به نظر من تفاوتهای اساسی در روشها و نوع مدیریت سیاسی وجود داشته، علاوه بر این، دیدار رهبر دو کشور مهم آسیا را باید در پرتو تغییرات جدید تعادل قدرت در اروپا نگریست و اینکه، ایران بیش از یکصد سال اسیر دو قدرت انگلیس و روسیه بوده و سفر رضاشاه به ترکیه به مانند نزدیکی اش به آلمان به منظور خروج از سیطره دو قدرت استعماری سابق بوده...
قبل از این سفر، سردارسپه، نخستین كسی بود كه به محض اعلام جمهوریت در تركیه، آنرا تبریك گفت.رضاخان كه در آن زمان به تازگی نخست ‌وزیر شده بود، در ‌آبان ۱۳۰۲ یك جلد كلام‌الله مجید و یك قبضه شمشیر مرصع برای آتاترك فرستاد. بنابراین بین شان رابطه دوستی بوجود آمده بود، حتی شنیده شد که میخواهد برای ولیعهدش با ترکان وصلت کند بطوریکه در این سفر،رضاشاه در حین احوالپرسی، خطاب به آتاتورک میگوید:
من آدم صبوری هستم اما دوچیز بی قرارم کرده بود:یکی دیدن پسرم محمدرضا (که در آن زمان در سویس تحصیل میکرد) و دیگری زیارت و دیدار جنابعالی.
یا وقتی در زمان وارد شدن به یک مدرسه پیشاهنگی دختران، آتاتورک به رضاشاه میگوید بفرمایید، رضاشاه در جواب میگوید: اول شما بفرمایید چون نسبت شما به من مانند اینست که شما سردار هستید و من سرباز...!
البته آتاتورک نیز در احترام به میهمان سنگ تمام گذاشت او از احمد عدنان سایقون خواست که اپرایی با بهره گیری از شاهنامه فردوسی و اساطیر ایرانی و ترکی اجرا کند که خیلی مورد پسند واقع شد.

رضاشاه و هیأت همراهش از طریق تبریز، خوی و ماكو که امروزه مرز بازرگان است وارد خاك تركیه شد و در ۲۱ خرداد پس از عبور از مسیرهای قارص، ارزروم، طرابوزان و سامسون وارد آنكارا شد و در طول ۳۸ روز از مراکز مختلف مانند مقر حزب خلق، ساختمان ریاست جمهوری و وزارت خارجه و مجلس ملی تركیه، سربازخانه ها، رژه‌ های هوائی، دریائی و زمینی،‌استحكامات تنگه های داردانل و بسفر، قصرهای سلاطین عثمانی، میدان اسب ‌دوانی، مدرسه پیشاهنگی دختران و پسران و چند مجلس موسیقی و رقص و آواز...دیدن کرد.
صادق مستشارالدوله که سفیر ایران در تركیه بود و بخاطر قد کوتاهش،ترکها به او «سفیر کوچولو» میگفتند در مورد تاثیرات این سفر بر رضاشاه میگوید:
«شبی پس از پایان ضیافت رسمی باشكوه، رضاشاه تا پاسی از شب نخوابید و در تالار بزرگ خانه ملت قدم میزد و فكر میكرد و گاه گاه بلند میگفت: عجب!عجب!... وقتی متوجه من شد فرمود: «صادق من تصور نمیكردم تركها تا این اندازه ترقی كرده و در اخذ تمدن اروپا جلو رفته باشند حالا می بینیم كه ما خیلی عقب هستیم...».

در مورد تاثیرات این سفر بر رضاشاه گفته شده که پس از بازگشت،بر شدت اصلاحاتش افزوده، حتی قبل از اینکه پایش به ایران برسد از ترکیه تلگراف زد که رعیتها که در آفتاب کار می کنند کلاه لبه دار بر سر بگذارند!

بقول یحیی دولت آبادی:
«مگر عوض شدن کلاه، رفته رفته داخل سر را هم عوض کند و گر نه سر بی فکر چه افسر و چه افسار تفاوت نخواهد کرد»

حوزه اندیشه به زمان و زایش دردناک نیاز دارد که با تربیت و در بلند مدت رخ میدهد و گر نه قابلِ کپی پست نیست...!

این فیلم جالبِ ۲۳ دقیقه‌ای را که از منابع ترکیه گرفته‌ام در زیر حتما ببینید



جان آگه با #فرهیختگان

سرانجام پس از سالها ممانعت و مقاومت در برابر انتشار پژوهشی علمی درباره نسبت اسلام و دموکراسی در ایران این کتاب از سوی نقد فرهنگ با مدیریت دکتر بیژن عبدالکریمی به زیور طبع اراسته شد. هر چند پیش از این از اینجانب چهار کتاب دیگر منتشر شده است اما انتشار کتاب اسلام و دموکراسی از چند جهت برای بنده از اهمیت زیادی برخوردار است .

اولا موضوع این کتاب مساله مهم ایرانیان در ۱۵۰ سال اخیر است که لاینحل ماندن آن منشا توسعه نیافتگی و منازعات فراوان در این مرز و بوم بوده و هست.

ثانیا روش تحقیق در این کتاب نواورانه است و بجای هر گونه پیش داوری و حتی داوری ایدیولوژیک ، حزبی و جناحی مبتنی بر واقعیت های غیر قابل انکار ، ارای فقها و روشنفکران را در دسته بندی های منطقی در کنار هم قرار داده است که شرح ان اینجا ممکن نیست و علاقمندان باید زحمت مطالعه کتاب را تقبل فرمایند.

ثالثا در این کتاب هیچ حب و بغضی در قبال شخصیتهای مورد بررسی وجود ندارد و خط قرمز نویسنده صرفا بیان حقیقت فراتر از مصلحت های حاکم بر مناسبات قدرت است .




#فرهیختگان، پیک آگاهی شماست

از دورۀ سی‌سالۀ میان رحلت پیامبر اکرم (ص) تا هنگام صلح امام حسن (ع) و معاویه، که با عنوان «عصر طلایی خلافت» نیز از آن یاد می‌شود، سخن‌ها گفته‌اند و کتاب‌ها نوشته‌اند. روزگاری که آن را «نمونه‌ای نادر و درخشان از حکومتی می‌دانند که قداست و معنویت، و زور و قدرت را در خدمت خود داشت». اینک کتابی فراهم آمده که «چهل‌پنجاه سال پیش طرح پژوهشیِ علمی ـ انتقادی در باب دین و دولت و رابطۀ آن‌ها در ایران بعد از اسلام» در ذهن نویسنده‌اش نقش بسته و پس از سال‌ها، همان پراکنده‌یادداشت‌ها، به‌گونه‌ای منسجم و مدون در قامتِ رساله عرضه شده است. این رساله، ارمغانی است تازه از دکتر محمدعلی موحد و گوهرِ اندیشه و روحِ او که از چند زاویه به نیکوترین وجه تراشیده و چشم‌نواز شده است.

... داده‌های اولیۀ موحد در این رساله، نه سندی است نویافته و نه مطلبی است که از منبعی خاص و منحصربه‌فرد روایت شده باشد، و اتفاقاً اهمیت رسالۀ مزبور درست در همین نکته نهفته است. موحد از داده‌های اولیۀ موجودِ در دسترس همگان، به یافته‌ها و تحلیل‌هایی می‌رسد که تازه‌اند و در تاریک‌سرایِ تاریخ، غبار گرفته بودند. او آینۀ تاریخ را چنان گردگیری می‌کند تا بتوان در راستای امکان درست‌تر دیدنِ وقایع گامی برداشت. کانون اهمیت در این رساله، نظرگاهی است که نگارنده اتخاذ کرده و تحلیل‌هایی است که در میانۀ حقوق و تاریخ و جامعه‌شناسیِ سیاسی به‌دست می‌دهد. او امروز از بلندیِ آگاهی، برای ما از تاریخ گواهی می‌آورد.

در کشاکش دین و دولت بیش از آنکه «مسئلۀ» استاد موحد برای واکاویِ تاریخ باشد، «دغدغۀ» اوست به‌منظور گذار ایران از این تقاطع در زمانه‌ای خطیر که ما در آنیم. از نگاهِ او، «ماجرای گروه‌های سلفی ـ تکفیری که در طی همین مدت چهل سال در گوشه و کنار جهان اسلام به تاخت و تاز برخاسته‌اند روایت جدیدِ همان خیزش خارجی‌گری در صدر اسلام است» و دعوت به بازگشت به «سلَف صالح» و «تکفیر و تبری» نیز دو بنیانِ مهم که خارجی‌گریِ کهن و نوخارجی‌گری در آن مشترک‌اند. پس او لازم می‌بیند پیرامون مهم‌ترین ستون‌های شکل‌گیریِ حکومتِ برآمده از مسلمانان سخن بگوید و ریشۀ دیروزِ میوۀ امروز را بکاود و تصویری منسجم و نزدیک‌تر به واقع را نشان دهد.

بخش از نوشته سعید رضادوست درباره کتاب در کشاکش دین و دولت محمدعلی موحد نشر ماهی، چاپ پنجم ۱۳۹۸



جان آگه با #فرهیختگان

مناظره بیژن عبدالکریمی و سروش دباغ

موضوع: پرسش از امکان امر دینی درجهان معاصر

کلاب پرسمان - پنجشنبه ۸ مهر ۱۴۰۰




#فرهیختگان، صدای فرزانگان

بارگاه مطلّا و میراث امام رضا

محمد جواد اکبرین

آنان‌که اهل بیداریِ سحرهای ماه رمضان بوده‌اند «دعای سحر» را می‌شناسند؛ البته هم‌نسلانِ من اگر اهلش نیستند هم شاید از خاطرات دورشان صدای دعای سحرِ معروف رادیو یادشان باشد: «اللهم إنّي اسئلک مِن جَمالک بأجمَله...» حیات عارفانه بدون این دعا حتما چیزی کم داشت. راویِ این تجربه‌ی پیامبرانه، امام هشتم شیعیان است و اگر از امام رضا هیچ ارثی نمی‌ماند جز انتقال همین تجربه‌ی عظیم، باز هم سزاوار توصیف «سُلطان» بود! 

نمی‌دانم آن بارگاهِ مطلّا با میراث این مرد چه کرده است؛ گویی اگر روزی روزگاری خواستید کسی را پنهان کنید کافی‌ست سر تا پایش را طلا بگیرید تا برق اندامش چشمی برای تماشای خودش باقی نگذارد! نمی‌دانم زائرانش از ارثیه‌ی معرفتِ او چه می‌دانند جز اینکه «حاجت می‌دهد» و البته همین هم «آگاهیِ کاذب» است؛ اولیاء خداوند «بابُ‌الحوائج»اند نه «قاضی‌الحاجات» و میان این دو تفاوت از ایمان است تا شرک!

متن کامل:
https://tinyurl.com/4p78e8e6


جان آگه با #فرهیختگان

⭕️ خدای اهل تهران: برداشت های مختلف از دوران قاجار تا جمهوری اسلامی

حسین کمالی
عضو هیئت علمی گروه مطالعات اسلامی
مرکز علوم دینی هارتفورد، هارتفورد، آمریکا
یکشنبه ۱۸ مهر ۱۴۰۰

🔗 لینک ورود به جلسه: https://www.skyroom.online/ch/mmfallah/iars
لطفا از قسمت میهمان وارد شوید

جان آگه با #فرهیختگان

طالبان؛ نماد "جمهوری اسلامیِ اهل تسنن"

محسن رنانی

استقرار امارت اسلامی طالبان، می‌تواند به تجربه یک شکست فکری، فرهنگی و سیاسی تازه در جهان اسلام بینجامد تا جهان، به‌ویژه خود ملت‌های اسلامی، به‌طورِ‌ عینی یک ‌بار دیگر ناتوانی و ناسازی نظام فکری و فرهنگی اسلام سنتی را برای راهبری جوامع در دنیای مدرن مشاهده و تجربه کنند. چنین تجربه‌ای، یا به افول کلی نظام اندیشگی اسلامی و پذیرش فراگیر فرودستی تمدن اسلام از سوی خود مسلمانان خواهد انجامید که بی‌گمان مطلوب غرب است؛ و یا به پدیداری یک رنسانس اسلامی برای سازگاری آموزه‌های اسلام با دنیای مدرن منجر خواهد شد.

گمان بخشی از مردم بر این است که هرچه رضاشاه در انسجام‌بخشی به عناصر تمدنی ایران فرهنگی موفق عمل کرد، جمهوری اسلامی ناموفق‌ عمل کرده و یا حتی در جهت تخریب آن عناصر حرکت کرده است. مردم شاید نتوانند بیان شفاف و نظری از این باور خود داشته باشند، اما به زبانی نمادین دارند می‌گویند با این نحوهٔ حکمرانی، اقتدار تمدن ایران فرهنگی رو‌به‌زوال خواهد رفت.

جمهوری اسلامی که تا یمن و سوریه رفته است تا مرزهای ایدئولوژیک تشیع را حراست کند، باید به ملت ایران پاسخ دهد که «برای دفاع از مرزهای ایران فرهنگی چه اقداماتی انجام داده است؟». اگر پاسخی نداشته باشد، آیا این گمان را تقویت نمی‌کند که اصولاً جمهوری اسلامی نماینده ایران فرهنگی نیست و خود را تنها نمایندهٔ تشیع ایدئولوژیک می‌داند؟

به‌گمان ‌من‌ امارت اسلامی طالبان، نماد «جمهوری اسلامی اهل تسنن» است.

حتی اگر بیش از نیمی از ملت افغانستان هم مخالف حاکمیت طالبان در افغانستان باشند، اما تقریباً تمام مسلمانان اهل سنت در جهان، در برابر آن سکوت کرده‌اند یا حتی به دیده رضایت می‌نگرند. حتی مولانای بلوچستان که خودش زخم‌خوردهٔ تبعیض مذهبی و حکومت ایدئولوژیک است نتوانست شادمانی خود را پنهان کند. مردم جهان اسلام، به‌غیر از ملت ایران، در نوعی سکوت رضایت‌آمیز غنوده‌‌اند و این یعنی «رأی» نانوشتهٔ مسلمانان اهل سنت جهان به حکومت طالبان.



#فرهیختگان، پیک آگاهی شماست

استاد دکتر آذرتاش آذرنوش چشم از جهان فرو بست

استاد دکتر آذرتاش آذرنوش چشم از جهان فرو بست.

دکتر آذرتاش آذرنوش عضو شورای عالی و مشاور عالی مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی استاد برجسته و پرآوازه ادبیات عربی، سال ها مدیریت بخش ادبیات عرب مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی را بر عهده داشت.

دکتر آذرنوش (متولد ۱۳۱۶) فراگیری ادبیات عرب را از دانشکده معقول و منقول تهران آغاز کرد و سپس در فرانسه تا دریافت درجه دکتری ادامه داد. دکتر آذرنوش سالها در دانشکده الهیات دانشگاه تهران به تدریس عربی اشتغال داشت و به تألیف و ترجمه پرداخت. آثار او همگی پیرامون سهم‌ چشمگیر ایرانیان در زبان و ادب عربی به ویژه در قرون نخست پس از اسلام است.

از مهم ترین آثار او ترجمه فتوح البلدان بلاذری (بخش مربوط به ایران) و موسیقی کبیر ابونصر فارابی است.

آثار تالیفی دکتر آذرنوش نیز در حوزه ایران شناسی و در پیوند با زبان فارسی اهمیت خاص دارد، مانند فرهنگ عربی به فارسی و چالش میان فارسی و عربی و راههای نفوذ فرهنگ ایرانی در عصر جاهلی.
مجموعه مقالات دکتر آذرنوش با عنوان در باب ادب تازی در ۳ جلد به کوشش رضوان‌مساح در سلسله انتشارات‌مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی منتشر شده است.

مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی فقدان استاد دکتر آذرنوش را به خانواده بزرگوار ایشان و جامعه علمی و فرهنگی ایران تسلیت می گوید.


جان آگه با #فرهیختگان

جرعه ای از جام علی


در تاریخ تحولات معاصر ایران، سه ویژگی و کاستی در حاکمیت یعنی بیخردی و جهالت، خودباختگی و وابستگی و استبداد و یکه تازی قدرت، خسارت فروانی بر فرآیند توسعه این سرزمین وارد ساخته است. در این بازدارندگی و عقب ماندگی، از همه سهمگین تر و مصیبت بارتر، خصلت استبداد است، با سابقه ای چند هزار ساله، از تاسیس مادها تا سالهای اخیر. استبداد حا‌کمیت، موجب فلاکت هایی است چون نخبه کشی و باز دارندگی از شکوفایی استعدادها، بحران مشروعیت و فاصله میان مردم و حکومت، تحقیر قومیت ها و اقلیت ها و مساله گریز از مرکزی، ریا کاری و بازیگری، تملق گویی و شخصیت پرستی. از دیگر آسیب های ساختارهای استبدادی، از دست رفتن سرمایه های اجتماعی و فرار مغزها است. مساله مهاجرت و ترک سرزمین، عارضه و ضایعه اسفناکی است. پدیده ای سرمایه سوز و خسارت آمیز که نشانه بحران مشروعیت و ناکارآمدی است. چرا آدمی ترکِ دیار و سرزمین می کند؟ چگونه می شود کسی کاشانه و پیشینه خویش را پشت سر می گذارد و می رود؟ بی عدالتی، بی توجهی به قدر و شان و فروکوفتن منزلت آدمی و فرو ریختن هویت ملی، تحقیر، تخفیف و تضییع حقوق، تفتیش عقاید و سّر در نهان این و آن و حوزه خصوصی افراد داشتن و آشکار نمودن اسرار دیگران، دهن کجی به ارزش ها و باورها، فاصله طبقاتی و ساختار الیگارشیک, تبعیض قومیتی و جنسیتی، نداشتن حق انتخاب و آزادی های مدنی، الزام و اجبار مردمان به یک مرام و یک عقیده. اینها می تواند باعث گذاشتن و رفتن بشود. شاید تمامی این امور ناشی از انسداد باشد. انسداد نیز ریشه در استبداد دارد. وقتی استبداد بشود، راهها منسد می شود و بی راهه ها و میان برها، بسیار می شود. این یعنی خلاقیت، آفریندگی و نخبگی، بی اعتبار شدن و واسطه گری و پخمگی و کوتولگی، بسیار شدن. می گویند در آن دیار و سرزمین که سایه آدم های کوچک، بلند بشود، نشانه آن است که خورشید دانش و دانایی، در حال غروب کردن است. وقتی نگاری بنام نخبگی و نگرشی چون نواندیشی و سیره ای بسان قدر شناسی نباشد، به تعبیر "حافظ"، بخت یاری، آن می شود که بگذار و برود.
"بختم ار یار شود رختم از اینجا ببرد"
چرا که موجبِ دلستانی نبوده است و:
"نیست در شهر نگاری که دل ما ببرد"
این یعنی فرار سرمایه های اجتماعی و استعداد ها یعنی علیرغم ندای درونی و دل در گرو سرزمین و پیشینه داشتن، می گذارد و می رود. در حکمت(۴۷۶)، به این آسیب خانمان سوز یعنی از دست دادن سرمایه ها و مهاجرت اشاره شده است. واقعیت آن است که وقتی استبداد باشد و بیداد بشود، وقتی کج راهه و بیراهه، باب بشود و میان برها، بسیار شود، وقتی استعداد باشد اما استعداد کُشی شود، وقتی نخبگان باشند اما نخبه کُشی شود، وقتی آفریندگی باشد اما واسطه گری و دلالی بشود، وقتی بزرگی باشد اما کوتولگی بشود، نتیجه اش به تعبیر این حکمت پرنکته(۴۷۶) نهج البلاغه، دو رخدادِ پر مخاطره است: یکی ترک سرزمین و فرار سرمایه های اجتماعی و دیگری بروز شورش های اجتماعی و نا آرامی های خشونت آمیز. به این وعظِ نغز و آسیب شناسی عالمانه که برای یک والی و زمامدارِ دولت دینی، صادر شده است، توجه نمایید:

"بیراهه‌ها و بیداد، به ترک سرزمین
(مهاجرت) و نا آرامی های خشونت آمیز می‌انجامد."

اسْتَعْمِلِ الْعَدْلَ وَ احْذَرِ الْعَسْفَ وَ الْحَيْفَ فَإِنَّ الْعَسْفَ يَعُودُ بِالْجَلاَءِ وَ الْحَيْفَ يَدْعُو إِلَي السَّيْفِ.نهج-حکمت۴۷۶



"گفتمان ماندگار"
عدالت ورزی را پیشه خویش ساز و از بیراهه و بیداد، بپرهیز چرا که بی راهه رفتن، موجب مهاجرت (ترک سرزمین) می‌شود و بیداد و ستم، نا آرامی‌های خشونت آمیز (مسلحانه) را رقم می‌زند.


سید محسن دوازده امامی



#فرهیختگان، ندای آگاهی و آزادی

نوبل ادبیات ۲۰۲۱ به «عبدالرزاق گورنا» اهدا شد

جایزه نوبل ادبیات به عنوان یکی از جوایز مطرح ادبی در سطح جهان امروز برنده سال ۲۰۲۱ خود را شناخت و عبدالرزاق گورنا از تانزانیا به دلیل «کاوش سازش‌ناپذیر و قانع کننده درباره اثرات استعمارگری و سرنوشت پناهجویان در شکاف میان فرهنگ‌ها و قاره‌ها» این جایزه را از آن خود کرد.


#فرهیختگان، ندای آگاهی و آزادی

انا لله و انا الیه راجعون
چگونه این خبر دردآور را به اطلاع عموم برسانم که یکی از مشایخ و اصحاب دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، شادروان دکتر آذرتاش آدرنوش بعد از سی و پنج سال همکاری مستمر و تألیف و ویرایش صدها مقاله روی بر خاک نهاد و از میان ما پرکشید. تاکنون مشایخ زیادی از شورای عالی علمی مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی به جهان باقی شتافتند و ما را از حضور پربرکت خود محروم ساختند. بزرگانی مثل ایرج افشار، شرف الدین خراسانی(شرف)، عنایت الله رضا، محمد حسن گنجی، عبدالحسین زرینکوب، عباس زریاب خوئی، احمد تفضلی، جعفر شعار، داریوش شایگان، جواد حدیدی، یحیی ذکاء، مولوی عربشاهی، خانم قمر آریان، خانم بدرالزمان قریب... که ستونی برای مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی(مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی) به شمار می رفتند، از دست دادیم و چگونه با فقدانشان این بار سنگین را به سر منزل مقصود برسانیم؟
از خدا تمنا دارم که بیش از این مرا و دیگر همکاران را در کوره آزمایش خود قرار ندهد. به همه اصحاب فرهنگ و همکارانمان در مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی و به خانواده این عزیز از دست رفته تسلیت می گویم.

کاظم موسوی بجنوردی
رئیس مرکز


#فرهیختگان

لِأیِّ صُرُوفِ الدَّهرِ فیهِ نُعاتِبُ
وَأیَّ رزایاهُ بِوِترٍ نُطالِبُ

کدام بلای روزگار را نکوهش کنیم و از کدام مصیبت آن کین کشیم؟!
متنبّی



نامی بلند و آشنا و چهرهٔ برجستهٔ زبان و ادبیات عرب که دیگر در میان ما نیست.
معلمِ فرهنگ و ادبیات؛
استاد دکتر آذرتاش آذرنوش.

کانال محمدرضا شفیعی کدکنی



جان آگه با #فرهیختگان

موضع رفاهی راستِ رادیکال

🔸احزاب راست رادیکال طی سه دهۀ اخیر رشد قابل‌توجهی در اروپا داشته‌اند و در انتخابات اخیر آلمان هم حدود ۱۰ درصد آرا را به‌دست آوردند. دان سوانک (استاد علوم سیاسی دانشگاه مارکوت) و هانز-جرج بتز (استاد دانشگاه یورک) مقاله‌ای دارند با عنوان «جهانی‌سازی، دولت رفاه، و پوپولیسم راست‌گرا در اروپای غربی» که در سال ۲۰۰۲ منتشر شده است. این دو استدلال می‌کنند که در دورۀ اوج‌گیری جهانی‌سازی اقتصاد در کشورهایی که ساختارهای دولت رفاه ضعیف هستند یا در نتیجۀ سیاست‌های نئولیبرالی جهانی عقب‌نشینی کرده و از جامعیت و کفایت افتاده‌اند، گرایش به احزاب راست‌گرای پوپولیستی افزایش داشته است. آن‌ها نشان داده‌اند که در کشورهایی که از نظام رفاهی همگانی برخوردارند، برخلاف ادعاهای رایج، حتی مسئلۀ «مهاجران» تأثیر ناچیزی بر رأی جریان‌های راست‌گرای افراطی داشته است. از بین بردن مشاغل تولیدی، تضعیف اتحادیه‌های کارگری، و کاهش هزینه‌های رفاهی و ناتوانی دولت در جبران پیامدهای جهانی‌سازی منجر به افزایش درخواست‌های پوپولیستی شده است. رهبران پوپولیست در این شکاف برنامه‌هایی را تبلیغ می‌کنند که در کوتاه‌مدت مسکّن، اما در بلندمدت مخرّب و ناپایدار است؛ برنامه‌هایی که گاه با ملی‌گرایی و اقدامات ضددموکراسی ترکیب می‌شوند.

🔸اخیراً مقاله‌ای پژوهشی از ماتیاس انگیست و مایکل پینگرا در West European Politics دربارۀ موضع رفاهی راست رادیکال منتشر شده است. نویسندگان در پاسخ به ادعاهایی که رویکردهای راست رادیکال در حوزۀ رفاه را مبهم یا خنثی می‌داند، تلاش کرده‌اند نشان دهند راست رادیکال موضع رفاهی روشنی دارد. داده‌های مقاله برگرفته از بیانیه‌ها و موضع‌گیری‌ها و کمپین‌های انتخاباتی ۴۲ حزب در ۷ کشور اروپایی (اتریش، آلمان، ایتالیا، هلند، نروژ، سوئد، و انگلستان) است که با داده‌های حاصل از پیمایش ترجیحات رأی‌دهندگان (در سال‌های ۱۹-۲۰۱۸) ترکیب شده است. براساس این پژوهش، مهم‌ترین تمایز احزاب راست رادیکال در حوزۀ رفاهی تأکید صریح آنها بر سیاست‌گذاری‌های مصرفی از طریق پرداخت‌های نقدی نظیر انواع مستمری‌ها و پرداخت‌های انتقالی و مخالفت با سرمایه‌گذاری‌های اجتماعی است.

🔸فرمول انتخاباتی این احزاب ترکیب مواضع اقتدارگرایانه در موضوعات فرهنگی-اجتماعی با موضع اقتصادی نئولیبرال است که به‌دلیل جذابیت پرداخت‌های نقدی تااندازه‌ای حمایت بخشی از طبقۀ کارگر و گروه‌های تهیدست شهری را نیز به‌دست آورده است. این احزاب هرچه‌بیشتر از سیاست‌های رفاهی به سیاست‌های جبران درآمد پیش رفته‌اند. راست رادیکال با این رویکرد از یکسو اقدامات دولت در زمینۀ سرمایه‌گذاری و تأمین خدمات رفاهی و اجتماعی را محدود می‌کند و از سوی دیگر با تبدیل خدمات به پرداخت‌های نقدیِ انفرادی، به تشدید فردگرایی می‌پردازد.

🔸در ایران به‌ویژه طی دو دهۀ اخیر میل دولت‌ها؛ با گرایش‌های سیاسی متفاوت، به نقدی‌کردن خدمات رفاهی افزایش یافته است. برای مثال در این مدت بسیاری از خدمات سازمان بهزیستی به بخش خصوصی واگذار شده و در ازای آن به خانوارها یا مراکز خصوصیِ ارائۀ خدمات یارانۀ نقدی پرداخت می‌شود. مطالعات نشان می‌دهد که این سیاست تاچه‌اندازه به فقیرانه‌شدن خدمات و افزایش هزینۀ خانواده‌های نیازمند به دریافت خدمات (توانبخشی و ...) منجر شده است. این جدای از تعارض منافع و فساد گسترده‌ای است که در این روند وجود داشته است. در سال‌های اخیر ایدۀ نقدی‌سازی به حوزه‌هایی نظیر آموزش عمومی هم کشیده شده است. در انتخابات اخیرِ ریاست‌جمهوری کاندیدای مورد حمایت اصلاح‌طلبان در حوزۀ آموزش از ایده‌ای دفاع می‌کرد (کوپنی‌سازی آموزش) که گزینۀ اصولگرایان برای وزارت آموزش و پرورش هم عیناً همان را تکرار می‌کرد. می‌توان از حوزه‌های مختلف مثال‌های زیادی از این روندها ذکر کرد.

🔸دولت‌های مختلف با گرایش‌های سیاسی متفاوت در حوزه‌های آموزش، سلامت، قانون کار روی یک مسیر پیش آمده‌اند و گاه دولت‌های قبل حسرت اقداماتی را خورده‌اند که دولت‌های بعد اجرا کرده‌اند. در دولت و مجلس فعلی هم می‌بینیم که در این حوزه‌ها همان سیاست‌هایی در دستور کار قرار گرفته که دولت و مجلس قبل هم آرزوی پیش‌بردن آنها را داشتند. طرح وان در حوزۀ انرژی، طرح حذف یارانۀ کالاهای اساسی، طرح‌های جاری علیه قانون کار و قانون تأمین اجتماعی از جملۀ این موارد است. چنین ایده‌های راستگرایانه‌ای که از اندیشکده‌های اقتصادی بیرون می‌آید اگر پیشتر توسط نمایندگان اصلاح‌طلب و معتدل در مجلس پیگیری می‌شد، امروز توسط نمایندگان جبهۀ پایداری دنبال می‌شود. اگر از منظر تطبیقی نگاه شود، این روندها نشان می‌دهد که دو جریان غالب سیاسی در ایران دستکم در مواضع رفاهی نه حتی به راست، که به راست رادیکال گرایش دارند.

رضا امیدی

#فرهیختگان، ندای آگاهی و آزادی

"ما که هنوز اثبات نکرده‌ایم خودمان مسلمانیم، چه‌طور می‌‌خواهیم ثابت کنیم اسلام بهترین دین است؟! "

مصطفی ملکیان


فرض کنید من برای شما اثبات کردم که زیباترین ساختمان در شهر اصفهان فلان بنا است و فرض کنید واقعاَ اثباتم اثبات موفقی باشد؛ چون اطلاعات هنری و معماری من بسیار بالا است. بعد شما برمی‌گردید و به من می‌گویید خوب این ساختمان به تو چه ربطی دارد؟ تو چرا مباهات می‌کنی؟ من چه می‌توانم بگویم. من فرض می‌کنم شما با تمام اصول فلسفی و روان‌شناختی و عرفانی و اخلاقی، با تمام زرادخانه‌ی فکری‌تان ثابت کردید که اسلام کامل‌ترین دین جهانی است؛ اگر من به شما گفتم این که اسلام کامل‌ترین دین جهان است، چه ربطی به تو دارد؟!

کی‌یر کگور به مسیحیان گفت؛ مسیحیان، اول اثبات کنید خودتان مسیحی هستید، بعد اثبات کنید مسیحیت کامل‌ترین دین است. ما که هنوز اثبات نکرده‌ایم خودمان مسلمانیم، چه‌طور می‌‌خواهیم ثابت کنیم اسلام بهترین دین است؟!

مطلب بعدی این که تا وقتی که ما انسان‌هایی را که رذایل دارند، انسان‌های شرور می‌دانیم نه انسان‌های بیمار، تلقی دینی درستی نداریم. همان‌طور که جسم من دست‌خوش بیماری می‌شود یا قلبم یا معده‌ام، ذهن و روان من هم دست‌خوش بیماری می‌شود. آیا جای سؤال نیست که کسی را که جسمش بیمار می‌شود پیش پزشک می‌بریم و کسی را که ذهن و روانش بیمار می‌شود، شلاق می‌زنیم؟! چه تفاوتی بین بدن و ذهن و روان وجود دارد؟!
تلقی شر با بیماری فرقش این است که اگر معتقد شدید فلان خصلت روانی و ذهنی کسی بیماری است، سه حالت پیدا می‌کنید؛ اول دلتان به حال او می‌سوزد، دوم سعی می‌کنید تا آن‌جا که در توان‌تان هست او را به یک پزشک برسانید؛ سوم این که اگر بیمار را به پزشک رساندید دیگر پزشک از فردا صبح به بیمارتان تلفن نمی‌کند که اگر این دارو را نخوری سه ضربه شلاق و اگر مرتب نخوری یک ضربه شلاق و... پزشک می‌گوید من نسخه را می‌پیچم و می‌گویم طبق نسخه عمل کن اما من پاسبان و پلیس و قوه قضاییه برای تو ندارم. خود قرآن می‌گوید ما راه را به شما نشان می‌دهیم برای این که کسانی که به راه نجات می‌خواهند بروند با چشم باز و کسانی هم که به راه هلاک می‌خواهند بروند با چشم باز بروند.
یکی از وصف‌هایی که در نهج‌البلاغه در مورد پیامبر آمده «طبیب دوار بطبه» طبیب دوره‌گرد، طبیب بود، نه شلاق‌به‌دست، نه عسس، نه پلیس.
نکته آخر این است که دین اسلام اگر بخواهد برای ما نفع داشته باشد باید همراه با استدلال‌گرایی باشد. به تعبیر قرآن: «قل هاتوا برهانکم ان کنتم صادقین.» برهان به معنی سخن روشن. یک سخن و دلیل روشن بیاورید اگر راست می‌گویید. ما مسلمانان آیا از این قاعده معافیم؟ فقط یهودی‌ها باید دلیل روشن بیاورند در عقایدشان تا قرآن توبیخشان نکند؟ استدلال‌گرایی یعنی استفاده از نیروهای باورانندة بشری. ما با توسل به نیروهای باوراننده می‌توانیم بی‌باور را به آستانه باور بکشانیم. به فرد بی‌باور می‌‌گوییم من به خدا باور و اعتقاد دارم. تو هم به استدلال من گوش بده. شاید تو هم به آستانه باور به وجود خدا برسی!

اگر نیروهای باوراننده در جامعه‌ای مفقود شدند و کسی استدلال نکرد، یا فریب‌کاری جای‌گزین آن می‌شود یا خشونت. برای کسانی که ذهن‌های ساده‌لوح دارند و زودباورند (عوام‌الناس)، فریب‌کاری واسطه قرار می‌گیرد و برای کسانی که ذهن‌های تیز دارند و فریب نمی‌خورند (خواص)، خشونت به کار گرفته می‌شود.
صلاح جهان اسلام این است که استدلال‌گرایی وارد حوزة دین شود. اگر بخواهیم عوام‌الناس را با فریب به این سو و آن سو نکشانیم و خواص را به زندان و جرم و جریمه نکشانیم، چاره‌ای جز این نیست که به استدلال‌گرایی برگردیم و ببنیم برای ادعاهای خود چه استدلال‌هایی داریم.




#فرهیختگان، پیک آگاهی شماست

اولين سخنراني سيد محمد خاتمي بعد از سالها محدوديت
https://youtu.be/FMgekeq2xeg



جان آگه با #فرهیختگان

آن روز که مه شدی نمی‌دانستی
کانگشت‌نمای عالمی خواهی شد


روزی نیست که کلمات قصار و شیرین‌کاری‌های چهره‌ها و روشناسان در فضای مجازی دست‌به‌دست نشود و عموم مؤمنات و مؤمنین را نخنداند. به همین مناسبت این حکایت گلستان سعدی را انتخاب کردم که برای شاگردانم بخوانم. بخوانم، شاید یادشان بماند و دوفردا دیگر اگر خواستند سری توی سرها درآورند، تمهیدی بیندیشند و از پیش لوازمش را فراهم کنند.


«یکی از فضلا تعلیم ملک‌زاده‌ای همی‌داد و ضَرب بی‌محابا زدی، و زَجر بی‌قیاس کردی. باری پسر از بی‌طاقتی شکایت پیش پدر برد، و جامه از تن دردمند برداشت. پدر را دل به هم برآمد. استاد را گفت که پسران آحاد رعیت را چندین جفا و توبیخ روا نمی‌داری که فرزند مرا، سبب چیست؟ گفت سبب آن که سخن اندیشیده باید گفت و حرکت پسندیده باید کردن همه خلق را علی‌العموم و پادشاهان را علی‌الخصوص، به موجب آن که بر دست و زبان ایشان هر چه رفته شود هر آینه به افواه بگویند و قول و فعل عوام‌الناس را چندان اعتباری نباشد.

اگر صد ناپسند آمد ز درویش
رفیقانش یکى از صد ندانند

وگر یک بذله گوید پادشاهی
از اقلیمی به اقلیمی رسانند»

عاطفه طیه

جان آگه با #فرهیختگان

معلمان در مواجهه با شش چالش

بازاندیشی بحرانِ آموزش در ایران

یاددادشتی از علی زمانیان

#فرهیختگان، ندای آگاهی و آزادی