«نیم نگاه»
سعدی فرمود:
تن آدمی شریف است به جان آدمیت
نه همین لباس زیباست نشان آدمیت
یعنی وجود انسان به روح انسانیتش شریف است.

سعید مدنی، جامعه‌شناس، پس از چهار سال زندان آزاد شد و این شعر را تحلیل کرد:
«در هیاهوی جنگ، فریاد علیه جنگ و استبداد و دعوت به صلح و دموکراسی، وظیفه‌ای خطیر برای عبور جامعه ایران به سوی توسعه، عدالت و آزادی است. چرا نباید در برابر فاشیسم مهاجم جهانی و استبداد داخلی و سرکوب مخالفان بایستیم؟ چرا نباید از منافع ملی و حقوق مردم ایران دفاع کنیم؟ چرا آینده ایران را در گرداب انتخاب بین بد و بدتر نابود کنیم؟ چرا باید تسلیم منطق «هر چه هست بهتر است» شویم و فقر، نابرابری، استبداد و تحقیر منزلت انسانی ملت را زیر بار سختی معیشت بپذیریم؟

که زمین
از این گونه حقارت باز نمی‌ماند
اگر آدمی به‌هنگام
دیده‌ی حیرت می‌گشود.»
سعید مدنی، تیرماه ۱۴۰۵

از کانال برای فردا فرهاد قاسم‌زاده

رازهای پنهان کرملین در مقاله اسماگین
یدالله کریمی پور

نیکیتا اسماگین، کارشناس برجسته روابط ایران-روسیه نزدیک به کرملین، در مقاله ۲۴ ژوئن خود توضیح می‌دهد که چرا از نگاه روسیه، نه جنگ تمام‌عیار ایران-آمریکا مطلوب است و نه صلح کامل، بلکه تنش کنترل‌شده و فرسایشی بهترین گزینه است.
استدلال او:
۱. جنگ برای روسیه سودآور بود، زیرا افزایش قیمت نفت درآمدهای انرژی مسکو را بالا برد و فشار مالی ناشی از جنگ اوکراین را کاهش داد.
۲. بحران ایران توجه رسانه‌ها، دولت‌های غربی و بخشی از توان نظامی آمریکا را از اوکراین منحرف کرد؛ پدیده ای که کرملین آن را مزیتی استراتژیک می‌داند.
۳. با این حال روسیه خواهان فروپاشی یا بی‌ثباتی شدید ایران نیست، چون جنگ پروژه‌های مهم روسیه در ایران مانند نیروگاه بوشهر، راه‌آهن رشت-آستارا و نیروگاه سیریک را به تعویق انداخت.
۴. توافق جامع ایران-آمریکا هم به ضرر روسیه است، زیرا باعث افت قیمت نفت، رقابت صادرات نفت ایران با روسیه، کاهش وابستگی ایران به مسکو و بازگشت تمرکز آمریکا به اوکراین می‌شود.
۵. روسیه از افزایش وابستگی ایران به خود (از طریق دریای خزر و کریدور شمال جنوب به‌دلیل تحریم‌ها) استقبال می‌کند، چون آن را دستاوردی ژئوپلیتیکی می‌بیند.

لب کلام
از نگاه اسماگین، سناریوی ایده‌آل کرملین «نه جنگ، نه صلح» است؛ ادامه تنش و جنگ محدود که قیمت نفت را بالا نگه دارد اما نه آن‌قدر گسترده که ایران فرو بپاشد یا مخصوصا به توافقی پایدار با آمریکا برسد.


#فرهیختگان راهی به رهایی

مونس صوفی
مشهد. دی‌ماه خونین ۱۴۰۴

#فرهیختگان با یاد فرزندان ایران

«علل جامعه‌شناختی گرایش به آسترولوژی»
بهروز مرادی

آسترولوژی (astrology) به مطالعه‌ی نفوذ و تاثیر ستارگان و اشیاء کیهانی بر زندگی انسان‌ها می‌پردازد. از چندهزار سال پیش، انسان باستانی بویژه در هند، ایران، مصر، بابل و... بر این باور بود که موقعیت اجرام آسمانی در هنگام تولد فرد، شخصیت او را شکل می‌دهد و موجب بروز اتفاقاتی خاص در زندگی انسان‌ها می‌شود.

معتقدان به آسترولوژی بر این باورند که از آن می‌توان برای بررسی و پیش‌بینی رویدادهای زمینی و سرنوشت افراد بر اساس موقعیت سیّارات استفاده کرد.

ادیان الهی نیز نمی‌توانند با آسترولوژی کنار بیایند چراکه در نگاه آن‌ها، آسترولوژی جهان را کاملاً مکانیکی و کلیشه‌ای در نظر می‌گیرد و امکان مداخله در آن را از خدا و امکان اختیار و انتخاب را برای ساختن و تغییر شخصیت خود و رقم‌زدن سرنوشت فردی و جمعی خویش از انسان سلب می‌کند.

آسترولوژی یا اختربینی با آسترونومی یا اخترشناسی (علم نجوم) تفاوت دارد. آسترونومی یکی از علوم فیزیکی و علم شناخت فضا است و مفاهیم کلیدی آن بر انجام تحقیقات علمی میدانی تکیه دارد و برای مطالعه‌ی فضا از تلسکوپ‌ها، کاوشگر‌های فضایی و سایر روش‌های آزمون‌پذیر علمی استفاده می‌کند. اما محصول و روش کار آسترولوژی، علی‌رغم استفاده از مفاهیم علمی نجوم، غیرعلمی‌ست و برمبنای روایات، باورها و پیش‌گویی‌های غیرآزمون‌پذیر استوار است.

به نقل از موزه‌ی دیرین‌شناسی دانشگاه کالیفرنیا، گنجاندن مواردی به‌ظاهر علمی در آسترولوژی آن را رویکردی علمی نمی‌سازد، چراکه اتکای شدید آسترولوژی به روایات، باورها، گمان‌ها، پیش‌بینی‌ها و پیش‌گویی‌ها باعث می‌شود تا آن را رویکردی غیرعلمی بدانند.
همچنین ادعاهای آسترولوژها آزمون‌پذیر نمی‌باشند و یعنی اینکه فاقد مهم‌ترین جنبه‌ی صحت‌سنجی رشته‌های علمی‌ست.

از این رو، در نهایت آسترولوژی با دیگر باورهای رایج در شبه‌علم، مانند نهان‌جاندارشناسی، جمجمه‌خوانی و عددشناسی، در یک طبقه قرار می‌گیرد زیرا در حقیقت، هیچ مدرک علمی از صحت پیش‌گویی‌های آسترولوژی پشتیبانی نمی‌کند.

👈در سال‌های اخیر گرایشی بی‌سابقه به آسترولوژی رصد شده است.
✅ از نویسنده‌ی این مکتوب، از منظر جامعه‌شناسی، این عوامل می‌توانند در گرایش به آسترولوژی نقش داشته باشند:

١. کنجکاوی: انسان‌ها نسبت به نوع سرنوشت خود و جامعه و اطلاع از آینده کنجکاوند. این کنجکاوی ممکن است آن‌ها را به سوی کسانی بکشاند که مدعی پیش‌گویی آینده‌اند.

٢. عدم علاقه به شناخت روش‌های تغییر اجتماعی-سیاسی و علم حرکت جوامع: هنگامی که انسان از قوانینی که جامعه بر اساس آن‌ها حرکت می‌کند و تغییر می‌یابد بی‌اطلاع و بی‌علاقه باشد و فاقد شخصیتی باشد که آگاهی خود را از راه مطالعه، پژوهش علمی و حصول شناخت اجتماعی روندها به‌دست آورد، به مرجعی مراجعه می‌کند که بار پژوهش و کسب شناخت و آگاهی تبیینی نسبت به مسائل را از روی دوش او بردارد.

٣. زندگی بیگانه با تحلیل عقل‌بنیانِ واقعیت: هرگاه نظرات انسان، متأثر از دیدن غیرسوگیرانه‌ی واقعیت و تحلیل واقع‌بینانه‌ی مسائل اجتماعی و سیاسی نباشد و برای حصول آگاهی، اتخاذ راه‌های خرافی به عادتی تکرارشونده تبدیل شده باشد و ذهن به‌جای خِرَد با خرافه کار کند و ساختار اعتقادی فرد از خرافه تغذیه کند، در این‌صورت مراجعه به پیش‌گویان با ساختار ذهنی فرد و بافتار چنین عادتی سازگارتر است تا حصول آگاهی از طریق شناخت علمی و مطالعاتی. ضعف تحلیل عقل‌بنیان و فقدان رویکرد خردورزانه به سازماندهی زندگی، آدمی را مستعد گرایش به شنیدن پیش‌گویی می‌سازد.

۴. نومیدی از تأثیرگزاری انسانی در تغییر واقعیت اجتماعی و استیصال نسبت به رقم‌زدن سرنوشت جمعی: احساس استیصال نسبت به تغییر وضع موجود می‌تواند باعث بشود که آدمی امید خود را در پیش‌گویی‌های نویدبخش سرمایه‌گذاری کند.

۵. ضعف اراده و توان جمعی برای تغییر اجتماعی: گرایش به پیش‌گویی‌های آسترولوژیک می‌تواند ناشی از ضعف ارادی مردمی باشد که قدرت ارادی خود را برای تغییر اجتماعی کشف نکرده‌اند و چشم تغییر به آسمان دوخته‌اند.

۶. جستجوی راه‌های میان‌بر تغییر اجتماعی متأثر از فقدان شکیبایی و صبر جمعی: اگر انسان به ارزش صبر و نقش زمان در تحقق تقدیر فردی و جمعی پی نبرده باشد، برای دریافت سرنوشت خود بی‌تابی می‌کند و تعجیل برای وقوف به آن، ممکن است او را به سوی شنیدن پیش‌گویی‌ها بکشاند.

٧. عدم باور به نقش کنشگری انسان‌ها در تغییر سرنوشت خود:
کسانی که به نقش انسان در تغییر وضع موجود و رقم‌زدن سرنوشت فردی و جمعی خود ایمان ندارند و خود و جامعه را اسیر دست نیروهای پنهانِ موهوم یا نظام مسلط معلوم می‌دانند، استعداد گرایش به سمت مکاتب پیش‌گویی را دارند.


#فرهیختگان راهی به رهایی

تنگه اختلاف و تنگنای توافق
مرضیه حاجی هاشمی

«تنگه هرمز» در ماه های اخیر به هسته سخت اختلاف میان «تهران» و «واشنگتن» و حتی نظام بین المللی تبدیل شده است. جایی که خواست جمهوری اسلامی، مطابق خواست هیچ کشوری نیست که منافعش در ارتباط با این آبراه بین المللی است. این مساله، یک شکاف عمیق راهبردی به نظر می رسد؛ چرا که فقط باز بودن یا بسته بودن یک آبراه مطرح نیست؛ بلکه پرسش بنیادی‌ این است که آیا ایران باید بتواند از موقعیت جغرافیایی خود به عنوان یک ابزار بازدارندگی دائمی استفاده کند یا خیر.

تنگه هرمز برای ایران صرفاً یک گذرگاه دریایی نیست. این تنگه یکی از معدود نقاطی است که به یک قدرت منطقه‌ای با توان نظامی محدودتر نسبت به رقبای جهانی اجازه می‌دهد بر محاسبات قدرت‌های بزرگ اثر بگذارد. در منطق امنیتی جمهوری اسلامی که سیاست خارجی اش او را در تقابل با نظم جهانی تعریف می کند و به ویژه پس از دو نوبت قرار گرفتن تحت شدیدترین حملات نظامی، داشتن چنین اهرمی یک ضرورت راهبردی برای بقا تلقی می‌شود.

وقتی کشوری امکان رقابت مستقیم نظامی یا اقتصادی با کشوری چون «ایالات متحده» را نداشته باشد، تلاش می‌کند در نقطه‌ای حساس که هزینه اقدام علیه آن را افزایش می‌دهد، قدرت ایجاد کند. از این منظر، هرمز بخشی از مفهوم «بازدارندگی نامتقارن» است. بازدارندگی نامتقارن به این معناست که یک بازیگر ضعیف‌تر تلاش می‌کند با تمرکز بر نقاط آسیب‌پذیر طرف مقابل، عدم توازن قدرت را جبران کند. همان‌گونه که توان موشکی، شبکه نیروهای نیابتی یا ظرفیت‌های منطقه‌ای در سال‌های گذشته بخشی از این راهبرد بوده‌اند، هرمز نیز می‌تواند یکی از مهم‌ترین عناصر آن باشد؛ اما همین نقطه، خود یک اختلاف بنیادی با واشنگتن شده است.

از نگاه آمریکا و بسیاری از کشورهای جهان، تنگه هرمز یک آبراه بین‌المللی حیاتی است که امنیت آن باید مستقل از منازعات سیاسی میان کشورها تضمین شود. آنان ممکن است نقش ایران را به عنوان یک کشور ساحلی در تأمین امنیت دریایی، امداد، کنترل‌های فنی یا مدیریت مخاطرات بپذیرند؛ اما پذیرش اینکه ایران بتواند درباره عبور کشتی‌ها بر اساس ملاحظات سیاسی، امنیتی یا نوع رابطه کشورِ صاحب پرچمِ کشتی با کشورهای دیگر تصمیم بگیرد، معنای دیگری دارد.

جمهوری اسلامی ممکن است استدلال کند که امنیت ایران اقتضا می‌کند بداند چه کشتی‌هایی، با چه محموله‌هایی و با چه مقصدی از نزدیک‌ترین نقطه به مرزهایش عبور می‌کنند. از این نگاه امنیتی، کشتی‌ای که حامل تجهیزاتی برای رقیبان منطقه‌ای یا دشمنان آن باشد، صرفاً یک وسیله تجاری نیست؛ بلکه بخشی از یک تهدید بالقوه است؛ اما از نگاه طرف مقابل، همین استدلال می‌تواند به ایجاد یک نظام کنترل سیاسی بر یک مسیر جهانی منجر شود، نظامی که در آن یک کشور ساحلی عملاً می‌تواند تجارت بین‌المللی را بر اساس تشخیص خود محدود کند و به گروگان بگیرد. این چیزی است که آمریکا و متحدانش آن را تهدیدی علیه آزادی کشتیرانی و ثبات اقتصادی جهانی می‌دانند.
.
لغو تحریم‌های نفتی، آزادسازی دارایی‌های بلوکه‌شده، رفع محاصره دریایی و بازگشت ایران به بازارهای مالی جهانی به ویژه بازار انرژی و ایجاد فرصت‌های اقتصادی، بهایی است که آمریکا حاضر است برای آزادی کشتیرانی در تنگه هرمز پرداخت کند تا یک اهرم ژئوپلیتیک جهانی را به جمهوری اسلامی واگذار نکند. در مقابل، برای جمهوری اسلامی نیز مسأله صرفاً اقتصادی نیست. اگر رفع تحریم‌ها در برابر کنار گذاشتن مهم‌ترین ابزار بازدارندگی منطقه‌ای برای حفظ بقا باشد، بخش موثر ساختار تصمیم‌گیری، آن را یک معامله نابرابر تلقی می کند؛ زیرا از این منظر، تحریم ممکن است دوباره در آینده بازگردد؛ اما از دست دادن اهرم هرمز ممکن است دائمی باشد.

این همان چیزی است که اختلاف را به «هسته سخت» تبدیل می‌کند. هسته سخت اختلاف جایی است که دو طرف نه فقط درباره یک اقدام؛ بلکه درباره یک اصل بنیادین اختلاف دارند. آمریکا تاکید می کند که امنیت اقتصادی جهان نباید گروگان تصمیم یک کشور باشد و در مقابل به مقاومت سرسختانه ای برخورد می کند که اصرار دارد امنیت ما بدون داشتن ابزار فشار در برابر قدرت‌های بزرگ تضمین نمی‌شود. هر دو طرف در چارچوب منطق امنیتی خود عمل می‌کنند که در تناقص کامل با یکدیگر است.

⬅️ اینحاست که یک راه حل میانی دشوار به نظر می رسد؛ زیرا مسئله هرمز در نهایت درباره یک تنگه دریایی نیست؛ درباره تعریف قدرت، امنیت و بقاست. تا زمانی که جمهوری اسلامی امنیت خود را در گرو حفظ توان ایجاد هزینه برای دیگران بداند، نه کاهش هزینه برای مردم خود (همچنانکه از آغاز جنگ، با حملات گسترده به کشورهای منطقه چنین کرده است) و واشنگتن امنیت خود و اقتصاد جهانی را در گرو حذف چنین امکانی ببیند، تنگه هرمز همچنان تنگه اختلاف و تنگنای توافق باقی خواهد ماند.


#فرهیختگان راهی به رهایی

سکوت محض در سیلیکون‌ولی
محمدرضا اسلامی

سیزده شب زیربناهای جنوب ایران زیر بمباران بیرحمانه قرار گرفت. نیروی مهاجم به ایران به صراحت و روشنی گفت که در این حملات، تنها «اهداف نظامی» نیستند بلکه زیرساخت‌های حیاتی کشور هدف بمباران هستند. برج مراقبت فرودگاه چابهار، تأسیسات حمل‌ونقل، پل‌ها، دکل‌های مخابراتی و بخش‌هایی از زیرساخت‌هایی که به مردم عادی خدمت می‌کنند، هدف قرار گرفتند ولی از ایرانیان مقیم سیلیکن‌ولی صدایی برنخاست.

دیدن چنین صحنه‌هایی در جنوب کشور، برای هر ایرانی که اندکی احساس تعلق به این سرزمین داشته باشد، دردناک است.

اما آنچه بیش از خود این حملات تکان‌دهنده بود، سکوت بخش قابل توجهی از ایرانیان فعال در حوزه تکنولوژی در سیلیکون‌ولی بود؛ افرادی که در ماه‌های گذشته تقریباً هر روز درباره آینده سیاسی ایران، دموکراسی، آزادی و حمایت از رضا پهلوی (به شکل‌رگباری) محتوا تولید می‌کردند. با این حال، هنگامی که زیرساخت‌های کشورشان هدف حمله قرار گرفت، بسیاری از آنان حتی حاضر نشدند یک جمله ساده بنویسند: «حمله به زیرساخت‌های ایران محکوم است.»

این سکوت، اتفاقی نیست. سکوت نیز یک موضع سیاسی است.

دو پرسش از ایرانیان سیلیکون‌ولی مطرح است:

۱- نخستین پرسشی که این رفتار آنها ایجاد می‌کند، این است که آیا دغدغه اصلی این افراد واقعاً «ایران» است یا صرفاً تغییر «حکومت»؟ این دو، یکی نیستند. کسی که برای ایران فعالیت می‌کند، تخریب زیرساخت‌های کشور، آسیب دیدن مردم و ضربه خوردن به سرمایه ملی را، فارغ از اینکه چه حکومتی بر سر کار باشد، محکوم می‌کند. اما اگر همه حساسیت‌ها فقط تا جایی ادامه داشته باشد که به «پروژه تغییر حکومت»بیندیشد، آن‌گاه باید پذیرفت که «اولویت او ایران نیست»؛ بلکه اولویت پروژه سیاسی مورد علاقه‌ی فرد است.

می‌توان با حکومت یک کشور مخالف بود و در عین حال، حمله به زیرساخت‌های کشور را محکوم کرد. این دو هیچ تناقضی با یکدیگر ندارند. اتفاقاً وطن‌دوستی دقیقاً در همین نقطه معنا پیدا می‌کند؛ آنجا که منافع ایران را از امر سیاسی تفکیک کنیم.

۲- نکته دوم، مسئله‌ای است که شاید سال‌ها درباره آن کمتر صحبت شده است: موفقیت در فناوری، لزوماً به معنای بلوغ سیاسی و اجتماعی نیست. بسیاری از ایرانیان موفق در سیلیکون‌ولی، بدون تردید از برجسته‌ترین متخصصان ریاضیات، مهندسی و علوم کامپیوتر هستند و دستاوردهای ارزشمندی دارند. اما تجربه این سال‌ها نشان داده است که توانایی ساخت یک استارتاپ‌ چند میلیون دلاری (یا طراحی پیچیده‌ترین سامانه‌های هوش مصنوعی)، الزاماً به معنای درک پیچیدگی‌های تاریخی، اجتماعی و سیاسی سرزمین ایران نیست.

در واقع، یکی از خطاهای رایج نخبگان فناوری، این تصور است که چون در حل مسائل مهندسی موفق بوده‌اند، پس می‌توانند مسائل چندلایه یک جامعه نَود میلیونی را نیز با همان نگاه خطی و ساده‌انگارانه تحلیل کنند. زیستن در فضای گلخانه‌ای باعث می‌شود تا افراد فراموش کنند که سیاست، الگوریتم نیست. جامعه، کد نرم‌افزار نیست. ایران، مسئله‌ای نیست که با چند نمودار، چند توییت یا چند شعار قابل حل باشد.

اتفاقات اخیر این شکاف را آشکارتر از همیشه نشان داد. بسیاری از کسانی که ماه‌ها خود را دلسوز ایران معرفی می‌کردند، در آزمونی بسیار ساده مردود شدند؛ آزمونی که حتی نیازمند هزینه دادن نبود. نه انتظار می‌رفت موضعِ پیچیده‌ای بگیرند و نه بیانیه‌ای طولانی منتشر کنند. تنها انتظار این بود که حمله به زیرساخت‌های کشورشان را محکوم کنند. همین.

اما سکوت کردند.

و سکوت، همیشه بی‌طرفی نیست؛ گاهی بیانگر اولویت‌های واقعی انسان است. چنین وانمود کردند که گویی ۱۳ شب بمباران زیرساخت جنوب امر مهمی نیست.


این روزها، بسیاری از چهره‌های فعال ایرانی در حوزه فناوری، ناخواسته برای خود کارنامه‌ای به جا گذاشتند؛ کارنامه‌ای که نشان می‌دهد میان شعارهای وطن‌دوستانه و واکنش در لحظات حساس، فاصله‌ای جدی وجود دارد. اعتماد عمومی نه با هشتگ ساخته می‌شود، نه با ویدئوهای پرمخاطب و نه با دنبال‌کننده‌های شبکه‌های اجتماعی. اعتماد، در لحظه‌ای ساخته می‌شود که منافع سرزمین و تمدن ایران، بدون هیچ قید و شرط سیاسی، بر هر ملاحظه دیگری مقدم شمرده شود.

شاید سال‌ها بعد، کسی تعداد توییت‌ها، لایک‌ها یا مصاحبه‌های این افراد را به خاطر نیاورد؛ اما «غیبت صغری» و سکوتشان در روزهایی که زیرساخت‌های جنوب ایران بیرحمانه هدف حمله قرار گرفت، در حافظه بسیاری از ایرانیان باقی خواهد ماند.


#فرهیختگان راهی به رهایی

کاریکاتور چهره اکبر عبدی به قلم احمد عربانی در پوستر فیلم سینمایی «ناصرالدین‌شاه آکتور سینما»/ محصول سال ۱۳۷۰
منبع: اینستاگرام استاد احمد عربانی

#فرهیختگان راهی به رهایی

خانه‌ای برای روشن‌فکری دینی
مهدی معتمدی‌مهر

گفت‌وگو با روزنامه هم‌میهن مورخ ۱۳ مرداد ۱۴۰۱

مراد از روشن‌فکران دینی، آن جریان فکری، فرهنگی و اجتماعی است که بعد از شهریور ۱۳۲۰ توسط زنده‌یادان مهندس بازرگان، دکتر سحابی و آیت‌الله طالقانی پایه‌گذاری و عهده‌دار رسالتی فراتر از نوگرایان اسلامی شد.

روشن‌فکران دینی بر خلاف سنت‌گرایان، اولاً گذشته‌گرا نبودند و راه‌حل عبور از انحرافات را بازگشت به «سلف» نمی‌دیدند و بلکه نگاه به آینده داشتند و تداوم دین‌داریِ مومنِ مسلمانِ معاصر را در گرو سازگاری میان مفاهیم دنیای جدید مانند آزادی، حقوق بشر، عدالت اجتماعی و دمکراسی با ارزش‌ها و مبانی اصیل دینی معرفی می‌کردند و دوم آن که باور داشتند، حرکت به سوی مدرنیته به جنبشی فراگیر و مردمی ارتقا نخواهد یافت، مگر آن که به پرسش «چرا توسعه نیافته‌ایم؟» پاسخ داده و در صدد بومی کردن مفاهیم عصر جدید برآییم و بومی شدن مفاهیم در ایران، یعنی ایرانیزه و اسلامیزه شدن.

روشن‌فکری دینی از حیث آن که خود را موظف به نوسازی و تغییر در ساختارهای سیاسی، اقتصادی و اجتماعی از وضع موجود به وضع مطلوب می‌داند و به پذیرش مسئولیت اجتماعی در مسیر تحولات کلان جامعه قائل است و نیز از بابت تعهدی که به عنصر عقلانیت دارد، با روشن‌فکران سکولار اشتراکاتی عمیق دارد، اما از سوی دیگر، باور دارد که نوسازی اجتماعی و نیل به توسعه و دمکراسی، بدون هم‌کنشی، هم‌سویی و هم‌افزایی با نوسازی در تمام بنیان‌های اجتماعی و اقتصادی و سیاسی از جمله دین (به مثابه یک بنیان اجتماعی و نه صرفاً معرفتی الهیاتی) غیرممکن و ناپایدار است.

چنان‌چه به نقش عظیم دکتر شریعتی و دیگر روشن‌فکران دینی ایران در مجموعه تحولات ناظر بر جنبش فراگیر و مردمی انقلاب اسلامی قائل باشیم، باید توجه کنیم که این ظرفیت انسانی هرگز بدون بهره‌گیری از ظرفیت نهادیِ موسسه حسینیه ارشاد و پیش از آن، نهادهایی از این دست مانند کانون نشر حقایق اسلامی و نظایر آن به نتیجه نمی‌رسید. شریعتیِ منهای حسینیه ارشاد، فراتر از یک استاد دانشگاه نبود و طبیعتا نمی‌توانست در کنار طبقات گوناگون مردم قرار گیرد و چنین نقش تحول‌بخشی را در عرصه عمومی ایفا کند.

روشن‌فکران دینی همچنان توانستند نقش تحول‌آفرین خود را پس از انقلاب ادامه دهند. هم در عرصه  سیاسی و هم در عرصه فرهنگی و دینی. طرح گفتمان اصلاحات سیاسی در همان بهمن ۱۳۵۷ با تکیه بر عناصری مانند قانون‌گرایی، حقوق بشر، دادرسی عادلانه، آزادی و دمکراسی و اثرگذاری بر ساختار قدرت و تبدیل «آزادی‌خواهی» به تراز گفتمان سیاسی غالب که بعدها در دهه هفتاد و متعاقب جلسات کیان و جنبش دوم خرداد تبلور یافت، مرهون همین حضور موثر است.

جنبش اصلاحات در دوم خرداد ۱۳۷۶، تنها ظهور و بروز اجتماعی پیدا کرد اما پیش از آن هم وجود داشت و مطرح بود و به همین دلیل توانست جامعه و بسیاری از فعالان سیاسی را که در دهه نخست انقلاب، «آزادی» را لوکس و مطالبه‌ای بورژوایی به حساب می‌آوردند، به اولویت «توسعه سیاسی» متقاعد سازد.

حضور روحانیت در نهاد قدرت و سلطه برداشت‌های رسمی از دین، بحرانی جدی بر سر راه پذیرش عمومی دین ایجاد کرد که امروزه از آن به دین‌گریزی نسل جوان تعبیر می‌شود و به یک عبارت، نه تنها روشن‌فکری دینی و بلکه کلیت دین‌داری را با بحران مواجه کرده است.
متن کامل یادداشت را در لینک زیر مطالعه فرمایید:
https://bit.ly/3zVchhf

#فرهیختگان راهی به رهایی

دکتر سروش و نفی مطلق استفاده ی ابزاری از دین . عبرتی تاریخی

تکمیل و جرح‌وتعدیل مصاحبهٔ هم‌میهن با مهدی معتمدی‌مهر
(با نگاهی معرفت‌اندیش، تجربت‌اندیش و انتقادی)

بنام خدا

نرگس ساقی بخواند آیت افسونگری
حلقه ی اوراد ما مجلس افسانه شد
گریه‌ ی شام و سحر ، شکر که ضایع نگشت
قطره ی باران ما ، گوهر یکدانه شد

مصاحبهٔ جناب مهدی معتمدی‌مهر با روزنامهٔ هم‌میهن (۱۳ مرداد ۱۴۰۱) در باب حسینیهٔ ارشاد و روشن‌فکری دینی، روایتی است صادقانه، مستند و در پاره‌ای مواضع دقیق. او به‌درستی ریشه‌های این جریان را از شهریور ۱۳۲۰ در کار زنده‌یادان مهندس مهدی بازرگان، دکتر یدالله سحابی و آیت‌الله محمود طالقانی می‌جوید؛ نقش نهادهایی چون کانون نشر حقایق اسلامی و سپس حسینیهٔ ارشاد را برجسته می‌سازد؛ و نشان می‌دهد که دکتر علی شریعتی بدون آن حسینیه، فراتر از استادی دانشگاه نمی‌ماند و طبیعتاً نمی‌توانست در کنار طبقات گوناگون مردم قرار گیرد. همچنین به تداوم گفتمان اصلاحات سیاسی و دینی پس از انقلاب، اشارهٔ غیرمستقیم به جلسات کیان و جنبش دوم خرداد، و علل فترت این جریان (موانع امنیتی، تنگ‌نظری مدیران از جمله مرحوم ناصر میناچی، غلبهٔ سنت‌گرایان به‌سبب بسیج مردمی، و بحران دین‌گریزی ناشی از تجربهٔ چهار دههٔ اخیر) می‌پردازد. ارجاع او به آثار ارزشمند زنده‌یادان دکتر ابراهیم یزدی («روشن‌فکری دینی و چالش‌های جدید») و محمد بسته‌نگار («اندیشه‌های اجتماعی و سیاسی مهندس بازرگان») نیز شایستهٔ تقدیر است.

اما این روایت، با همهٔ صداقت و دقت تاریخی‌اش، ناقص است و ناقص ماندن آن، خود حکایتی است از همان «جدی نگرفتن خویش» که دکتر عبدالکریم سروش هشدار داده بود. معتمدی‌مهر از شهریور ۱۳۲۰ تا انقلاب را با دقت می‌نگرد، اما آنگاه که به پس از انقلاب می‌رسد، ناگهان حلقهٔ کیان را نام می‌برد و از «گفتمان اصلاحات» سخن می‌گوید، بی‌آنکه نام کسی را بر زبان آورد که آن حلقه را به مدرسهٔ فکر بدل کرد، قرائت معرفت‌اندیش و تجربت‌اندیش دین را از دل طوفان‌های نظری بیرون کشید، و روشن‌فکری دینی را از دام ایدئولوژی و فقه مصلحت‌اندیش رهانید. آن کس دکتر عبدالکریم سروش است.

روشن‌فکری دینی طریقت روشنفکران دیندار است؛ مدرسه‌ای فکری که هم از تجربهٔ بشری بهره می‌جوید هم از تجربهٔ نبوی، و هیچ‌کدام را در پای دیگری قربانی نمی‌کند. معتقد است که وحی کهن در دوران مدرن، همچنان چیزهای فراوان برای گفتن و آموختن دارد و انبان افادتش تهی نشده است. این مدرسه را نمی‌توان به فرقه‌ای مذهبی یا حزبی سیاسی فروکاست، هرچند استعداد دگرگونی‌های عظیم در سیاست و دیانت دارد. سروش این طریقت را نه صرفاً با سخنرانی در حسینیه، که با اجتهاد در اصول — اجتهاد در کلام، در اخلاق، و نوفهمی نبوت و وحی و معاد و خدا — زنده نگاه داشت. او نشان داد که فقه بر پای خود هیچ‌گاه نایستاده و نمی‌ایستد و به تنهایی توان تقویت خود یا دفاع از خود را ندارد؛ اگر از علم کلام و اخلاق مشروب نشود، از آتش تشنگی خواهد سوخت. او امام حسین(ع) و شهادتش را که استثنائی در سلسلهٔ امامت بود، از دست گزینش‌گران ایدئولوژیک بازستاند و بوعلی سینا را که فخر فرهنگ ایران بود، از پای ابوذر برخیزاند. او گفت که انتظار اخلاقی از دین باید داشت، نه انتظار سیاسی یا معرفتی صرف. و همین نقد اخلاقی است که فقه را تواناتر و پیراسته‌تر می‌کند، نه توسل به عصر غیبت یا حیله‌های موقت شرعی.

معتمدی‌مهر به‌درستی می‌گوید که پس از انقلاب، روشن‌فکری دینی نتوانست جایگزینی برای حسینیهٔ ارشاد بیابد. اما علت را تنها در موانع امنیتی و تنگ‌نظری مدیران نمی‌توان خلاصه کرد. انقلاب اسلامی از دو وجه بر این جریان مؤثر افتاد: یکی غلبهٔ سنت‌گرایان که زبان توده را می‌دانستند و بسیج عمومی در اختیارشان بود و شناخت یا باوری به مفاهیم دنیای مدرن از جمله آزادی و دموکراسی نداشتند؛ و دیگر بحران کلی دین که از حضور روحانیت در نهاد قدرت و سلطهٔ برداشت‌های رسمی پدید آمد و امروزه به دین‌گریزی نسل جوان تعبیر می‌شود. در چنین فضایی، روشن‌فکری دینی اگر می‌خواست زنده بماند، نمی‌توانست به جلسات یادبود بازرگان و شریعتی یا کلاس‌های محدود نهج‌البلاغه بسنده کند. نیاز به مدرسهٔ دیگری داشت: مدرسه‌ای بی‌شیخ که شیخانی بی‌خانقاه در آن ساکن باشند؛ مدرسه‌ای که هر روز صد طوفان نوح و طغیان روح در آن رخ دهد و از مقولاتی چون ارتداد و بدعت نهراسد، زیرا این مقولات تابع قدرت سیاسی و دینی موجودند و متعلق به هویت جمعی دینداران معیشت‌اندیش. این مدرسه را سروش برپا کرد؛ نه در چهار دیواری حسینیه، که در صفحات کیان، در نقد ایدئولوژی، در دفاع از عقل مستقل از وحی، و در تأکید بر اینکه ایمان محققانه نه بر تقلید است نه بر تعبد نه بر ارث نه بر جبر نه بر هوس نه بر عادت نه بر ترس و نه بر طمع،

👇👇

#فرهیختگان راهی به رهایی

☝️بلکه از دل سنجشی عقلانی یا تجربه‌ای روحانی برآمده و مستمراً تطهیر و تکمیل میشود.

معتمدی‌مهر می‌گوید روشن‌فکری دینی پس از انقلاب همچنان نقش تحول‌آفرین داشت و طرح گفتمان قانون‌گرایی، حقوق بشر، دادرسی عادلانه، آزادی و دموکراسی را پیش برد و بعدها در دههٔ هفتاد و متعاقب جلسات کیان و جنبش دوم خرداد تبلور یافت. این سخن درست است، اما ناتمام. آن گفتمان بدون بازتعریف معرفت‌شناختی دین، بدون اجتهاد در اصول، و بدون رهایی از دام ایدئولوژی، نمی‌توانست از سطح شعار فراتر رود و جامعه را که در دههٔ نخست انقلاب «آزادی» را لوکس و مطالبه‌ای بورژوایی می‌شمرد، به اولویت «توسعهٔ سیاسی» متقاعد سازد. سروش این کار را کرد. او نشان داد که روشن‌فکری دینی نه ایدئولوژیک است نه فقهی، نه سنتی نه فرقه‌ای و نه حزب سیاسی؛ چراغ مصطفوی است با شرار معتزلی. او گفت که گذشته را تنها به دلیل قدمت قداست نهادن، محض بی‌خردی و تیره‌رایی است؛ و جهان امروز همان‌قدر حق بودن و زیستن دارد که جهان دیروز. «تلک امه قد خلت، لها ما کسبت و لکم ما کسبتم.» او هشدار داد که آسیبی که این طریقه را تهدید می‌کند یکی جدی نگرفتن خویش است و دیگری پوشیدن جامه‌های ناباندام.

اکنون که معتمدی‌مهر از فترت روشن‌فکری دینی سخن می‌گوید و از دین‌گریزی نسل جوان می‌نالد، باید پرسید: آیا این فترت و این گریز، نتیجهٔ نادیده گرفتن همان قرائتی نیست که دین را از قشر به مغز، از ایدئولوژی به معنویت، و از فقه مصلحت‌اندیش به نقد اخلاقی فرامی‌خواند؟ آیا حسینیهٔ ارشاد، با همهٔ عظمت تاریخی‌اش، اگر از این قرائت تهی بماند، جز ساختمانی سنگی خواهد بود که ظرفیتش پس از انقلاب هیچ‌گاه به درستی و کمال بهره‌برداری نشد؟ روشن‌فکری دینی هویت سیال است. خردورزی و حقیقت‌جویی و خرافه‌سوزی جز با سیلان همراه نیست. معتمدی‌مهر این سیلان را تا انقلاب به‌خوبی روایت کرد، اما از آن پس، آب را در حوض نهاد و از جریان بازداشت. سروش آن آب را دوباره به جریان انداخت و نشان داد که روشنفکران دیندار در نظامی که صوره‌اش مدرن و ماده‌اش شرعی و سنتی است، نه قدر می‌بینند و نه بر صدر می‌نشینند؛ نه طالع مسعود منقادان سیاسی را دارند نه اختر میمون مؤمنان سنتی را. اما اگر روزی عارفان مسلمان توانستند با ظرافت عرفان، عبوسی فقه را از چهرهٔ فرهنگ اسلامی بزدایند، امروزه هم فقط روشنفکران دیندار، با قرائتی تازه از دین می‌توانند سرایی و فضایی درخور برای ایمان بسازند. قصد این قوم خطا باشد هان تا نکنی.

نقطهٔ عشق نمودم به تو هان سهو مکن
ورنه چون بنگری از دایره بیرون باشی.

عبدالکریم سروش در پانزدهم شهریور ۱۳۸۶ از لیدن این سخنان را نوشت. امروز، پس از دو دهه، هنوز همان سخنان، همان هشدارها، و همان دعوت به جدی گرفتن خویش، پاسخ به غفلتی است که در مصاحبهٔ هم‌میهن رخ نموده است. روشن‌فکری دینی بدون سروش، تاریخ است؛ با او، تاریخ زنده است. و حیات، همواره بر تاریخ مقدم است.

علی رضا معینی


#فرهیختگان راهی به رهایی

از بزرگیِ شاندل تا کوچکیِ رقبا! | سایت خبری‌ تحلیلی زیتون
https://www.zeitoons.com/117092


#فرهیختگان راهی به رهایی

*قلعهٔ الموت جهانی شد*

مدیرکل ثبت آثار طبیعی وزارت میراث‌فرهنگی: استحکامات نظامی ۷ قلعهٔ الموت در قزوین که بیش‌از ۱۱۰۰ سال قدمت دارد، امروز با رأی مثبت داوران یونسکو ثبت جهانی شد.

این پرونده شامل مکان‌های زیر بود:
قلعهٔ الموت، مرکز فرمانروایی نزاریان
لمسر، بزرگ‌ترین قلعهٔ و اقامتگاه زمستانی نایب‌الحکومه
نویذرشاه، آخرین سنگر مقاومت در برابر مغولان
قلعه‌های شمس‌کلایه، شیرکوه، ایلان


#فرهیختگان راهی به رهایی

قاعده‌گذاری به جای گلایه‌گزاری
ملاحظاتی پیرامون اختلافات صدا و سیما با سران قوا
باسمه‌تعالی
رؤسای محترم قوای سه‌گانه؛
 برادر گرامی جناب آقای دکتر پیمان جبلی
موضوع: ضرورت تصویب شیوه‌نامه انتشار مواضع، بیانات و اقدامات رؤسای قوای سه‌گانه در رسانه ملی
در هفته‌های اخیر، نحوه پخش یا عدم پخش بخش‌هایی از سخنان رئیس‌جمهور، رئیس مجلس شورای اسلامی و رئیس قوه قضائیه، به موضوع اختلاف میان صداوسیما و نهادهای رسمی کشور تبدیل شده است. درباره بعضی از این موارد، صداوسیما توضیح فنی یا حرفه‌ای ارائه کرده و در مواردی نیز قوای سه‌گانه، عملکرد سازمان را گزینشی و مغایر با مصالح عمومی دانسته‌اند.
صرف‌نظر از داوری درباره هر مورد، تکرار این اختلاف‌ها نشان می‌دهد که مسئله را نمی‌توان با صدور جوابیه، تکذیب، توضیح فنی یا بازپخش برنامه‌ای خاص حل کرد. کشور به یک قاعده پایدار، روشن و مورد توافق نیاز دارد؛ قاعده‌ای که هم مسئولیت حرفه‌ای صداوسیما را به رسمیت بشناسد و هم از حق مردم برای دریافت دقیق و بدون تحریف مواضع رسمی رؤسای قوا صیانت کند.
به حکم 8 سال عضویت و نایب رئیس بودن در شورای نظارت بر صدا و سیما و بیش از 30 سال پژوهش و همکاری با مدیریت‌های مختلف سیاسی و رسانه‌ای عرض می‌کنم این مشکل نیز مختص مدیریت فعلی صداوسیما یا دولت حاضر نیست. در دولت‌ها و دوره‌های مختلف، حذف بخش‌هایی از سخنان رئیس‌جمهور، پخش برنامه‌های انتقادی بدون فرصت پاسخ مناسب، اعتراض مجلس به نحوه بازنمایی فعالیت‌هایش و اختلاف بر سر انعکاس مواضع قوه قضائیه سابقه داشته است. بنابراین با یک نارسایی نهادی روبه‌رو هستیم، نه صرفاً یک اختلاف سیاسی زودگذر.
بدیهی است رسانه ملی نمی‌تواند و نباید همه سخنان همه مسئولان را بدون انتخاب، اختصار و ویرایش پخش کند. حق و مسئولیت تحریریه ایجاب می‌کند با توجه به محدودیت زمان، اقتضائات حرفه‌ای خبر، ملاحظات امنیتی و نیاز مخاطب به روایت کوتاه و روشن، دست به گزینش و ویرایش حرفه‌ای بزند. با این حال، میان «ویرایش حرفه‌ای» و «تغییر معنای موضع رسمی» تفاوتی اساسی وجود دارد.
همان‌گونه که روابط عمومی قوای سه‌گانه نیز نباید از صداوسیما انتظار داشته باشند هر محتوایی را بدون اعمال معیارهای حرفه‌ای منتشر کند؛ هنگامی که سخن رئیس یکی از قوا به سیاست خارجی، امنیت ملی، جنگ و صلح، مذاکرات، تصمیمات اقتصادی یا روابط میان ارکان نظام مربوط می‌شود، حذف یک جمله ممکن است معنای کل موضع را تغییر دهد. در چنین مواردی، تصمیم‌گیری نمی‌تواند صرفاً به تشخیص موردی یک دبیر خبر، مدیر شبکه یا معاون سیاسی واگذار شود.
اصل ۱۷۵ قانون اساسی برای جلوگیری از همین فاصله نهادی، شورای نظارت متشکل از نمایندگان هر سه قوه را پیش‌بینی کرده است. این ظرفیت قانونی باید از رسیدگی پسینی به شکایت‌ها فراتر رود و به محل تنظیم پیشینی قواعد همکاری تبدیل شود.
پیشنهاد می‌شود رئیس سازمان صداوسیما و رؤسای قوای سه‌گانه از نمایندگان خود در شورای نظارت بخواهند حداکثر ظرف دو هفته، با مشارکت معاونت سیاسی صداوسیما و مسئولان ارتباطی سه قوه، «شیوه‌نامه انتشار مواضع و اقدامات رؤسای قوای سه‌گانه در رسانه ملی» را تهیه و تصویب کنند.
این شیوه‌نامه دست‌کم باید موارد زیر را روشن سازد:
یکم؛ طبقه‌بندی مواضع رسمی: میان پیام مستقیم به مردم، سخنرانی رسمی، مصاحبه اختصاصی، اظهارنظر در جلسه اداری، خبر اقدامات و گزارش تحلیلی رسانه تفکیک شود. میزان و نوع تعهد صداوسیما در هر طبقه باید از پیش مشخص باشد.
دوم؛ مرجع اصالت محتوا: در هر قوه یک رابط رسمی معرفی شود که متن، صوت یا تصویر نهایی و معتبر مواضع رئیس قوه را در اختیار صداوسیما قرار دهد. نسخه دریافت‌شده، زمان دریافت و تغییرات اعمال‌شده ثبت و قابل مراجعه باشد.
سوم؛ حفظ جهت و معنای مواضع: صداوسیما در خبرهای کوتاه حق انتخاب و اختصار داشته باشد، اما حذف بخش‌هایی که جهت‌گیری اصلی، استدلال، نسبت مواضع رئیس قوه با سیاست‌های رسمی کشور یا معنای سخن را تغییر می‌دهد، مجاز نباشد.
چهارم؛ انتشار نسخه کامل: هرگاه محدودیت آنتن مانع پخش کامل سخنان می‌شود، نسخه کامل هم‌زمان یا در کوتاه‌ترین زمان ممکن در پایگاه‌ها و سکوهای رسمی صداوسیما منتشر و در خبر تلویزیونی به آن ارجاع داده شود.
پنجم؛ پخش زنده و شرایط اضطراری: موارد مجاز قطع پخش و مقام مسئول صدور دستور توقف برنامه‌های زنده رؤسای قوا از پیش تعیین شود. قطع برنامه صرفاً با تصمیم یک مدیر میانی امکان‌پذیر نباشد.
ششم؛ خطای فنی: در صورت قطع یا نقص فنی، صداوسیما موظف باشد همان زمان موضوع را شفاف اعلام و نسخه کامل را در زمان و شبکه‌ای متناسب بازپخش کند.
هفتم؛ حق اصلاح و پاسخ: اگر یکی از قوا مدعی تغییر معنا، انتساب نادرست یا حذف مؤثر شود، موضوع ظرف چهل‌وهشت ساعت در دبیرخانه شورای نظارت بررسی و نتیجه، همراه با اصلاح یا پاسخ، در همان شبکه و با دامنه مخاطب متناسب منتشر شود.👇👇

هشتم؛ تفکیک خبر از تحلیل: شبکه‌ها حق نقد عملکرد قوا را داشته باشند، اما موضع رسمی هر قوه ابتدا به‌صورت دقیق و امانت‌دارانه منعکس و سپس نقد و تحلیل رسانه از آن به‌صراحت تفکیک شود.
نهم؛ شرایط جنگی و امنیتی: در وضعیت بحران، چارچوب انتشار مواضع مرتبط با دفاع، دیپلماسی و مذاکرات بر اساس دستورالعملی از پیش تعیین‌شده و با حضور نمایندگان مراجع امنیتی تنظیم شود؛ نه آنکه پس از پخش، هر دستگاه تفسیر متفاوتی از ملاحظات امنیتی ارائه کند.
دهم؛ گزارش نظارتی: شورای نظارت هر سه ماه یک‌بار گزارشی از میزان اجرای شیوه‌نامه، موارد اختلاف، اصلاحات انجام‌شده و تخلفات احتمالی به رئیس سازمان و رؤسای قوا ارائه کند.
چنین شیوه‌نامه‌ای استقلال حرفه‌ای رسانه ملی را محدود نمی‌کند؛ بلکه از صداوسیما در برابر اتهام سانسور و اعمال سلیقه سیاسی حمایت می‌کند. هم‌زمان، قوای سه‌گانه نیز اطمینان می‌یابند که مواضع رسمی آنان با حفظ معنا و بدون دخل‌وتصرف جهت‌دار در اختیار افکار عمومی قرار می‌گیرد.
در شرایطی که کشور بیش از هر زمان دیگری به هماهنگی نهادی، انسجام اجتماعی و اعتماد عمومی نیاز دارد، تبدیل هر اختلاف تحریریه‌ای به مناقشه میان ارکان نظام، پرهزینه و غیرضروری است. تصویب این سازوکار می‌تواند اختلاف را از فضای عمومی و رسانه‌ای به یک فرایند حرفه‌ای، حقوقی و قابل حل منتقل کند.
پیشنهاد می‌کنم پیش از وقوع اختلاف بعدی، این موضوع با ابتکار مشترک رئیس سازمان صداوسیما و رؤسای قوای سه‌گانه در دستور کار فوری شورای نظارت قرار گیرد. رسانه ملی زمانی می‌تواند صدای وحدت کشور باشد که قواعد بازتاب صداهای رسمی کشور، روشن، منصفانه و قابل نظارت باشد.
با احترام
حسام‌الدین آشنا


#فرهیختگان راهی به رهایی

✔️ جامعه موازی و چهره‌های ناشناخته
سهند ایرانمهر

شخصاً تا پیش از این، نام «نیما تکیدو» را نشنیده بودم؛ هرچند او بیش از یک میلیون دنبال‌کننده در اینستاگرام و رقمی نزدیک به همین میزان در یوتیوب دارد. اما طول نکشید که دریافتم او اصولاً در میان افراد بزرگسال شناخته‌شده نیست.

حالا خبر رویدادی که با هجوم ۱۵ هزار نفر از کنترل خارج شده تعجب بسیاری برانگیخته شده است.

البته این تعبیر که «کسی او را نمی‌شناسد»، شاید ناشی از نوعی قضاوت خودبرترپندارانه باشد؛ این باور غلط که نسل بزرگسال تنها زمانی کسی را به رسمیت می‌شناسد که یا هم‌نسل خودش باشد یا دغدغه‌هایش با دغدغه‌های آنان همسو گردد. معمولا واکنش کلیشه‌ای ما به چنین خبرهایی، بی هیچ تقلای ذهنی، در همین یک جمله خلاصه می‌شود: «دیگر نسل جدید است؛ کاری نمی‌شود کرد!»

حال آنکه این ماجرا را نمی‌توان با یک جمله ساده و تحقیرآمیز از سر گذراند که «نسل جدید سطحی شده است». آنچه رخ داده، نشانه‌ای روشن و بی‌تعارف از یک دگرگونی آرام اما عمیق در ساختار مرجعیت اجتماعی است؛ تغییری که اگر نادیده گرفته شود، فهم ما از جامعه امروز بسیار ناقص و بی‌ارزش خواهد بود.

وقتی یک بلاگر با یک‌ونیم میلیون دنبال‌کننده می‌تواند تنها با یک فراخوان، پانزده هزار نوجوان را به نقطه‌ای مشخص بکشاند، در حالی که بسیاری از بزرگسالان حتی نام او را نشنیده‌اند، این اتفاق حامل چند پیام مهم است.

اولین پیام این ماجرا، شکاف نسلی در مرجعیت است به این معنا که مرجعیت دیگر از رسانه ملی، نهادهای رسمی، دانشگاه یا حتی چهره‌های شناخته‌شده‌ی اجتماعی، سیاسی یا هنری دیروز نمی‌آید. نوجوان امروز در زیست‌جهان دیجیتال زندگی می‌کند؛ جایی که الگوریتم اینستاگرام و تیک‌تاک و یوتیوب برایش مرجع می‌سازند. ممکن است فردی برای والدین کاملا ناشناخته باشد، اما در جهان نوجوانان قدرت بسیج اجتماعی داشته باشد؛ قدرتی که نسل‌های دیگر حتی از وجودش خبر ندارند چون اصولا دغدغه‌هایش هم‌‌سنگ دغدغه آنان نیست. کافی است به صفحه نیما تکیدو در اینستاگرام بروید و زاویه دید او از منظر یک نوجوان و چالش‌هایش با والدین یا نظام اجتماعی و فرهنگی پیرامونش را ببینید تا متوجه نزدیکی ذهنی و روحی نوجوانان با او شوید.( در محتواهای او رگه پررنگی از رویکرد سیاسی معناداری وجود ندارد).

پیام دوم این رویداد، پیدایش «جوامع موازی» است. جامعه ایران دیگر یک فضای عمومی مشترک ندارد. هر نسل در شبکه‌ای جداگانه زندگی می‌کند. میلیون‌ها نوجوان در جهانی فرهنگی رفت‌وآمد می‌کنند که نسل‌های دیگر تقریباً به آن راهی ندارند و به همین علت است که بسیاری از بزرگسالان با حیرت می‌پرسند: «این آدم اصلا کیست؟»

پیام سوم این ماجرا، کمبود فضاهای هویت‌ساز برای نوجوانان است. در جامعه‌ ایران که امکان مشارکت اجتماعی، تفریح سازمان‌یافته و تجربه جمعی برای نوجوان محدود و مشمول اما و اگر است، یک گردهمایی ساده حول یک اینفلوئنسر، به فرصتی برای دیده شدن، احساس تعلق و تجربه هیجان جمعی تبدیل می‌شود. بسیاری از نوجوانان شاید بیش از آنکه برای دیدن بلاگر آمده باشند، برای حضور در یک «رویداد اجتماعی» آمده‌اند؛ برای اینکه لحظه‌ای از انزوای روزمره بیرون بیایند و در جمعی هم‌سن‌وسال خود نفس بکشند آن هم در محیطی که سیاست یا جریان‌های سیاسی در آن دست نبرند. این نوجوان البته آنقدر دقیق و سیاسی نیست که بنشیند و تحلیل کند که مبادا ماجرا سیاسی نباشد اما غریزه او این اطمینان را می‌دهد که وقتی دعوت به این رویداد در هیچ شبکه تلویزیونی داخلی و خارجی یا توسط فلان نهاد و موسسه نیست بلکه یکی مثل خودشان دعوتشان کرده مطمئن می‌شود که: «این یکی داستان نمی‌شود!»

نکته و‌ پیام چهارم هم اهمیت و قدرت اقتصاد توجه است. مفهوم اقتصاد توجه را نخستین‌بار هربرت سایمون، مطرح کرد: «وقتی اطلاعات فراوان می‌شود، توجه انسان‌ها کمتر به سوی چیزها جلب می‌شود.» اینجاست که شبکه‌های اجتماعی و رسانه‌ها برای خریدوفروش توجه انسان دست به کار می‌شوند و هرکس بتواند توجه بیشتری را به خود جلب کند، به قدرت اقتصادی، فرهنگی و حتی سیاسی بیشتری دست پیدا می‌کند.

قدرت در جامعه ایران همچون سایر نقاط جهان در حال جابه‌جایی است. زمانی نهادهای رسمی، رسانه‌های سراسری و چهره‌های فرهنگی توان بسیج اجتماعی داشتند اما امروز بخشی از این قدرت به شبکه‌های اجتماعی و تولیدکنندگان محتوای دیجیتال منتقل شده و‌ حتی نهادهای قدرت سنتی نیز در همین فضا دنبال مخاطب می‌گردند.

هر نخبه، سیاست‌گذار یا پژوهشگری که هنوز با الگوهای دهه‌های گذشته جامعه ایران را تحلیل می‌کند و می‌پندارد از مختصات فکری آن مطلع است یا نمایندگی مطلق آن را برعهده دارد عملا بخش بزرگی از واقعیت را نمی‌بیند.


#فرهیختگان راهی به رهایی

سرود سی تیر
ساخته:استاد حسین ملک
شعر: استاد صبا
اجرا :۱۳۷۱ تالار رودکی


#فرهیختگان راهی به رهایی

در برابر خطر جنگ، برای زندگی و صلح
https://www.radiozamaneh.com/895061

بخش پایانی این مقاله:
سه مسئله
اکنون معمولاً در توضیح نزاع میان ایران و آمریکا از سه مسئله‌ی مشخص نام می‌برند: موضوع نیروهای به‌اصطلاح «نیابتی»، موضوع برنامه‌ی هسته‌ای ایران‌، و موضوع تنگه‌ی هرمز.
تنها تأکید بر اینکه هیچ کدام از این مسئله‌ها به آمریکا و متحدانش ربطی ندارد، مشکلی را حل نمی‌کند. بر سر هر کدام از آنها باید موضعی چاره‌جویانه در موقعیت مشخص داشت، نه از منظر جهانی که به اراده‌ی نیک ما امپریالیسم و ارتجاع از آن حذف می‌شوند.
● در باره‌ی «نیابتی»ها. موضوع را نمی‌توان پس زد، با گفتن اینکه اسرائیل و آمریکا هم در «اپوزیسیون» ایرانی، گروه‌ها و رسانه‌های نیابتی‌های خود را دارند و در کشورهای دیگر هم با ایجاد گروه‌های وابسته به خود و حکومت‌های از پیش وابسته، دخالت می‌کنند. موضع اصولی این است: یک شرط برقراری آرامش در کشورهای منطقه و در کل منطقه این است که اصل منحصر بودن دسترسی به سلاح به حکومت، رعایت شود. تعیین سازوکار اسلحه‌زدایی از فضای سیاسی و اجتماعی، امر مردم هر کشوری است.
همبستگی با محرومان و ستمدیدگان مسئله‌ی دیگری است. اگر ابراز همبستگی، از طریق گفت‌وگو، بیان مشکلات خلق‌ها برای یکدیگر، ایجاد نهادهای مقابله‌ی جمعی علیه ستم و تبعیض، و کمک‌رسانی‌های غیرنظامی غیرحکومتی پیش می‌رفت، اکنون منطقه‌ای آرامتر و همبسته‌تر داشتیم.
● در باره‌ی برنامه‌ی هسته‌ای. خواست تعطیل کردن برنامه‌ی هسته‌‌ای به خیر و صلاح مردم ایران و در جهت ممانعت از مسابقه‌ی تسلیحاتی هسته‌ای در منطقه و جهان است. اگر از آغاز این برنامه، کار نظری، آگاه‌گرانه، رسانه‌ای و کنش‌گرانه‌ی جدی‌ای علیه آن شکل می‌گرفت، اکنون جنبش صلح در ایران بنیادهای فکری و عملی استواری داشت.
به هر حال اکنون آشکار شده است که برنامه‌ی هسته‌ای تا چه حد به کشور آسیب زده، گِرد خود چگونه یک همتفافته‌ی نظامی−اقتصادی کنترل‌ناپذیر ایجاد کرده و بهانه ایجاد کرده برای وارد آوردن فشار تحریمی بر کشور. اگر با آنچه خرج اورانیوم کردند، فقط بیابان‌زدایی می‌کردند و درخت می‌کاشتند، اکنون ایران سبز و خرّم بود ز در سرتاسر جهان از نظر نیکوکاری مثال‌زدنی.
بی‌هیچ اما و اگر باید خواهان تعطیل کردن این برنامه شد. برای توده‌ی اورانیوم غنی‌شده می‌توان چاره‌ای یافت جز آنچه آمریکا می‌خواهد تحمیل کند.
باید به برنامه‌ی هسته‌ای پایان داد، ضمن انتقاد از استاندارد دوگانه‌ای که روا می‌دارد، اسرائیل برخوردار از یک زرادخانه‌ی هسته‌ای خارج از هرگونه کنترل باشد.
● درباره‌ی تنگه‌ی هرمز. این آبراهه میان ایران و عمان مشترک است. حقوق بین‌الملل در مورد آبراه‌ها و سنت و عادت، تنظیم‌گر عبور و مرور از آن‌اند. بردن امور تنگه‌ی هرمز، زیر آنچه مقامات تهران به آن «ترتیبات ایرانی» می‌گویند، زیاده‌خواهی‌ای است که با مقاومت مواجه خواهد شد. شعار حق فرمانروایی مسلّم ایرانی بر تنگه، همچون شعار حق مسلّم هسته‌ای، به تنش و درگیری منجر می‌شود، ضمن اینکه به خاطر نادیده گرفتن حق دیگران نادرست است.
راه صلح‌آمیز، گشودن تنگه‌ی هرمز، و چاره‌اندیشی درباره‌ی «ترتیبات» آن از راه گفت‌وگو میان ایران و عمان، و به بحث گذاشتن آن در کنفرانس‌های منطقه‌ای است. تأکید در این باره که آمریکا و هیچ قدرت خارجی دیگری حق دخالت در تنگه و تصمیم‌گیری درباره‌ی امور آن را ندارند، بجاست و از الزامات برقراری صلح در منطقه است.

محمدرضا نیکفر


#فرهیختگان راهی به رهایی

🍀✍
چرا جامعه به برخی چهره‌های فرهنگی بیشتر توجه می‌کند؟
تأملی بر شاملو، سیمین بهبهانی، مرتضی پاشایی و اکبر عبدی؛
فتانه هویدا

می‌توان این موضوع را نه از زاویه ارزش‌گذاری هنرمندان، بلکه از منظر جامعه‌شناسی توجه عمومی بررسی کرد.
در مواجهه با مرگ یا بزرگداشت هنرمندان، گاهی تفاوت چشمگیری در میزان توجه عمومی دیده می‌شود؛ برای نمونه، تشییع گسترده مرتضی پاشایی، بدرقه باشکوه سیمین بهبهانی، واکنش‌های فراگیر به چهره‌هایی مانند اکبر عبدی و در مقابل، توجه محدودتر به سالگرد احمد شاملو، این پرسش را پیش می‌کشد که چرا برخی شخصیت‌ها در حافظه عمومی حضور پررنگ‌تری پیدا می‌کنند؟
پاسخ را نباید در میزان ارزش هنری یا فرهنگی این افراد جست‌وجو کرد. هر یک از این چهره‌ها در حوزه خود جایگاهی ویژه دارند؛ شاملو با دگرگون کردن شعر معاصر و تأثیر عمیق بر زبان فارسی، سیمین بهبهانی با نوآوری در غزل، مرتضی پاشایی با پیوند عاطفی گسترده با نسل خود و اکبر عبدی با نقش‌های ماندگار در سینما و خاطرات جمعی مردم، همگی بخشی از سرمایه فرهنگی ایران هستند.
با این حال، میزان توجه عمومی همیشه تابع عمق اثرگذاری فرهنگی نیست. جامعه معمولاً به هنرمندانی واکنش گسترده‌تر نشان می‌دهد که آثارشان در زندگی روزمره، احساسات فوری و تجربه مشترک مردم حضور پررنگ‌تری داشته است. ترانه‌ای که در لحظات شخصی میلیون‌ها نفر شنیده شده، نقشی سینمایی که سال‌ها در خانه‌های مردم تکرار شده یا چهره‌ای که با خاطرات جمعی گره خورده است، طبیعی است که واکنش عاطفی گسترده‌تری برانگیزد.
در مقابل، آثاری مانند شعر شاملو یا سیمین بهبهانی، اگرچه تأثیر تاریخی و ادبی عمیقی دارند، برای برقراری ارتباط با آن‌ها معمولاً به مطالعه، تأمل و آشنایی بیشتری با ادبیات نیاز است. از همین رو، آثارشان بیشتر در لایه‌های عمیق‌تر فرهنگ حضور دارند و ممکن است نمود خیابانی و جمعیتی کمتری پیدا کنند.
این تفاوت را نباید به معنای برتری یکی بر دیگری دانست. هنر لایه‌های گوناگون دارد؛ برخی آثار فراگیر و عمومی می‌شوند و برخی دیگر ژرف‌تر و ماندگارتر. گاهی هنرمندی با میلیون‌ها مخاطب در یک دوره کوتاه شناخته می‌شود و گاهی شاعری پس از دهه‌ها همچنان بر زبان، اندیشه و ادبیات یک جامعه اثر می‌گذارد.
شاید تفاوت اصلی این باشد که مردم معمولاً برای کسی که بخشی از خاطرات روزمره‌شان شده، سوگ جمعی بزرگ‌تری برگزار می‌کنند؛ اما تاریخ فرهنگ، در نهایت کسانی را ماندگارتر می‌کند که توانسته‌اند افقی تازه در زبان، اندیشه یا هنر بگشایند.
بنابراین، تعداد حاضران در یک تشییع یا میزان بازتاب یک سالگرد، معیار کاملی برای سنجش جایگاه یک هنرمند نیست. جامعه در لحظه با احساسات خود واکنش نشان می‌دهد، اما داوری نهایی را زمان و ماندگاری اثر انجام می‌دهد.

از «گفت‌وگوی زمین و انسان»

«... جان مرا اما تسلایی مقدر نیست؛
به غیاب دردناک تو
و رد انگشتانت رابر تن نومید خویش
در خاطره‌ای گریان
جست‌وجوخواهم کرد...»    " احمد شاملو"

«مانا باد هنر، و مانا باد یاد همه آنان که با واژه، صدا و تصویر، فرهنگ این سرزمین را غنا بخشیدند.»



#فرهیختگان راهی به رهایی

آیا بیانیه پیشاجنگ میرحسین موسوی همچنان قابل دفاع است؟

مصاحبه نیماد با علیرضا رجایی

هفت ماه پس از بیانیه میرحسین موسوی در محکومیت سرکوب اعتراضات دی ماه ۱۴۰۴، حساسیت دستگاه قضایی و امنیتی ایران به آن همچنان بالاست، بیانیه‌ای که رهبر جنبش سبز ایران در آن با تکیه به بر اساس سه اصل عدم مداخله خارجی، نفی استبداد داخلی و گذار دموکراتیکِ مسالمت‌آمیز، از نظامیان و حاکمان ایران تفنگ‌های خود را زمین بگذارند و از قدرت کناره بگیرند.

اندکی پس از این بیانیه، حدود ۴۰۰ فعال سیاسی و مدنی با انتشار نامه‌ای به حمایت از میرحسین موسوی پرداختند و خط مشی او را ستودند که این میان دادگاه انقلاب تهران طی هفته گذشته برای سه نفر از آنان به این بهانه احکام زندان صادر کرد.

علیرضا بهشتی شیرازی، ناصر دانشفر و محمدجواد دردکشان، این سه کنشگر سیاسی و از یاران میرحسین موسوی هستند که دو نفر اول به ۱۵ ماه و نفر سوم به ۶ ماه حبس محکوم شدند.

اما اکنون که کشور جنگی ۳۹ روزه با ایالات متحده و اسرائیل را گذرانده و باز درگیر دور تازه‌ای از جنگ با نیروهای آمریکایی‌ست، بیانیه آقای موسوی را چگونه می‌شود سنجید؟ آیا این بیانیه با توجه به تجربه‌های سنگین ماه‌های اخیر همچنان قابل دفاع است؟

علیرضا رجایی، روزنامه‌نگار و فعال سیاسی و از امضاکنندگان بیانیه ۴۰۰ امضایی دفاع از میرحسین موسوی به پرسش نیماد پاسخ می‌دهد.


#فرهیختگان راهی به رهایی