🔴 عبدالکریم سروش، محمد ملکی و اخراج استادان دانشگاه تهران؛ اسناد چه می‌گویند؟

یکی از مناقشه‌های قدیمی درباره سال‌های نخست انقلاب، نقش محمد ملکی و شورای مدیریت دانشگاه تهران در پاکسازی و اخراج استادان است؛ مناقشه‌ای که یک سوی آن عبدالکریم سروش قرار داشت و سوی دیگر محمد ملکی و برخی همکارانش.
سروش گفته بود محمد ملکی در دوران ریاست دانشگاه تهران «یک قلم دویست استاد دانشگاه تهران را اخراج کرد». ملکی در زمان حیات خود این اتهام را رد کرد و از سروش خواست فهرست استادان اخراج‌شده را منتشر کند. حسین صباغیان، عضو شورای چهار نفره مدیریت دانشگاه تهران، نیز روایت سروش را به چالش کشید.
اما گزارش تحقیقی «زیتون» اسنادی را منتشر کرده که بخش مهمی از این مناقشه را روشن‌تر می‌کند.
📌 سند نخست؛ روایت خود محمد ملکی
زیتون به کتاب «دانشگاه تهران و جای پای امپریالیسم آمریکا» نوشته محمد ملکی استناد می‌کند. ملکی در این کتاب نوشته است که پس از پذیرش مسئولیت اداره دانشگاه و به دنبال درخواست آیت‌الله طالقانی برای پاکسازی دانشگاه، کمیته‌های پاکسازی تشکیل شدند.
به نوشته خود ملکی، در مرحله نخست بیش از ۷۰ نفر از دانشگاه اخراج شدند؛ افرادی از جمله هوشنگ نهاوندی، سیدحسین نصر، احسان نراقی و شماری دیگر.
📌 سند دوم؛ اعتراض وزیر علوم وقت
زیتون همچنین تصویر نامه‌ای به تاریخ ۹ مرداد ۱۳۵۸ از علی شریعتمداری، وزیر وقت فرهنگ و آموزش عالی منتشر کرده که در آن به برکناری استادان و کارکنان دانشگاه بدون رعایت ضوابط اعتراض شده و قطع حقوق آنان غیرقانونی دانسته شده است.
امضای محمد ملکی بر روی نامه دیده می‌شود و او نامه را برای حسین صباغیان، عضو شورای مدیریت دانشگاه، پاراف کرده است.
📌 سند سوم؛ دفاع شورای مدیریت از پاکسازی
شاید مهم‌ترین سند، پاسخ تند شورای چهار نفره مدیریت دانشگاه تهران به وزیر باشد.
مدیران دانشگاه در این نامه نه‌تنها اصل اخراج‌ها را انکار نمی‌کنند، بلکه از ادامه پاکسازی دفاع می‌کنند و در اعتراض به وزیر می‌نویسند چگونه برای اخراج افرادی چون نهاوندی، نراقی، ودیعی و دیگران سخن از رعایت مقررات به میان می‌آورد.
این نامه مربوط به ۱۷ مرداد ۱۳۵۸ است.
🔻 اما یک نکته تاریخی بسیار مهم
این اسناد مربوط به مرداد ۱۳۵۸ هستند؛ در حالی که ستاد انقلاب فرهنگی حدود ده ماه بعد، در خرداد ۱۳۵۹، تشکیل شد و عبدالکریم سروش یکی از اعضای آن بود.
بنابراین دو پرونده را نباید یکی گرفت:
پاکسازی استادان دانشگاه تهران در دوره مدیریت محمد ملکی، یک مسئله است و نقش عبدالکریم سروش و ستاد انقلاب فرهنگی در تحولات بعدی دانشگاه‌ها، مسئله‌ای دیگر.
اسناد منتشرشده در زیتون، به‌ویژه نوشته خود محمد ملکی و مکاتبات شورای مدیریت دانشگاه، شواهد قابل توجهی در تأیید اصل تشکیل کمیته‌های پاکسازی و اخراج استادان در سال ۱۳۵۸ ارائه می‌کنند؛ هرچند ادعای مشخص سروش درباره «دویست استاد» با اسناد ارائه‌شده در این گزارش اثبات نمی‌شود و سند مورد استناد از «بیش از هفتاد نفر» سخن می‌گوید.
این تفکیک برای داوری منصفانه ضروری است؛ نه مسئولیت محمد ملکی در پاکسازی‌های سال ۵۸ باید به‌دلیل اختلاف با سروش نادیده گرفته شود و نه این اسناد می‌تواند به‌تنهایی پاسخی به همه پرسش‌ها درباره مسئولیت سروش در انقلاب فرهنگی سال‌های بعد باشد.
گزارش و اسناد در سایت زیتون
#محمد_ملکی #عبدالکریم_سروش #انقلاب_فرهنگی #دانشگاه_تهران

#میراث_فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

🟣 عبدالکریم سروش؛ میان تناقض‌های سیاست و تأملات معرفت
✍️ عزیز قاسم‌زاده

عبدالکریم سروش را چگونه باید داوری کرد؟ با حضورش در ستاد انقلاب فرهنگی؟ با نامه‌ها و مواضع تند بعدی‌اش علیه جمهوری اسلامی؟ با «قبض و بسط تئوریک شریعت» و «بسط تجربه نبوی»؟ یا با سخنان سال‌های اخیرش که از رادیکالیسم سیاسی گذشته فاصله گرفته است؟
عزیز قاسم‌زاده معتقد است مسئله دقیقاً همین‌جاست: سروش را نمی‌توان به یک تصویر واحد فروکاست.
او تأکید می‌کند حضور سروش در ستاد انقلاب فرهنگی و نسبت او با اتفاقاتی که برای دانشگاه و دانشگاهیان افتاد، بخشی از کارنامه سیاسی اوست که نمی‌توان با مواضع بعدی‌اش پاک کرد. به باور نویسنده، سروش هنوز درباره مسئولیت خود در این دوره پاسخ قانع‌کننده‌ای نداده و بیشتر بر تمایز میان «انقلاب فرهنگی» و «ستاد انقلاب فرهنگی» تکیه کرده است.
اما همین سروش در سال‌های بعد به یکی از منتقدان جدی جمهوری اسلامی تبدیل شد؛ از ساختار قدرت و ولایت فقیه انتقاد کرد، از دانشگاه کنار گذاشته شد، مهاجرت کرد و مواضعی گرفت که برایش هزینه داشت.
قاسم‌زاده در عین حال معتقد است سروش سال‌های اخیر با سروش رادیکال‌تر دهه‌های گذشته یکسان نیست و این تغییر نیز باید مستقلاً نقد و بررسی شود.
اما بخش مهم‌تر یادداشت، هشدار درباره یک خطای رایج در مواجهه با روشنفکران است:
اگر کسی در سیاست خطا کرده باشد، آیا تمام آثار فلسفی، دینی و ادبی او نیز بی‌اعتبار می‌شود؟ و برعکس، اگر از اندیشه‌های او بهره برده‌ایم، آیا باید خطاهای سیاسی‌اش را نادیده بگیریم؟
نویسنده پاسخ هر دو پرسش را منفی می‌داند.
از «قبض و بسط تئوریک شریعت» و «بسط تجربه نبوی» تا «رؤیای رسولانه» و «فربه‌تر از ایدئولوژی»، و از مطالعات مولانا و حافظ تا تأملات او درباره غزالی، با مجموعه‌ای از آثار روبه‌رو هستیم که باید در قلمرو خودشان نقد شوند، نه با معیار موافقت یا مخالفت سیاسی با صاحب اثر.
قاسم‌زاده همین روش را درباره مناقشه اخیر پیرامون مقاله «صناعت و قناعت» نیز به کار می‌گیرد.
او با اشاره به نقد محمد قوچانی می‌پرسد آیا می‌توان از تأمل اخلاقی و عرفانی سروش درباره تکنولوژی و «قناعت»، یک نظریه اقتصادیِ «ضدتوسعه» استخراج کرد؟
به اعتقاد او، این مقاله البته نقدپذیر است: می‌توان پرسید آیا نگاه سروش به تکنولوژی بیش از اندازه کلی و بدبینانه است؟ آیا میان صنعت، تکنولوژی، سرمایه‌داری، مصرف‌گرایی و توسعه به اندازه کافی تفکیک کرده؟ و آیا توصیه اخلاقی به قناعت اساساً می‌تواند پاسخی برای پیچیدگی‌های جامعه مدرن باشد؟
اما نقد یک متن با ساختن نظریه‌ای که متن صریحاً ارائه نکرده و سپس حمله به آن نظریه تفاوت دارد.
قناعت در سنت اخلاقی و عرفانی پیش از آنکه برنامه‌ای برای اداره اقتصاد باشد، فضیلتی در نسبت انسان با خواستن و افزون‌طلبی است. از توصیه انسان به پرهیز از مصرف‌زدگی، به‌تنهایی نمی‌توان نتیجه گرفت که نویسنده خواهان توقف صنعت و توسعه است.
🔻 شاید مهم‌ترین پیشنهاد این یادداشت، نه درباره شخص سروش، بلکه درباره روش نقد روشنفکری در ایران باشد:
می‌توان حضور سروش در ستاد انقلاب فرهنگی را سخت نقد کرد؛

می‌توان توضیحات او درباره مسئولیت آن دوره را ناکافی دانست؛

می‌توان تغییرات سیاسی سال‌های اخیرش را زیر سؤال برد؛

و هم‌زمان «قبض و بسط»، «رؤیای رسولانه» یا مطالعات او درباره مولانا و حافظ را مستقلاً خواند و نقد کرد.
نقد زمانی از تخریب جدا می‌شود که منتقد نخست پیچیدگی موضوع نقد خود را به رسمیت بشناسد.
🔗 متن کامل یادداشت


#عزیز_قاسم‌زاده #عبدالکریم_سروش #روشنفکری_دینی

#منتخب_فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

🔴 پرواز نرخ ارز در فضای جنگ اقتصادی؛ خطر ورود ریال به چرخه سقوط
✍️ احمد علوی
در یک اقتصاد متعارف، نرخ ارز را می‌توان با متغیرهایی مانند تورم، نرخ بهره، تجارت خارجی، جریان سرمایه و سیاست پولی توضیح داد. اما وقتی پای جنگ، تحریم، محدودیت تجارت و انزوای مالی به میان می‌آید، دلار دیگر فقط قیمت یک ارز خارجی نیست؛ به «دماسنج اقتصادی ـ سیاسی» کشور تبدیل می‌شود.
احمد علوی در تازه‌ترین یادداشت خود می‌پرسد در چنین شرایطی چه آینده‌ای در انتظار ریال است؟
به اعتقاد او، اقتصاد ایران اکنون هم‌زمان زیر فشار چند نیرو قرار گرفته است: محدودیت درآمدهای ارزی، دشواری انتقال پول، تحریم بانکی، هزینه‌های جنگ، کسری بودجه، رشد نقدینگی، تورم و ــ شاید مهم‌تر از همه ــ کاهش اعتماد به آینده پول ملی.
وقتی خانوار یا بنگاه اقتصادی انتظار دارد ارزش ریال باز هم کاهش یابد، خرید دلار و طلا دیگر لزوماً یک رفتار صرفاً «سفته‌بازانه» نیست؛ به تلاشی برای حفظ ارزش دارایی تبدیل می‌شود.
و درست از همین‌جا یک چرخه خطرناک آغاز می‌شود:
دلار گران می‌شود ← انتظار تورمی افزایش می‌یابد ← مردم از ریال به دارایی‌های دیگر پناه می‌برند ← تقاضای ارز بیشتر می‌شود ← ریال باز هم ضعیف‌تر می‌شود.
در چنین وضعیتی، نرخ ارز دیگر فقط تورم موجود را منعکس نمی‌کند؛ خود می‌تواند به موتور تورم آینده تبدیل شود.
علوی بر یک نکته مهم دیگر نیز دست می‌گذارد: مسئله فقط این نیست که ایران چه مقدار نفت صادر می‌کند؛ مهم‌تر این است که چه مقدار از درآمد حاصل از صادرات واقعاً در دسترس اقتصاد ایران قرار می‌گیرد.
ممکن است نفت فروخته شود، اما تحریم بانکی، محدودیت نقل‌وانتقال پول و فشار بر واسطه‌های مالی، دسترسی ایران به درآمد ارزی خود را دشوار و پرهزینه کند.
جنگ نیز از سوی دیگر فشار مضاعفی ایجاد می‌کند: هزینه‌های دفاعی و امنیتی افزایش می‌یابد، در حالی که درآمد ارزی و ظرفیت تجارت خارجی می‌تواند کاهش پیدا کند. اگر شکاف میان درآمد و هزینه دولت با استقراض از شبکه بانکی یا خلق پول پوشانده شود، نتیجه می‌تواند نقدینگی بیشتر، تورم بیشتر و فشار دوباره بر ریال باشد.
علوی برای ماه‌های آینده سه سناریو ترسیم می‌کند:
▪️ گشایش سیاسی و مالی: توافق سیاسی و کاهش محدودیت صادرات و انتقال ارز می‌تواند بخشی از ریسک انباشته‌شده در قیمت دلار را تخلیه کند؛ هرچند بدون مهار تورم، نقدینگی و کسری بودجه، کاهش قیمت ارز الزاماً پایدار نخواهد بود.
▪️ تداوم وضع موجود: ادامه جنگ، تحریم و محدودیت‌های مالی به احتمال زیاد به کاهش نوسانی اما مستمر ارزش ریال منجر خواهد شد؛ حتی اگر در مقاطعی دلار عقب‌نشینی کند.
▪️ تشدید تحریم و محدودیت مالی: خطرناک‌ترین سناریو؛ وضعیتی که می‌تواند بازار را از افزایش تدریجی قیمت ارز به سمت جهش‌های متوالی و بی‌ثباتی شدید ببرد.
اما شاید مهم‌ترین نتیجه مقاله این باشد:
مسئله اصلی دیگر فقط «قیمت دلار» نیست؛ مسئله بحران ارزش پول ملی است.
تا هنگامی که تورم بالا، کسری بودجه، محدودیت درآمدهای ارزی، تحریم مالی، جنگ و بی‌اعتمادی عمومی هم‌زمان عمل می‌کنند، پایین‌آوردن موقت قیمت دلار با تزریق ارز یا یک خبر سیاسی الزاماً به معنای تغییر مسیر اقتصاد نیست.
برای تغییر پایدار، علوی بر سه تحول هم‌زمان تأکید می‌کند:
دسترسی واقعی ایران به درآمدهای ارزی، اتصال دوباره به شبکه مالی بین‌المللی و بازسازی اعتبار سیاست پولی و مالی در داخل.
وگرنه خطر بزرگ‌تر از رسیدن دلار به یک عدد مشخص است: ورود اقتصاد به چرخه‌ای که در آن سقوط ریال، تورم، انتظارات تورمی و فرار از ریال، یکدیگر را دائماً تقویت کنند.
🔗 منبع: ایران امروز

🔗 متن کامل:
https://www.iran-emrooz.net/index.php/politic/more/129436/
#احمد_علوی #اقتصاد_ایران #نرخ_ارز #ریال #تورم

#منتخب_فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

🔴 سقوط علی‌الطاهر؛ ضربه‌ای راهبردی به حزب‌الله، اما آیا «پایان حضور نظامی» آن است؟
✍️ محمد محبی

ارتش اسرائیل اعلام کرده کنترل عملیاتی ارتفاعات علی‌الطاهر در جنوب لبنان را به دست گرفته و نیروهای حزب‌الله را از دو مسیر زیرزمینی خارج کرده است؛ شماری کشته و شماری دیگر گریخته‌اند. این ارتفاعات حدود ۶۰۰ متر ارتفاع دارد، بر نبطیه و مسیرهای مهم جنوب لبنان اشراف دارد و در زیر آن شبکه‌ای از تونل‌ها، مراکز فرماندهی و انبارهای تسلیحاتی حزب‌الله قرار داشته است. با این حال، حزب‌الله امروز ادعای اسرائیل درباره تصرف ارتفاعات را رد کرده و گفته نیروهایش همچنان در منطقه حضور دارند؛ بنابراین وضعیت میدانی هنوز محل مناقشه است.

محمد محبی در یادداشت خود این تحول را بسیار فراتر از سقوط یک موضع نظامی می‌بیند. به اعتقاد او، علی‌الطاهر یکی از مستحکم‌ترین تأسیسات زیرزمینی موشکی، پهپادی و فرماندهی حزب‌الله در جنوب لبنان بوده و از دست رفتن آن، پس از سقوط بوفورت، عملاً ستون اصلی حضور نظامی حزب‌الله در جنوب را در هم می‌شکند.
او می‌نویسد این مجموعه طی سال‌ها با شبکه‌های تودرتوی تونل، مراکز فرماندهی و انبارهای سلاح توسعه یافته بود و جمهوری اسلامی در ساخت و تجهیز آن نقشی اساسی داشت. ارتش اسرائیل نیز مدعی است زیرساخت‌های کشف‌شده طی حدود دو دهه و با طراحی و تأمین مالی ایران ساخته شده‌اند.

محبی همچنین به گزارش‌ها درباره حضور نیروهای سپاه و حزب‌الله در تونل‌ها و هشدار ایران درباره حمله به علی‌الطاهر اشاره می‌کند. اصل ارسال هشدار ایران از طریق عمان را رویترز، به نقل از منابع خود، گزارش کرده است؛ هرچند جزئیات حضور نیروهای ایرانی و سرنوشت همه افراد داخل تونل‌ها مستقلاً تأیید نشده است.

«پرونده حضور نظامی مؤثر حزب‌الله در جنوب لبنان را باید خاتمه‌یافته تلقی کرد»
این نتیجه‌گیری اصلی محبی است.
او معتقد است حتی اگر حزب‌الله در ضاحیه، بقاع و اقلیم‌التفاح همچنان مراکز زیرزمینی و لجستیکی داشته باشد، از دست‌رفتن علی‌الطاهر و بوفورت شبکه عملیاتی جنوب را چنان تضعیف می‌کند که حزب‌الله در مسیر تبدیل‌شدن به یک نیروی چریکی ضعیف‌تر با سلاح‌های سبک قرار خواهد گرفت.
و نتیجه سیاسی مورد نظر او صریح است: اگر حزب‌الله بخش نظامی خود را تعطیل نکند و به یک حزب سیاسی تبدیل نشود، آینده دشواری برای خود و بخشی از جامعه شیعه لبنان رقم خواهد زد.

متن کامل یادداشت محمد محبی

سقوط ارتفاعات علی‌الطاهر

بزرگ‌ترین و مستحکم‌ترین تأسیسات زیرزمینی موشکی، پهپادی و فرماندهی حزب‌الله در جنوب لبنان واقع در دل ارتفاعات علی‌الطاهر در نزدیکی نبطیه سقوط کرد و توسط ارتش اسرائیل در حال پاکسازی و تخریب است.

ارتفاعات علی‌الطاهر در شرق نبطیه در جنوب لبنان، حدود ۶۰۰ متر ارتفاع دارد، و مشرف بر شهر نبطیه، مسیرها و مناطق اطراف تا بلندی‌های اقلیم‌التفاح است. اسرائیل تا سال ۲۰۰۰ آن مناطق را در تصرف خود داشت. حزب‌الله بعد از عقب‌نشینی خودخواسته‌ی ارتش اسرائیل به دستور ایهود باراک نخست‌وزیر چپ‌گرای وقت اسرائیل، در آن منطقه شبکه‌های تونل تودرتو، مرکز فرماندهی بسیار پیشرفته و انبارهای مملو از سلاح ساخته بود.

کنترل این ارتفاعات، امکان تسلط، دیده‌بانی و آتش بر جنوب لبنان می‌دهد و مانع پرتاب به شمال اسرائیل می‌شود. تعداد نامشخصی از نیروهای حزب‌الله و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در چند هفته گذشته در تونل‌های این مجموعه گیر افتاده بودند که همگی یا کشته شدند و یا فرار کردند.
فرماندهان باقی‌مانده حزب‌الله و برخی از سرداران سپاه مدعی بودند که این تأسیسات غیرقابل نفوذ هستند و در نتیجه با یک نبرد نظامی متعارف، غیرقابل تصرف یا تخریب می‌باشند!

در دو روز گذشته خبری منتشر شد مبنی بر اینکه جمهوری اسلامی از طریق عمان به آمریکا و اسرائیل هشدار داده بود که اگر عملیات در مجموعه علی‌الطاهر تشدید شود، واکنش شدیدی نشان داده و مستقیماً به اسرائیل حمله موشکی انجام خواهد داد. البته اسرائیل مدعی شده که چنین هشداری دریافت نکرده است و وزیر دفاع اسرائیل هشدار متقابل داده که، جمهوری اسلامی در صورت حمله موشکی و پهپادی به اسرائیل، با واکنشی بسیار سخت و بی‌سابقه روبه‌رو خواهد شد.

از نگر من هم بعید است که فرماندهان ارشد سپاه چنین هشداری داده باشند، چون با توجه به محاصره منطقه، این منطقه دیر یا زود سقوط می‌کرد، سپاه در دو ماه گذشته به شدت از واکنش به اسرائیل اجتناب می‌کند. با اینکه اغلب سوخت‌رسان‌های آمریکایی که به جنگنده‌های آمریکایی حمله‌کننده به تأسیسات نظامی در جنوب ایران سوخت می‌رسانند از اسرائیل به پرواز درمی‌آیند، اما سپاه یک پهپاد هم سمت اسرائیل شلیک نکرد.

به هر روی، امروز ظاهراً آخرین افراد باقی‌مانده در این تأسیسات کشته شدند و اسرائیل کنترل کامل آن را به دست گرفت. با سقوط این تأسیسات باید پرونده حضور نظامی مؤثر حزب‌الله در جنوب لبنان را خاتمه‌یافته تلقی کرد. البته حزب‌الله چند مقر نظامی زیرزمینی دیگر هم در دیگر نقاط لبنان دارد، قرارگاه‌های مثل مقر مرکزی در ضاحیه جنوبی بیروت (مربع امنیتی) و پایگاه‌های اصلی در دره بقاع و بلندی‌های اقلیم‌التفاح که نقش فرماندهی و لجستیکی کلی‌تری ایفا می‌کنند، اما در نبود تأسیسات علی‌الطاهر و بوفورت (که چند هفته پیش سقوط کرد)، این قرارگاه‌ها در عمل بلااستفاده خواهند بود.
مضاف بر اینکه بسیاری از این مقرها در درگیری‌های ۲۰۲۶ توسط اسرائیل هدف قرار گرفته و آسیب دیده یا بخشی منهدم شده‌اند، از جمله مقرهای فرماندهی در ضاحیه جنوبی و پایگاه‌هایی در بقاع و اقلیم‌التفاح.

بنابراین حزب‌الله ساختار گروهی خود را غیرمتمرکز کرده است.
حزب‌الله در حال حاضر عملاً یک گروه چریکی ضعیف با سلاح‌های سبک است که اگر بخش نظامی خود را تعطیل و یا تبدیل به یک حزب سیاسی صرف نکند، آینده بسیار بدی در انتظار آن و بخشی از شیعیان لبنان خواهد بود.
مجموعه تأسیسات زیرزمینی علی‌الطاهر با مدل شهر موشکی زیرزمینی یزد و اصفهان و با بودجه‌ای کلان که توسط جمهوری اسلامی تأمین شد، ساخته شده بود، و مثل همه سفاهت‌های جمهوری اسلامی در چند دهه اخیر دود شد و هوا رفت.

🔻 پی‌نوشت فرهیختگان
اهمیت سقوط احتمالی علی‌الطاهر را نباید کوچک شمرد؛ اما اعلام «پایان حضور نظامی مؤثر حزب‌الله در جنوب لبنان» هنوز زودهنگام است.
آنچه فعلاً با اطمینان بیشتری می‌توان گفت این است که اسرائیل به یکی از مهم‌ترین مواضع راهبردی حزب‌الله دست یافته و اگر کنترل آن تثبیت شود، شبکه فرماندهی، دیده‌بانی، لجستیک و تحرک حزب‌الله در جنوب لبنان ضربه مهمی خواهد خورد. خود موقعیت جغرافیایی ارتفاعات و زیرساخت‌های زیرزمینی آن، اهمیت این دستاورد را توضیح می‌دهد.

اما یک پرسش بزرگ‌تر برای ایران باقی می‌ماند:
حاصل دهه‌ها هزینه‌کرد جمهوری اسلامی برای ساخت شبکه نظامی فرامرزی چه بوده است؟
اگر میلیاردها دلار منابع، تسلیحات، آموزش و زیرساخت طی سال‌ها صرف ایجاد «عمق استراتژیک» شده باشد، اما در یک جنگ فرسایشی بخش مهمی از آن زیر بمباران و عملیات زمینی دشمن از میان برود، ارزیابی این راهبرد دیگر فقط مسئله طرفداران یا مخالفان جمهوری اسلامی نیست؛ مسئله حسابرسی از منابع یک ملت است.
نه تبلیغات اسرائیل باید جای تحلیل نظامی را بگیرد و نه تبلیغات جمهوری اسلامی می‌تواند هزینه چنین شکست‌هایی را از صورت‌حساب تاریخ پاک کند.

علی‌الطاهر، اگر سقوط آن تثبیت شود، فقط شکست یک ارتفاع نیست؛ آزمونی جدی برای سنجش کارنامه راهبرد منطقه‌ای جمهوری اسلامی است.

#محمد_محبی #علی_الطاهر #حزب_الله #لبنان #اسرائیل #سپاه

#منتخب_فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

📚 «رستگار شد آن‌که نه توان گفت»؛ چرا «نه» گفتن برای ما دشوار است؟
✍️ دکتر فرزین بانکی
استاد بازنشسته علوم انسانی

چرا «نه» گفتن در فرهنگ ایرانی تا این اندازه دشوار است؟ و چرا شنیدن یک «نه» صریح را گاهی نه پاسخ به یک درخواست، بلکه نشانه خصومت، بی‌مهری یا حتی به‌هم‌خوردن رابطه تلقی می‌کنیم؟
فرزین بانکی در جستاری با عنوان تأمل‌برانگیز «رستگار شد آن‌که نه توان گفت» از همین پرسش آغاز می‌کند و ریشه‌های آن را در تاریخ، اخلاق، ادبیات، تعارفات روزمره و حتی شیوه مواجهه ما با نقد جست‌وجو می‌کند.
به باور او، بخشی از این احتیاط تاریخی را می‌توان در تجربه طولانی ایرانیان از تغییر حکومت‌ها، جنگ‌ها و ناامنی سیاسی دید؛ وضعیتی که در آن انسان می‌آموخت پیش از گفتن «بله» یا به‌خصوص «نه»، پیامد سخنش را بسنجد. ضرب‌المثل «زبان سرخ، سر سبز می‌دهد بر باد» یادگار همین تجربه است.
اما ماجرا فقط ترس از قدرت نیست.
آموزه‌هایی چون دل‌نشکستن، نیکی‌کردن، مدارا و پاسخ کریمانه نیز در طول زمان به فرهنگی کمک کرده‌اند که در آن «نه» گفتن آسان نیست. نتیجه این می‌شود که نه‌تنها خودمان در بیان مخالفت مشکل پیدا می‌کنیم، بلکه «نه» شنیدن نیز برایمان دشوار می‌شود و گاهی مخالفت با یک نظر را مخالفت با صاحب آن نظر تلقی می‌کنیم.
بانکی از همین نقطه به مسئله‌ای مهم‌تر می‌رسد: نقد.
نقد ناگزیر وجهی سلبی دارد؛ باید بتوان گفت این استدلال نادرست است، این ادعا پذیرفتنی نیست یا این اندیشه نقص دارد. جامعه‌ای که «نه» را به دشواری تحمل می‌کند، طبیعتاً با نقد نیز رابطه آسانی نخواهد داشت. نویسنده برای توضیح این وضعیت به سرنوشت متفاوت اندیشه‌های پوپر و سپس مناقشات پیرامون «قبض و بسط تئوریک شریعت» اشاره می‌کند.
یکی از جذاب‌ترین بخش‌های مقاله، تحلیل «تعارف» است.
بانکی تعارف را صرفاً یک عادت خوشایند اجتماعی نمی‌بیند؛ آن را سازوکاری فرهنگی می‌داند که در آن خواسته واقعی همیشه مستقیماً بیان نمی‌شود. همان فرهنگی که ضرب‌المثل ساخته است:
«تعارف آمد و نیامد دارد.»
یعنی حتی «بله» ظاهری نیز همیشه بله نیست و مخاطب باید بتواند معنای پنهان پشت کلمات را حدس بزند.
نویسنده سپس تجربه زندگی در آلمان را به میدان مقایسه می‌آورد. در آنجا فرد ممکن است صریحاً بگوید کاری از دستش ساخته نیست، درباره مسئله‌ای تخصص ندارد یا رفتار همسایه‌اش آزاردهنده است؛ بی‌آنکه این مخالفت الزاماً به معنای دشمنی شخصی باشد. در مقابل، در روابط ایرانی، انتقاد از یک رفتار گاهی به پرسش درباره کل رابطه دوستی و همبستگی تبدیل می‌شود.
این تفاوت در حوزه تخصص نیز خود را نشان می‌دهد. نویسنده از فرهنگی سخن می‌گوید که در آن اعتراف ساده به «نمی‌دانم» یا «از دست من کاری ساخته نیست» دشوار است؛ و در نتیجه افراد گاه درباره حوزه‌هایی که به تخصصشان مربوط نیست نیز اظهار نظر می‌کنند یا مسئولیت‌هایی بیش از توان خود می‌پذیرند.
اما مقاله در پایان چرخشی مهم پیدا می‌کند.
بانکی پس از سال‌ها به نوشته قدیمی خود بازگشته و توضیح می‌دهد که متن در فاصله ۱۳۸۵ تا ۱۳۹۰ در تهران شکل گرفته، اما هرگز امکان انتشار پیدا نکرده است. خود او اکنون همین سرنوشت مقاله را شاهدی برای موضوع مقاله می‌داند: نوشته‌ای درباره دشواری «نه» گفتن که نویسنده نیز هنگام نوشتنش ناچار بوده سخنش را با احتیاط و در لفافه بیان کند.
و شاید تکان‌دهنده‌ترین نکته در یادداشت انتشار همین باشد:
آیا این ویژگی اساساً منحصر به ایرانیان است؟
پاسخ نویسنده اکنون محتاط‌تر است. نشانه‌های مشابه را در برخی فرهنگ‌های شرقی نیز می‌توان یافت. اما از نظر او یک تفاوت اساسی باقی می‌ماند:
«در اینجا پشتِ خاموشی خطری ایستاده است که در آنجاها نایستاده است. زبان سرخ سر سبز می‌دهد بر باد.»
شاید از همین‌جا بتوان عنوان مقاله را دوباره خواند:
«رستگار شد آن‌که نه توان گفت.»
جامعه‌ای که در آن بتوان بی‌هراس «نه» گفت، «نمی‌دانم» گفت، درخواست دیگری را رد کرد و با دوستی مخالفت کرد بی‌آنکه دشمن او شد، فقط جامعه‌ای صریح‌تر نیست؛ جامعه‌ای آماده‌تر برای نقد، مسئولیت‌پذیری و زندگی مدنی است.

🔗 مقاله دارای شناسه DOI و در Zenodo منتشر شده است.

#فرزین_بانکی #فرهنگ_ایرانی #نقد #تعارف

#منتخب_فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

🔴 مصطفی نجفی: احتمالاً هماهنگی تازه‌ای میان نتانیاهو و ترامپ شکل گرفته است

مصطفی نجفی با اشاره به افزایش تحرکات نظامی و سیاسی اسرائیل در روزهای اخیر، احتمال می‌دهد که میان بنیامین نتانیاهو و دونالد ترامپ هماهنگی تازه‌ای شکل گرفته باشد؛ هماهنگی‌ای که ممکن است نشانه نزدیک‌شدن به یک تحول مهم در معادلات منطقه باشد.
او در توییتی نوشته است:

«در روزهای اخیر تحرکات نظامی و سیاسی اسرائیل افزایش یافته است؛ در لبنان آرایش تهاجمی گرفته و در برابر ایران نیز جنگ لفظی و تحریک‌آمیزی را آغاز کرده است که ممکن است نشانه یک تحول قریب‌الوقوع باشد.
مواضع تند و خصمانه چند روز اخیر نتانیاهو و کاتص در همین چارچوب قابل ارزیابی است. احتمالاً هماهنگی جدیدی میان نتانیاهو و ترامپ شکل گرفته است.»

🔻 پی‌نوشت فرهیختگان
تشدید عملیات اسرائیل در لبنان، بالا رفتن سطح تهدیدهای علنی علیه ایران و هم‌زمان سخت‌ترشدن ادبیات سیاسی مقام‌های اسرائیلی این تحلیل را قابل تأمل می‌کند.

مسئله اصلی این است که آیا این فشارها صرفاً برای افزایش قدرت چانه‌زنی و بازدارندگی طراحی شده‌اند، یا مقدمه‌ای برای مرحله تازه‌ای از عملیات نظامی هستند.
در خاورمیانه بارها دیده‌ایم که فاصله میان «تهدید برای امتیازگیری» و «تصمیم برای جنگ» بسیار کوتاه است. به همین دلیل، آنچه اهمیت دارد نه فقط لحن نتانیاهو و کاتص، بلکه نشانه‌های عملی هماهنگی نظامی آمریکا و اسرائیل در روزهای پیش روست.
اگر این هماهنگی تازه واقعاً شکل گرفته باشد، مهم‌ترین پرسش برای ایران این خواهد بود که آیا تهران همچنان سیاست اجتناب از پاسخ مستقیم را ادامه می‌دهد، یا محاسبات بازدارندگی وارد مرحله دیگری خواهد شد.
#مصطفی_نجفی #ایران #اسرائیل #آمریکا #ترامپ #نتانیاهو

#صدای_فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

📚 محمدرضا حکیمی؛ چهره‌ای کمتر دیده‌شده از نسل نخست ویراستاران ایران
بسیاری علامه محمدرضا حکیمی را با الهیات عدالت‌خواهانه، مجموعه «الحیات» و نوشته‌های دینی و اجتماعی‌اش می‌شناسند؛ اما وجه دیگری از کارنامه او کمتر دیده شده است: حکیمیِ ویراستار.
حکیمی در سال ۱۳۴۵ به مؤسسه فرانکلین رفت؛ مؤسسه‌ای که نقشی مهم در شکل‌گیری ویرایش حرفه‌ای و نشر مدرن در ایران داشت. او در آنجا در کنار چهره‌هایی چون میرشمس‌الدین ادیب‌سلطانی، فتح‌الله مجتبایی، نجف دریابندری و احمد سمیعی به ویرایش کتاب پرداخت و در شمار نخستین نسل ویراستاران جدید ایران قرار گرفت.
از این منظر، حکیمی یک ویژگی متمایز دیگر هم داشت: او از نخستین چهره‌های برخاسته از حوزه بود که ویرایش حرفه‌ای را به‌صورت جدی تجربه کرد.
دامنه آثاری که در این روایت به‌عنوان کارهای ویرایشی او معرفی شده‌اند، شگفت‌انگیز است؛ از فلسفه و تاریخ و علوم اسلامی تا ادبیات و تاریخ علم:
▪️ «علم و تمدن در اسلام» ــ سیدحسین نصر، ترجمه احمد آرام

▪️ «تاریخ فلسفه در جهان اسلامی» ــ حنا الفاخوری و خلیل الجر، ترجمه عبدالمحمد آیتی

▪️ «خدمات متقابل اسلام و ایران» ــ مرتضی مطهری

▪️ «آن روزها» ــ طه حسین، ترجمه حسین خدیوجم

▪️ «تاریخ فلسفه» و «لذات فلسفه» ــ ویل دورانت، ترجمه عباس زریاب خویی

▪️ «سیری در اندیشه سیاسی عرب» ــ حمید عنایت

▪️ «مقدمه‌ای بر رستم و اسفندیار» ــ شاهرخ مسکوب

▪️ «جبر و مقابله» ــ خوارزمی، تصحیح حسین خدیوجم

▪️ «سه حکیم مسلمان» ــ سیدحسین نصر، ترجمه احمد آرام

▪️ «سیاست‌نامه» ــ خواجه نظام‌الملک، به کوشش جعفر شعار

▪️ «فیزیک و فلسفه» ــ جیمز جینز، ترجمه علیقلی بیانی
و اینها تنها بخشی از فهرستی است که از فعالیت‌های ویرایشی او بر جای مانده است.
اهمیت این سابقه فقط در تعداد کتاب‌ها نیست. حکیمی بعدها آثار خودش را نیز با حساسیت نسبت به ویرایش، زبان و صفحه‌آرایی منتشر می‌کرد؛ امری که در فضای نشر دینی آن روزگار چندان متداول نبود.
از این زاویه، شاید بتوان بخشی از ویژگی نثر حکیمی را نیز بهتر فهمید: نویسنده‌ای که کلمه برایش فقط حامل اندیشه نبود؛ صورت و جایگاه کلمه نیز اهمیت داشت.
🔻 پی‌نوشت فرهیختگان
تاریخ روشنفکری ایران را معمولاً با نویسندگان و اندیشه‌هایشان روایت می‌کنیم، اما پشت بسیاری از کتاب‌هایی که فرهنگ معاصر ایران را ساخته‌اند، تاریخ دیگری نیز وجود دارد: تاریخ ویراستاران.
فرانکلین یکی از مهم‌ترین نقاط تلاقی این دو تاریخ بود. اینکه محمدرضا حکیمی در جوانی در کنار ادیب‌سلطانی، مجتبایی، دریابندری و سمیعی با چنین محیطی پیوند خورده، وجهی از زندگی او را آشکار می‌کند که زیر سایه شهرت بعدی‌اش به‌عنوان متفکر دینی قرار گرفته است.
شاید برای شناخت کامل حکیمی باید در کنار حکیمیِ الهی‌دان و عدالت‌خواه، حکیمیِ ادیب و ویراستار را نیز دوباره کشف کرد.
#محمدرضا_حکیمی #ویرایش #مؤسسه_فرانکلین #تاریخ_نشر

#میراث_فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

🎥 منصوره اتحادیه: ما هیچ قهرمانی را برای خودمان سالم نگه نمی‌داریم
منصوره اتحادیه، تاریخ‌نگار و پژوهشگر تاریخ معاصر ایران، در این گفتار کوتاه به یکی از عادت‌های تأمل‌برانگیز ما در مواجهه با تاریخ اشاره می‌کند: میل به فروکشیدن چهره‌های تاریخی از جایگاه خود و تبدیل‌کردن نقد آنها به نفی کاملشان.
او می‌گوید:
«ما هیچ قهرمانی را برای خودمان سالم نگه نمی‌داریم.»
اتحادیه برای توضیح این مسئله، ایران را با برخی کشورهای غربی مقایسه می‌کند. رجال تاریخی در آن کشورها نیز بی‌خطا نبوده‌اند و کارنامه بسیاری از آنها آکنده از تصمیم‌های قابل نقد است؛ اما وجود عیب و خطا الزاماً به معنای ویران‌کردن تمام تصویر تاریخی آن شخصیت نیست.
در ایران اما گویی مسیر دیگری طی می‌کنیم؛ قهرمانان خود را یکی‌یکی به محاکمه می‌کشیم و چنان بر نقاط تاریک کارنامه‌شان متمرکز می‌شویم که سرانجام چیزی از آنها باقی نمی‌ماند.
حتی امیرکبیر نیز از این قاعده مستثنا نیست.
اما پرسش مهم اتحادیه از همین‌جا آغاز می‌شود: یک ملت بدون قهرمانان تاریخی خود چگونه می‌تواند به خودش باور داشته باشد؟
قهرمان داشتن به معنای ساختن انسان‌های بی‌عیب و اسطوره‌های مقدس نیست. می‌توان خطاهای یک شخصیت تاریخی را دید و نقد کرد و در همان حال، اهمیت نقش و دستاوردهای او را نیز به رسمیت شناخت.
خطر از جایی آغاز می‌شود که بازخوانی انتقادی تاریخ به این نتیجه برسد که همه بد بوده‌اند، همه خائن بوده‌اند و در گذشته هیچ‌کس شایسته احترام نبوده است.
حاصل چنین نگاهی فقط تخریب چند نام تاریخی نیست؛ ممکن است آرام‌آرام خودِ تاریخ یک ملت را نیز تهی و بی‌معنا کند.

🔻 پی‌نوشت فرهیختگان
شاید مسئله را بتوان یک قدم جلوتر برد: جامعه همان‌قدر که از قهرمان‌سازی بی‌نقد آسیب می‌بیند، از قهرمان‌زدایی مطلق نیز زیان می‌کند.
تاریخ نه دادگاه قدیسان است و نه گورستان خائنان. شخصیت تاریخی را باید در زمانه خودش، با مجموعه‌ای از فضیلت‌ها، محدودیت‌ها، کامیابی‌ها و خطاهایش دید.
ملتی که هیچ‌کس از گذشته‌اش را شایسته احترام نمی‌یابد، فقط درباره مردگان داوری نمی‌کند؛ ناخواسته روایتی درباره خودش می‌سازد: اینکه گویا از چنین گذشته‌ای، هیچ چیز ارزشمندی برای ساختن آینده به ارث نرسیده است.

🎥 سخنان منصوره اتحادیه را ببینید.
#منصوره_اتحادیه #تاریخ_ایران #امیرکبیر #هویت_ملی

#میراث_فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

آیـناز رحـیمی
نجف‌آباد. دی‌ماه خونین ۱۴۰۴

#فرهیختگان با یاد فرزندان ایران

♦️ جعفر پناهی در کنار مادری که دو پسرش را در دو اعتراض از دست داد

براساس تصویری که در صفحه اینستاگرامی نزهت میرراضی، مادر علی و عماد شوش منتشر شده، جعفر پناهی، فیلمساز سرشناس و زندانی سیاسی سابق، حدود سه هفته پیش در رودسر با این مادر دادخواه دیدار کرده است.
خانواده شوش در فاصله‌ای کمتر از چهار سال، دو پسر خود را در دو دوره از اعتراضات ایران از دست داده‌اند.
علی شوش، شاعر، نوازنده و دانش‌آموخته دانشگاه صنعتی اصفهان، در جریان اعتراضات «زن، زندگی، آزادی» در سال ۱۴۰۱ در اصفهان جان باخت.
برادرش عماد شوش، باریستای ۲۹ ساله، نیز ۱۸ دی ۱۴۰۴ در جریان اعتراضات لاهیجان بر اثر اصابت گلوله کشته شد. گزارش‌های مستقل نیز مرگ این دو برادر در دو دوره متفاوت اعتراضات را ثبت کرده‌اند.
این دیدار در حالی مورد توجه قرار گرفته که شامگاه پنجشنبه خبر احضار دوباره جعفر پناهی منتشر شد.
براساس گزارش کانال مهدی محمودیان، پناهی این‌بار به شعبه ۱۶ بازپرسی دادسرای فرهنگ و رسانه تهران احضار شده است. احضاریه روز ۱۰ شهریور صادر شده و او پنج روز برای حضور و «دفاع از اتهام انتسابی» فرصت دارد؛ اما عنوان اتهام و جزئیات پرونده در ابلاغیه ذکر نشده است. همچنین هشدار داده شده که عدم حضور می‌تواند به صدور دستور بازداشت منجر شود.
پناهی قرار است شنبه، در آخرین مهلت تعیین‌شده، همراه وکلای خود در دادسرا حاضر شود.
🔻 پی‌نوشت فرهیختگان | دادخواهی، حتی با یک دیدار زنده می‌ماند
یک فیلمساز به دیدار مادری رفته که یک پسرش را در اعتراضات ۱۴۰۱ و پسر دیگرش را در اعتراضات ۱۴۰۴ از دست داده است.
شاید در ظاهر فقط یک عکس باشد؛ اما در جامعه‌ای که خانواده‌های کشته‌شدگان برای حفظ نام و خاطره فرزندانشان نیز با فشار روبه‌رو می‌شوند، دیدار، همدلی و به‌رسمیت‌شناختن رنج آنان خود معنایی عمومی پیدا می‌کند.
و حالا خبر دیگری نیز به این تصویر اضافه شده است: بنا بر گزارش هه‌نگاو، نزهت میرراضی روز جمعه ۱۳ شهریور بازداشت و به مکانی نامعلوم منتقل شده است. هنوز نهاد بازداشت‌کننده، محل نگهداری و اتهام او روشن نیست.
یک مادر، دو فرزندش را از دست داده است؛ اکنون خودش بازداشت شده و فیلمسازی که به دیدارش رفته نیز باید در پرونده‌ای با اتهامی که حتی در احضاریه اعلام نشده به دادسرا برود.
این تقارن، تصویری تلخ از مسئله‌ای بزرگ‌تر است:
با حافظه یک جامعه نمی‌توان مانند یک پرونده امنیتی رفتار کرد.
دادخواهی فقط دادگاه و حکم نیست؛ عکس، نام، مزار، روایت مادران و حتی همین دیدارها بخشی از حافظه تاریخی یک ملت‌اند. می‌توان صاحبان این حافظه را احضار یا بازداشت کرد، اما نمی‌توان با دستور قضایی تعیین کرد جامعه چه کسی را به یاد بیاورد و چه رنجی را فراموش کند.
#جعفر_پناهی #علی_شوش #عماد_شوش #نزهت_میرراضی #دادخواهی

#صدای_فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

🔴 «حمله آمریکا و اسرائیل ما را به جایی بهتر از جایی که امروز هستیم نمی‌رساند»
✍️ بهمن دارالشفایی
«من هم مثل خیلی‌های دیگر فکر می‌کنم مردم ایران با حکومت فعلی به رفاه و آزادی نمی‌رسند.»
بهمن دارالشفایی یادداشتش را از موضع دفاع از جمهوری اسلامی نمی‌نویسد؛ اتفاقاً بر فاصله خود با جریان موسوم به «محور مقاومت» تأکید می‌کند. مسئله‌ای که پیش می‌کشد، پرسشی متفاوت و دشوارتر است:
آیا مخالفت با جمهوری اسلامی، لزوماً باید به امید بستن به حمله نظامی آمریکا و اسرائیل منتهی شود؟
برای او پاسخ منفی است.
دارالشفایی از حمله اخیر آمریکا به یک مراسم عروسی در کوهستک هرمزگان آغاز می‌کند؛ حادثه‌ای که در آن شماری از غیرنظامیان، از جمله دست‌کم یک کودک، کشته شدند. او این واقعه را در امتداد سابقه‌ای طولانی‌تر از تلفات غیرنظامیان در عملیات نظامی آمریکا در افغانستان، عراق، یمن و دیگر کشورها می‌بیند.
و از همین‌جا سراغ تصوری می‌رود که در ماه‌های گذشته بخشی از مخالفان جمهوری اسلامی به آن امید بسته بودند:
اینکه در یک «لحظه تاریخی»، منافع مردم ایران با منافع آمریکا و اسرائیل هم‌راستا شده است و می‌توان از نیروی نظامی آنها برای عبور از جمهوری اسلامی استفاده کرد.
دارالشفایی می‌نویسد تجربه جنگ باید دست‌کم یک نکته را روشن کرده باشد:
«انگیزه‌های آمریکا در حمله به ایران ربط مستقیمی به منافع مردم ایران ندارد.»
اما شاید مهم‌ترین بخش نوشته جایی باشد که نویسنده از محکوم‌کردن کسانی که به مداخله خارجی امید بسته‌اند فاصله می‌گیرد.
او می‌گوید استیصال آنها را می‌فهمد؛ به‌خصوص پس از حوادث ۱۸ و ۱۹ دی. حتی تأکید می‌کند بسیاری از کسانی که به حمله خارجی امید بسته‌اند، هموطنانی‌اند که در خیرخواهی‌شان تردیدی ندارد.
و منشأ این امید را نیز صرفاً تبلیغات رسانه‌هایی چون ایران‌اینترنشنال یا اسرائیل نمی‌داند:
«این امید را... نتیجه تبعیض و فساد و ظلم این سال‌ها می‌دانم.»
این تمایز مهم است.
می‌توان فهمید چرا انسانی که سال‌ها با سرکوب، فساد، تبعیض و انسداد سیاسی مواجه بوده، در لحظه استیصال به نیرویی بیرونی امید ببندد؛ اما فهمیدن منشأ یک امید، الزاماً به معنای درست دانستن آن نیست.
دارالشفایی معتقد است جنگ نه‌تنها الزاماً جامعه ایران را به آزادی نزدیک نمی‌کند، بلکه می‌تواند همان نیروهایی را که زندگی ایرانیان را دشوار کرده‌اند تشدید کند:
اعدام بیشتر؛

تورم بیشتر؛

بازداشت بیشتر؛

بیکاری بیشتر؛

و حکومتی که در شرایط جنگی حتی کمتر از گذشته خود را ملزم به پاسخگویی بداند.
از این منظر، مخالفت هم‌زمان با جمهوری اسلامی و حمله خارجی تناقض نیست.
می‌توان معتقد بود «مردم ایران با حکومت فعلی به رفاه و آزادی نمی‌رسند» و در همان حال اذعان کرد که برای خروج از این بن‌بست پاسخ آماده‌ای نداریم؛ اما نداشتن پاسخ، دلیل نمی‌شود هر نیرویی که با جمهوری اسلامی می‌جنگد، نیروی رهایی‌بخش مردم ایران تلقی شود.
دارالشفایی صریح می‌نویسد:
«بله، راهی برای عبور از این بن‌بست به ذهنم نمی‌رسد، ولی این را مطمئنم که حمله آمریکا و اسرائیل ما را به جایی بهتر از جایی که امروز هستیم نمی‌رساند.»
و سرانجام بحث را از سیاست روز به مسئله‌ای اخلاقی می‌رساند.
نه نویسنده مخالف جنگ و نه دوستی که موافق آن است، فرمان این جنگ را در دست ندارند؛ اما نوع نگاه ما به خشونت و وسیله‌ای که برای رسیدن به هدف مشروع می‌پذیریم، بر جامعه‌ای که پس از این بحران خواهیم ساخت اثر خواهد گذاشت.
از همین رو پیشنهاد او، جست‌وجوی «راه‌هایی اخلاقی برای رسیدن به اهداف اخلاقی» است.
و نوشته با جمله‌ای به پایان می‌رسد که شاید خلاصه تمام استدلال باشد:
«اگر قصد خودکشی یا مهاجرت نداریم... محکومیم به زندگی و تلاش برای ساختن و امید به بهبود زندگی مردم ایران؛ که امید را برای روزهای بد ساخته‌اند، چراغ را برای تاریکی.»

متن کامل یادداشت بهمن دارالشفایی:

حمله امریکا و اسرائیل ما را به جایی بهتر از جایی که امروز هستیم نمی‌رساند. فقط باعث می‌شود...

همه حرف‌های این نوشته تکرار استدلال کسانی است که فکر می‌کنند حمله نظامی خارجی اوضاع مردم ایران را بهتر از قبل نمی‌کند (گرچه امیدوارم واضح باشد که موضعم چقدر از افراد موسوم به محورمقاومتی -چه علنی و چه مخفی- دور است).

دیشب امریکا به یک عروسی در کوهستک استان هرمزگان موشک زد و چند نفر از جمله دست‌کم یک کودک را کشت. اگر در بیست‌وچند سال اخیر اخبار خاورمیانه را دنبال کرده باشید بارها به خبر مشابهی در افغانستان، عراق، یمن و کشورهای دیگر بر خورده‌اید. اگر عقب‌تر بروید، به نیکاراگوئه و شیلی و ویتنام هم می‌رسید. هر بار هم بهانه‌ای هست. یادم است یک‌بار گفتند مراسم عروسی را با گردهمایی رهبران القاعده اشتباه گرفته‌اند.

این‌بار هم ظاهراً بهانه‌شان این بود که می‌خواسته‌اند یک دکل مخابراتی در آن نزدیکی را بزنند، اما از پنج موشکی که زده‌اند چهارتایش به خانه‌های مردم خورده و یکیش به دکل.
دکل مخابراتی هم که می‌دانید چیست؟ در واقع هر کسی در ایران که موبایلش آنتن می‌دهد در فاصله چندده یا حداکثر چندصدمتری یک دکل مخابراتی است.

این را هم احتمالاً می‌دانید که طبق قوانین امریکا کشتن غیرنظامیان در جنگ جرم است و برای همین واحدی برای حفاظت از حان غیرنظامیان در ارتش امریکا وجود دارد (گرچه در جنگ‌های قبلی هم این واحد مانع کشتن غیرنظامیان نبوده ولی در دوره اخیر، این دفتر به‌شدت کوچک‌تر از قبل هم شده که نتیجه‌اش افزایش فجایعی مثل کشتار مدرسه میناب است).

بحث درباره انگیزه‌های امریکا در حمله‌های نظامی‌اش بحثی به درازای دست‌کم هفتادوپنج‌سال است و در فضای به‌شدت قطبی این سال‌های ایران حتماً به نتیجه‌ای نمی‌رسد. ولی امیدوارم دست‌کم برای کسانی که به حمله امریکا دل بسته بودند این یک نکته روشن شده باشد که انگیزه‌های امریکا در حمله به ایران ربط مستقیمی به منافع مردم ایران ندارد. می‌دانم عده‌ای استدلال می‌کردند الان در لحظه‌ای تاریخی منافع مردم ایران و امریکا و اسرائیل هم‌راستا شده و باید از این فرصت کمال استفاده را کرد.
فکر می‌کنم الان روشن شده باشد که این تصور چقدر اشتباه بوده. هدف امریکا هرچه هست در نهایت این حمله به ضعیف‌تر شدن مردم ایران منجر می‌شود کما این‌که در همین شش ماه هم شده.

صادقانه بگویم حس استیصال به‌خصوص بعد از ۱۸و۱۹دی و چنگ‌زدن به هر امکان ممکن را درک می‌کنم، گرچه با آن موافق نیستم، می‌بینم عده زیادی از عزیزترین هموطنانم که به نیت خوبشان مطمئنم چنین امیدی داشته‌اند یا هنوز دارند، این امید را هم نه نتیجه تبلیغات ایران‌اینترنشنال و اسرائیل و ... که نتیجه تبعیض و فساد و طلم این سال‌ها می‌دانم، ولی امیدوارم این تجربه تلخ جنگ که چندهزار کشته روی چندین‌هزار کشته قبلی گذاشت، نگاه بعضی از ما را تغییر داده باشد.

من هم مثل خیلی‌های دیگر فکر می‌کنم مردم ایران با حکومت فعلی به رفاه و آزادی نمی‌رسند. بله، راهی برای عبور از این بن‌بست به ذهنم نمی‌رسد ولی این را مطمئنم که حمله امریکا و اسرائیل ما را به جایی بهتر از جایی که امروز هستیم نمی‌رساند. فقط باعث می‌شود با حاکم‌شدن شرایط جنگی در کشور، اعدام و تورم و بازداشت و بیکاری و ... گسترده‌تر شود و حکومت هم حتی کمتر از قبل خودش را ملزم به پاسخگویی بداند.

می‌دانم نه من مخالف و نه فلان رفیق موافق جنگ نقشی در این جنگ نداریم، اما نگاه ما به این مسئله روی شکل زندگی جمعی‌مان در سال‌های آینده تاثیر مستقیمی دارد و امیدوارم این نگاه به سمت همدلی بیشتر و تلاش برای پیدا کردن راه‌هایی اخلاقی برای رسیدن به اهداف اخلاقی همه‌مان باشد.

در هر حال اگر قصد خودکشی یا مهاجرت نداریم (که من ندارم و امیدوارم شما هم نداشته باشید)، محکومیم به زندگی و تلاش برای ساختن و امید به بهبود زندگی مردم ایران، که «امید را برای روزهای بد ساخته‌اند، چراغ را برای تاریکی.»

#بهمن_دارالشفایی #جنگ #ایران #آمریکا #اسرائیل

#منتخب_فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

🎙 رضا علیجانی: هم جنگ به بن‌بست رسیده، هم دیپلماسی؛ ایران در فضایی مه‌آلود است
رضا علیجانی در گفت‌وگو با صدای آمریکا معتقد است در طول جنگ، رفتار تهران و واشینگتن بارها حالتی «پاندولی» و نوسانی داشته است؛ گاه دو طرف تا دورترین نقطه از مذاکره پیش می‌روند و گاه دوباره نشانه‌های بازگشت به دیپلماسی ظاهر می‌شود.
به گفته او، تناقض موجود در مواضع آمریکا نیز قابل توجه است: از یک طرف وزیر خزانه‌داری آمریکا هدف فشار اقتصادی را فراهم‌کردن شرایط بازگشت جمهوری اسلامی به مذاکره عنوان می‌کند و از سوی دیگر ترامپ مردم ایران را به اعتراض و انقلاب فرامی‌خواند.
علیجانی این وضعیت را نشانه «بن‌بستِ هم جنگ و هم دیپلماسی» می‌داند.
او در عین حال بر یک واقعیت تأکید می‌کند: هزینه این کشاکش بیش از همه بر دوش مردم ایران قرار گرفته است؛ چه از مسیر فشار اقتصادی و چه مستقیماً از طریق جنگ:
«هزینه فشارهای اقتصادی و تنازعات نظامی را مردم و غیرنظامیانی مثل چندین نفری که به‌صورت فاجعه‌باری وسط یک مراسم عروسی در حمله نظامی آمریکایی‌ها کشته شدند، می‌پردازند.»
از رؤیای «سرنگونی با بمباران» چه باقی مانده است؟
علیجانی معتقد است تصوری که عمدتاً از سوی اسرائیل دنبال می‌شد ــ اینکه حملات نظامی می‌تواند مردم را به خیابان بکشاند و به سرنگونی جمهوری اسلامی منجر شود ــ پس از چند دوره جنگ بسیار کم‌رنگ‌تر شده است.
به ارزیابی او، در کوتاه‌مدت احتمال مذاکره و سازش خارجی بیشتر از وقوع شورش و اعتراض داخلی است.
او در عین حال درباره میزان اثرگذاری فشار اقتصادی جدید نیز تردید دارد. ایران کشوری نفتی با چهارده همسایه و تجربه طولانی دورزدن تحریم‌هاست و به اعتقاد علیجانی، «خفه‌کردن کامل» چنین اقتصادی کار ساده‌ای نیست.
از سوی دیگر، جمهوری اسلامی در شرایط کمبود منابع نیز درآمدهای موجود را ابتدا به حفظ ساختار قدرت و نیروهای خودش اختصاص خواهد داد:
«تهِ سفره سهم مردم خواهد شد.»
فشار از پایین؛ اختلاف در بالا
بخش دیگری از تحلیل علیجانی به نشانه‌های افزایش نارضایتی در داخل و تشدید اختلافات در رأس ساختار سیاسی اختصاص دارد.
او از مواضع برخی نزدیکان دولت پزشکیان، اختلاف دیدگاه‌ها درباره مذاکره، سخنان مقام‌های نظامی درباره تفاهم اسلام‌آباد و حتی بحث‌های روحانیون موافق و مخالف مذاکره با استناد به صلح حدیبیه به‌عنوان نشانه‌های این شکاف یاد می‌کند.
هم‌زمان، به گفته او، انتشار ویدئوهایی از اعتراض پرسنل نیروی انتظامی به وضعیت معیشتی نیز اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا نشان می‌دهد فشار اقتصادی می‌تواند از بدنه دستگاه حکومتی به سطوح بالاتر منتقل شود.
با این همه، علیجانی هشدار می‌دهد که فضای سیاسی و زندان‌ها در همین شرایط بسته‌تر و سخت‌گیرانه‌تر شده‌اند.
چرا اعتراض مطالبه‌محور برای حکومت دشوارتر است؟
از نگاه علیجانی، جمهوری اسلامی ممکن است اعتراضات شورشی را با ابزار امنیتی راحت‌تر سرکوب کند، اما اعتراضات مطالبه‌محور مسئله پیچیده‌تری برای حکومت ایجاد می‌کنند؛ زیرا مطالباتی مانند دستمزد، معیشت و حقوق صنفی می‌توانند حتی به بخش‌هایی از بدنه‌ای سرایت کنند که حکومت برای حفظ خود به آنها متکی است.
او روند اعتراضات سال‌های گذشته را نیز نه مجموعه‌ای از شکست‌های منفصل، بلکه فرایندی انباشتی می‌بیند:
«هرچند پرده آخر اتفاق نیفتاده، اما هر بار جمهوری اسلامی ضعیف‌تر شده و تشتت و ریزش درونی‌اش هم بیشتر شده است.»
دو مسیر در چشم‌انداز دورتر
علیجانی برای آینده دو امکان عمده را منتفی نمی‌داند:
از یک سو، فشار اقتصادی می‌تواند تا مرز پایان تاب‌آوری اقتصادی حکومت و نوعی فروپاشی عملکردی دولت پیش برود؛ و از سوی دیگر ممکن است فشار معیشتی و سیاسی در نقطه‌ای طاقت جامعه را طاق کند و موج تازه‌ای از اعتراضات شکل بگیرد.
اما او از تعیین زمان یا ارائه پیش‌بینی قطعی پرهیز می‌کند:
«هم حکومت و هم مردم ایران پیش‌بینی‌ناپذیرند. بنابراین ما در یک فضای مه‌آلود قرار داریم و چشم‌انداز آینده به‌صورت دقیق قابل پیش‌بینی نیست.»
با وجود این عدم قطعیت، جمع‌بندی سیاسی او صریح است:
«دیر و زود دارد ولی سوخت‌وسوز ندارد که جمهوری اسلامی یا باید تسلیم مردم بشود یا مردم حرف نهایی را خواهند زد.»
🔻 پی‌نوشت فرهیختگان
شاید نکته مهم این گفت‌وگو، فاصله‌گرفتن هم‌زمان از دو تصور ساده‌ساز باشد: نه بمباران خارجی الزاماً مردم را به انقلاب می‌رساند و نه افزایش تحریم‌ها لزوماً اقتصاد ایران را در زمانی کوتاه از کار می‌اندازد.
👇
#فرهیختگان راهی به رهایی

👆👆
در میان این دو تصور، آنچه قطعیت بیشتری دارد هزینه‌ای است که جامعه می‌پردازد؛ از سقوط قدرت خرید و گسترش ناامنی اقتصادی تا بسته‌ترشدن فضای سیاسی و جان‌باختن غیرنظامیان در جنگ.
پرسش تعیین‌کننده بنابراین فقط این نیست که کدام طرف زودتر عقب می‌نشیند؛ بلکه این است که جامعه ایران با چه میزان خسارت انسانی، اقتصادی و سیاسی به انتهای این کشاکش خواهد رسید.
🎧 نکات کامل‌تر در فایل صوتی

#رضا_علیجانی #جنگ #تحریم #مذاکره #اعتراضات

#منتخب_فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

🎙 رضا علیجانی: ترامپ قرار بود به کمک مردم ایران بیاید؛ حالا از مردم ایران کمک می‌خواهد از جنگ خارج شود

در تازه‌ترین گفت‌وگوی رضا علیجانی با بی‌بی‌سی، او وضعیت کنونی جنگ و بن‌بست مذاکرات ایران و آمریکا را حاصل مجموعه‌ای از محاسبات غلط، فرصت‌سوزی‌های جمهوری اسلامی و تغییر محاسبات دولت ترامپ می‌داند.
علیجانی نقطه آغاز بحران پس از تفاهم‌نامه اسلام‌آباد را شلیک «عجیب و مشکوک» به سه کشتی در تنگه هرمز می‌داند و می‌گوید اکنون روشن شده این دستور از شورای‌عالی امنیت ملی صادر نشده؛ پزشکیان و عراقچی آن زمان در عراق و دبیر شورا نیز از ماجرا بی‌خبر بوده است.
او می‌گوید:
«اول قرار بود ترامپ به کمک مردم ایران بیاید؛ الان اما برعکس شده و در واقع وی از مردم ایران کمک خواسته که با اعتراض و انقلاب‌شان، او را در خروج از این جنگ نجات بدهند.»
از نگاه علیجانی، همین چرخش نشان می‌دهد جنگ بسیار پیچیده‌تر از تصور اولیه واشینگتن شده است.
او در سوی دیگر، جمهوری اسلامی را «استاد فرصت‌سوزی» می‌خواند؛ حکومتی که به‌گفته او به بازی برد ـ برد باور ندارد، زمان را می‌سوزاند و سرانجام به هزینه ملت و کشور ناچار می‌شود معامله‌ای را بپذیرد که سهم طرف مقابل در آن بیشتر است.
تنگه هرمز؛ اهرمی که علیه خود جمهوری اسلامی برگشت؟
علیجانی تنگه هرمز را نمونه این محاسبه می‌داند: قرار بود بستن تنگه نفت را به ۲۰۰ دلار برساند؛ اما به گفته او قیمت از سقف حدود ۱۲۰ دلار پایین آمده و به زیر ۹۰ دلار رسیده است.
قرار بود غرب زیر فشار قرار گیرد؛ اما اکنون محاصره دریایی آمریکا فروش نفت جمهوری اسلامی را به‌شدت محدود کرده است. قرار بود نفت خلیج فارس صادر نشود؛ اما به روایت علیجانی، حجم عبور نفت از تنگه به حدود دوسوم سطح پیشین بازگشته است.
با این همه، او معتقد است هر دو طرف دوباره چشم به میز مذاکره دارند. وزیر خزانه‌داری آمریکا هدف فشار اقتصادی را بازگرداندن ایران به مذاکره عنوان کرده و در ایران نیز مقام‌هایی گفته‌اند در صورت بازگشت آمریکا به تفاهم‌نامه اسلام‌آباد، تنگه باز خواهد شد. نشانه‌های مشابهی از این موضع در اظهارات مقام‌های جمهوری اسلامی نیز دیده شده است.
اما گره اصلی از نظر علیجانی این است:
آمریکا از «بازگشت به مذاکره» دقیقاً چه می‌خواهد؟
بازگشت به همان تفاهم‌نامه اسلام‌آباد؟ تغییر آن؟ یا ورود به فاز دوم توافق که مسئله غنی‌سازی در مرکز آن قرار می‌گرفت؟
او سخنان اخیر یوسف پزشکیان، قائم‌پناه و دیگران درباره غنی‌سازی را نیز نشانه‌ای احتمالی از اختلاف و بحث جدی در پشت‌صحنه قدرت می‌بیند؛ موضوعی که در تحلیل‌های اخیر دیگر علیجانی نیز تکرار شده است.
و در چنین وضعی، علیجانی پیام‌های مجتبی خامنه‌ای را «دوپهلو و مغشوش» می‌خواند: از یک سو «ایران قوی» و «اقتصاد مقاومتی» و از سوی دیگر پرهیز از بیان ضعف‌ها و ساختن دوگانه «مذاکره و سازش»؛ بدون ارائه راهکاری روشن برای خروج از وضعیت موجود.

🔻 پی‌نوشت فرهیختگان | جنگی که هر دو طرف در محاسبه‌اش اشتباه کردند
نکته مهم تحلیل علیجانی فقط انتقاد از فرصت‌سوزی جمهوری اسلامی نیست؛ تصویری است از دو طرفی که هیچ‌کدام نتوانسته‌اند آنچه را در آغاز تصور می‌کردند به‌طور کامل محقق کنند.
جمهوری اسلامی تنگه هرمز را اهرم فشار می‌دید؛ اما طولانی‌شدن بحران می‌تواند همان اهرم را به فشار اقتصادی علیه خود ایران تبدیل کند.
ترامپ نیز با تصور اعمال فشاری سریع وارد میدان شد؛ اما اگر اکنون برای خروج از بن‌بست، چشم به تحول سیاسی در خیابان‌های ایران دوخته باشد، این خود نشانه‌ای از محدودیت گزینه‌های واشینگتن است.
در میان این دو محاسبه، اما یک طرف تقریباً همیشه هزینه را می‌پردازد: مردم ایران.
فرصت‌سوزی تهران و بلندپروازی واشینگتن هر دو هنگامی خطرناک‌تر می‌شوند که «زمان» به ابزار مذاکره تبدیل شود؛ زیرا برای سیاستمداران شاید چند هفته دیگر فقط بخشی از بازی باشد، اما برای جامعه ایران یعنی تورم بیشتر، کاهش درآمد، تخریب زیرساخت، ناامنی و فرسایش بیشتر زندگی روزمره.
شاید اکنون مسئله اصلی دیگر این نباشد که چه کسی در جنگ «برنده» می‌شود؛ بلکه این باشد که چه کسی جرأت می‌کند پیش از تحمیل هزینه‌های بیشتر، از منطق بردنِ همه‌چیز دست بکشد و یک توافق قابل دوام را بپذیرد.

🎧 گفت‌وگوی کامل

#رضا_علیجانی #ایران #آمریکا #تنگه_هرمز #مذاکرات #جنگ

#صدای_فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

🎥 پروانه سلحشوری: جوانان معترض را اعدام می‌کنند؛ بعد می‌گویند چرا مردم ناراضی‌اند؟

اظهارات صریح پروانه سلحشوری، نماینده پیشین مجلس، در گفت‌وگو با «دیدارنیوز» با واکنش قضایی روبه‌رو شده است؛ دادستانی تهران پس از انتشار این گفت‌وگو علیه عوامل و مسئولان این رسانه اعلام جرم کرده و محتوای برنامه را «کذب و توهین‌آمیز» خوانده است.
سلحشوری در بخشی از سخنانش به اعدام معترضان و جوانان می‌پردازد و نسبت به روند رسیدگی به پرونده‌هایی که به صدور حکم اعدام منتهی می‌شوند اعتراض می‌کند. او بر مسئله‌ای بنیادی انگشت می‌گذارد: اگر حکومت معتقد است این افراد مرتکب جرمی شده‌اند که مستوجب چنین مجازات سنگینی است، چرا رسیدگی به پرونده‌ها در فضایی شفاف و با امکان مشاهده و داوری افکار عمومی صورت نمی‌گیرد؟
به گزارش‌های منتشرشده از این گفت‌وگو، سلحشوری مشخصاً بر فقدان محاکمه در «دادگاه‌های صالحه و علنی» تأکید کرده است.
اهمیت این سخنان فقط در مخالفت با مجازات اعدام نیست؛ پرسش اصلی درباره حق جامعه برای دانستن است.
وقتی پای گرفتن جان یک انسان در میان است، حکومت بیش از هر زمان دیگری باید بتواند افکار عمومی را درباره اتهام، مدارک، روند دادرسی و رعایت حقوق متهم قانع کند. مجازاتی که بازگشت‌ناپذیر است، نمی‌تواند از دادرسی‌ای بی‌نیاز باشد که در برابر جامعه نیز قابل دفاع باشد.

🔻 پی‌نوشت فرهیختگان
واکنش دادستانی به این مصاحبه خود بخش مهم دیگری از ماجراست.
می‌توان با سخنان پروانه سلحشوری موافق یا مخالف بود؛ اما اگر طرح پرسش درباره اعدام، کیفیت دادرسی و حق متهمان برای محاکمه عادلانه و علنی با تشکیل پرونده برای رسانه منتشرکننده همراه شود، پرسش بزرگ‌تری شکل می‌گیرد:
اگر حتی درباره گرفتن جان یک انسان نیز نتوان آزادانه سؤال کرد، قلمرو نقد عمومی دقیقاً کجاست؟
اعدام پایان یک زندگی است و امکان جبران خطا در آن وجود ندارد. درست به همین دلیل، مطالبه شفافیت درباره چنین احکامی نه اقدامی علیه جامعه، بلکه یکی از ابتدایی‌ترین مطالبات برای حراست از عدالت است.
🎥 سخنان پروانه سلحشوری را ببینید.
#پروانه_سلحشوری #اعدام #حقوق_متهم #دادرسی_عادلانه #آزادی_بیان

#صدای_فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

📚 شریعتی؛ از «شاندل» تا اصل ۴۴ قانون اساسی

آیا مشکلات اقتصاد ایران را باید پای اندیشه‌های چپ شریعتی نوشت؟

✍️ علی دینی ترکمانی

موسی غنی‌نژاد در هفته‌های اخیر دو اتهام مهم را متوجه علی شریعتی کرده است: نخست، استفاده از شخصیت «پروفسور شاندل» را نشانه‌ای از «شیادی علمی» او دانسته و دوم، ردپای اندیشه‌های چپ‌گرای شریعتی را تا اصل ۴۴ قانون اساسی جمهوری اسلامی و ساختار دولت‌گرای اقتصاد پس از انقلاب دنبال کرده است.
علی دینی ترکمانی در مقاله‌ای مفصل در «نقد اقتصاد سیاسی» هر دو مدعا را به چالش می‌کشد؛ اما بخش مهم‌تر نوشته او به پرسشی فراتر از دفاع از شریعتی می‌رسد:
ریشه ناکارآمدی اقتصاد ایران واقعاً کجاست؛ در مداخله دولت و اصل ۴۴ یا در ساختار قدرت و کیفیت حکمرانی؟
«شاندل» که بود؟
دینی ترکمانی با استناد به پژوهش علی رهنما یادآوری می‌کند که «شاندل» قرار نبود یک استاد یا متفکر فرانسوی واقعی باشد که شریعتی برای اعتباربخشی به سخنانش جعل کرده باشد.
«شمع» از حروف آغازین نام شریعتی، مزینانی، علی ساخته شده بود و «شاندل» نیز معادل فرانسوی شمع و نوعی شخصیت استعاری و همزاد فکری شریعتی بود. به روایت رهنما، خود شریعتی نیز در آثارش سرنخ‌هایی باقی گذاشته بود که موهوم‌بودن این شخصیت را نشان می‌داد.
دینی ترکمانی از همین‌جا استدلال می‌کند که منتقدان با یک تناقض روبه‌رو هستند: اگر شریعتی آن‌چنان که می‌گویند در دهه ۱۳۵۰ نفوذ اجتماعی گسترده‌ای داشت، چرا باید برای معتبر جلوه‌دادن حرفش به نام شخصیتی خارجی و ناشناخته متوسل می‌شد؟
از نگاه او، نفوذ شریعتی نه محصول اعتبار دانشگاهی «شاندل»، بلکه نتیجه سه ویژگی بود: بیان رهایی‌بخش، قرائتی نوگرا از اسلام و قدرت کم‌نظیر او در سخنوری.
اما جدال اصلی بر سر «اصل ۴۴» است
دینی ترکمانی می‌پذیرد که با توجه به گرایش مساوات‌طلبانه و رادیکال شریعتی، می‌توان از نوعی پیوند میان اندیشه اقتصادی او و اصول اقتصادی چپ‌گرای قانون اساسی، از جمله اصل ۴۴، سخن گفت.
اما اختلاف از اینجا آغاز می‌شود:
آیا همین اصول علت اصلی شکست‌های بلندمدت اقتصاد ایران بوده‌اند؟
پاسخ دینی ترکمانی منفی است. او معتقد است در روایت غنی‌نژاد، یک متغیر فرعی ــ مالکیت دولتی و مداخله اقتصادی ــ جای متغیر اصلی، یعنی ساختار سیاسی و کیفیت حکمرانی، را گرفته است.
چین و هند؛ دو شاهد علیه «دولت حداقلی»
نویسنده برای آزمودن این ادعا به سراغ چین و هند می‌رود.
چین اقتصادی با حضور گسترده دولت، سیاست صنعتی، بنگاه‌های دولتی و کنترل بخش‌های استراتژیک دارد، اما در چند دهه گذشته رشد اقتصادی و صنعتی عظیمی را تجربه کرده است.
هند نیز با سابقه طولانی برنامه‌ریزی دولتی، ملی‌سازی بانک‌ها، سیاست‌های بازتوزیعی و حتی تصریح «سوسیالیستی» در مقدمه قانون اساسی، توانسته عملکرد اقتصادی بلندمدتی بسیار متفاوت از ایران داشته باشد.
پس از نظر دینی ترکمانی، پرسش درست این نیست که:
«دولت در اقتصاد حضور دارد یا نه؟»
بلکه باید پرسید:
«چه دولتی، با چه ساختار سیاسی، چه کیفیتی از بوروکراسی و با چه رابطه‌ای با جهان در اقتصاد مداخله می‌کند؟»
مسئله ایران؛ «تودرتویی نهادی»
دینی ترکمانی برای توضیح مسئله ایران از مفهوم «تودرتویی نهادی» استفاده می‌کند: مراکز متعدد قدرت و تصمیم‌گیری، موازی‌کاری، ضعف شفافیت و پاسخ‌گویی، امکان دورزدن قوانین، فساد و شکست در هماهنگ‌سازی سیاست‌ها.
او معتقد است این ساختار را نمی‌توان با اصل ۴۴ توضیح داد؛ زیرا اگر صرف مداخله دولت عامل تعیین‌کننده بود، اقتصادهایی مانند چین و هند نیز باید به نتایجی مشابه ایران می‌رسیدند.
تمثیل او روشن است:
ساختار سیاسی مانند خاک است و نوع مالکیت مانند بذر؛ اگر خاک نامساعد باشد، خصوصی‌بودن بذر معجزه نمی‌کند و اگر خاک مساعد باشد، حتی مالکیت دولتی نیز می‌تواند بازده ایجاد کند.

🔻 پی‌نوشت فرهیختگان
اهمیت این مقاله شاید بیش از آنکه در دفاع یا عدم دفاع از شریعتی باشد، در تغییر صورت مسئله نهفته باشد.
بحث درباره سهم روشنفکران پیش از انقلاب در آنچه پس از ۱۳۵۷ رخ داد ضروری است؛ همان‌طور که بررسی تأثیر اندیشه‌های چپ بر قانون اساسی و اقتصاد دولتی ضروری است. اما یک پرسش همچنان باقی می‌ماند:
آیا می‌توان چهار دهه ناکارآمدی اقتصاد سیاسی ایران را عمدتاً به اندیشه‌های اقتصادی روشنفکری نسبت داد که پیش از تأسیس جمهوری اسلامی درگذشته بود، بی‌آنکه وزن ساختار قدرت، نهادهای انتصابی، سیاست خارجی، تحریم، فساد، فقدان پاسخ‌گویی و کیفیت حکمرانی را در مرکز تحلیل قرار داد؟
دینی ترکمانی پاسخ روشنی دارد: نه.
👇👇

#فرهیختگان راهی به رهایی

👆👆
از همین رو، مقاله او را می‌توان نه فقط دفاعی از شریعتی، بلکه بخشی از جدالی بزرگ‌تر دانست که این روزها دوباره جان گرفته است:

مسئولیت تاریخی روشنفکران انقلاب ۵۷ کجا تمام می‌شود و مسئولیت ساختاری که پس از انقلاب شکل گرفت از کجا آغاز می‌شود؟

📎 منبع و متن کامل مقاله شریعتی: از «شاندل» تا اصل ۴۴ قانون اساسی ـ علی دینی ترکمانی

#علی_دینی_ترکمانی #علی_شریعتی #موسی_غنی_نژاد #اصل_۴۴ #اقتصاد_سیاسی

#منتخب_فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

🔴 خاوران؛ حافظه‌ای که به خاک سپرده نشد
✍️ علی صمد

مدیر کانال «ندای جمهوری ایران»
«خاوران فقط تکه‌ای خاک نیست؛ یکی از زنده‌ترین حافظه‌های جمعی جامعه ایران و نماد ایستادگی در برابر فراموشی، انکار و بی‌عدالتی است.»
علی صمد در این یادداشت، خاوران را نه صرفاً محل دفن شماری از اعدام‌شدگان، بلکه بخشی از حافظه دادخواهی ایرانیان می‌خواند؛ حافظه‌ای که با پنهان‌کردن پیکرها و بی‌نام‌ونشان گذاشتن گورها از میان نرفت.
او به تابستان ۱۳۶۷ بازمی‌گردد؛ به زندانیانی که به نوشته او بدون برخورداری از دادرسی عادلانه اعدام شدند، خانواده‌هایی که از سرنوشت عزیزانشان بی‌خبر ماندند و پیکرهایی که بی‌نام‌ونشان در گورهای جمعی قرار گرفتند.
اما محور اصلی نوشته، فقط آنچه در ۱۳۶۷ اتفاق افتاد نیست؛ بلکه چیزی است که پس از آن آغاز شد و دهه‌ها ادامه پیدا کرد: دادخواهی خانواده‌ها.
صمد می‌نویسد:
«آنان فقط به دنبال یک سنگ قبر نیستند؛ آنان به دنبال حق دانستن، حق سوگواری، حق نام بردن و حق دادخواهی هستند.»
از این منظر، حضور سالیان مادران و خانواده‌های دادخواه در خاوران فقط آیینی برای سوگواری نیست. نویسنده آن را شکلی از مقاومت مدنی در برابر فراموشی و مصونیت از مجازات می‌داند.
حکومت می‌تواند گورها را بی‌نام بگذارد، خانواده‌ها را تحت فشار قرار دهد و درباره گذشته سکوت تحمیل کند؛ اما به تعبیر نویسنده:
«حافظه جامعه را نمی‌توان با دستور حکومتی پاک کرد.»
دادخواهی، نه انتقام
یکی از مهم‌ترین فرازهای یادداشت، تمایزی است که میان دادخواهی و انتقام‌جویی می‌گذارد.
دادخواهی از نگاه علی صمد یعنی حقیقت پنهان نماند؛ مسئولیت‌ها روشن شود؛ قربانی و عامل سرکوب جای یکدیگر ننشینند و هیچ صاحب قدرتی خود را فراتر از قانون نداند.
به همین دلیل است که خاوران برای او فقط متعلق به گذشته نیست. این نام با مسئله امروز ایران نیز پیوند می‌خورد؛ با جامعه‌ای که همچنان با زندان، اعدام، سرکوب و مسئله حاکمیت قانون مواجه است.
نویسنده تأکید می‌کند حمایت از خانواده‌های دادخواه نیز دفاع از یک جریان سیاسی یا یک نسل مشخص نیست؛ دفاع از حق انسان برای دانستن حقیقت، سوگواری و برخورداری از عدالت است.
و در پایان، خاوران را چنین صورت‌بندی می‌کند:
«خاوران را نمی‌توان با خاک پوشاند. نام‌ها را نمی‌توان از حافظه پاک کرد. و حقیقت را نمی‌توان برای همیشه زندانی کرد.»
🔻 پی‌نوشت فرهیختگان
اهمیت خاوران فقط در پاسخ به پرسش «چه اتفاقی افتاد؟» نیست. پرسش دشوارتر این است که جامعه با گذشته‌ای که عدالت درباره آن اجرا نشده، چه می‌کند؟
تجربه بسیاری از جوامع نشان داده است که عبور از دوره‌های خشونت سیاسی با فرمان فراموشی ممکن نمی‌شود. حقیقت‌یابی، حق خانواده‌ها برای دانستن سرنوشت عزیزانشان، شناسایی مسئولیت‌ها و امکان سوگواری آزادانه، بخشی از همان چیزی است که در ادبیات حقوقی و سیاسی «عدالت انتقالی» نامیده می‌شود.
این نیز به معنای ساختن روایتی نیست که در آن قربانیان به انسان‌هایی بی‌خطا و مقدس تبدیل شوند. حق برخورداری از دادرسی عادلانه، حق حیات و حق خانواده برای دانستن حقیقت، وابسته به عقیده سیاسی قربانی نیست.
جامعه‌ای که روزی بخواهد چرخه اعدام، سرکوب و انتقام سیاسی را متوقف کند، ناگزیر باید بتواند هم‌زمان دو کار دشوار انجام دهد: فراموش نکند و انتقام نیز نگیرد.
شاید معنای ماندگار خاوران همین باشد:

حافظه برای تکرار نفرت نیست؛ برای جلوگیری از تکرار جنایت است.

متن کامل یادداشت صمد:

خاوران فقط تکه ای خاک نیست؛ یکی از زنده ترین حافظه های جمعی جامعه ایران و نماد ایستادگی در برابر فراموشی، انکار و بی عدالتی است. 

تابستان ۱۳۶۷، یادآور نسلی از آزادیخواهان و مبارزانی است که جان شیفته شان به ناحق و به دست جمهوری اسلامی ایران گرفته شد؛ انسانهایی که بدون برخورداری از دادگاه های عادلانه و بدون آنکه
خانواده هایشان از سرنوشت آنان آگاه شوند، اعدام شدند و پیکرهایشان بی نام و نشان در گورهای جمعی به خاک سپرده شدند.
اما جمهوری اسلامی نتوانست با پنهان کردن پیکرها، و تحمیل سکوتی قبرستانی بر خانواده ها و جامعه، حقیقت را نیز دفن کند.!

سالهاست مادران و
خانواده های دادخواه به خاوران می آیند. آنان فقط به دنبال یک سنگ قبر نیستند؛ آنان به دنبال حق دانستن، حق سوگواری، حق نام بردن و حق دادخواهی هستند. مبارزه آنان، مبارزه ای برای امروز و فردای ایران است.

خاوران به ما یادآوری می کند که هیچ قدرتی نمی تواند با حذف نام انسانها، آنان را از  تاریخ کشور حذف کند. البته می توانند گورهای بی نام و نشان بسازند، با سرکوب و ممنوعیت بازماندگان را به سکوت وادارند، و حتی بر بر روی حقیقت دیوار بکشند؛ اما حافظه جامعه را نمی توان با دستور حکومتی پاک کرد.