فرهیختگان

دکتر علی شریعتی ؟!؟!
علی رضا معینی

بله . شنیده‌ام که جناب موسی غنی‌نژاد، که از متفکران پرسخن حوزه اقتصاد و از مدافعان عقلانیت و نقد علمی هستند، گفته‌اند: «شریعتی هیچ دانش اسلامی نداشت» و حتی تعبیری بسیار سنگین‌تر درباره او به کار برده‌اند. اما جای شگفتی است که کسی که خود بر اهمیت خرد، گفت‌وگو و سنجش استدلالی تأکید دارد، درباره متفکری که بخش بزرگی از عمر خود را صرف بازخوانی اسلام برای نسل جدید کرد، چنین داوری کلی و قاطعانه‌ای ارائه کند. شریعتی را باید با آثارش سنجید: با اسلام‌شناسی، بازگشت به خویشتن، علی(ع)، فاطمه فاطمه است، تشیع علوی و تشیع صفوی و ده‌ها سخنرانی و نوشته‌ای که هدف اصلی آنها آشنا کردن نسل جوان با مفاهیم توحید، عدالت، مسئولیت اجتماعی، آزادی و اخلاق در سنت اسلامی بود. می‌توان با برخی برداشت‌های تاریخی یا تفسیری او اختلاف داشت، اما چگونه می‌توان کسی را که یکی از پرخواننده‌ترین و اثرگذارترین مفسران اجتماعی اسلام در ایران معاصر بود، فاقد دانش اسلامی دانست؟ اخلاص او ، راز جاذبه ی او بود . او در زمانی که بخش بزرگی از جوانان دانشگاهی میان سنت دینی و جهان جدید سرگردان بودند، کوشید زبان تازه‌ای برای گفت‌وگو میان اسلام و انسان معاصر بیابد و اسلام را از قالب صرفاً موروثی و تقلیدی به عرصه پرسش‌های اجتماعی و انسانی وارد کند. نقد او به برخی روحانیان نیز از سر نفی اصل دین یا جایگاه روحانیت نبود؛ بلکه اعتراض او به قرائتی از دین بود که به باور او، از عدالت‌خواهی، مسئولیت اجتماعی و روح انتقادی تشیع فاصله گرفته بود. البته همه آرای شریعتی نیز مصون از نقد نیست؛ اما نقد یک متفکر با انکار جایگاه فکری او تفاوت دارد. اگر اندیشه‌ای نادرست است، باید با برهان رد شود؛ اگر تفسیری از اسلام محل مناقشه است، باید با متن و استدلال بررسی شود. اما حذف یک شخصیت فکری با یک داوری کلی، نه با روش علمی سازگار است و نه با سنت گفت‌وگوی عقلانی. تاریخ اندیشه ایران، شریعتی را نه به عنوان انسانی بی‌خطا، بلکه به عنوان یکی از مهم‌ترین پدیده‌های فکری نیمه دوم قرن بیستم ثبت کرده است؛ متفکری که حتی مخالفان جدی او نیز ناگزیر از خواندن و نقد کردن او هستند.

#فرهیختگان راهی به رهایی