همتی: درآمد واقعی ایرانیان در ۱۳ سال تقریباً نصف شده است


عبدالناصر همتی، رئیس کل بانک مرکزی، در همایش «چشم‌انداز اقتصاد ایران ۱۴۰۵» با تأکید بر اینکه اقتصاد ایران همزمان با فشارهای خارجی، کاهش سرمایه‌گذاری، ناترازی بودجه، مشکلات نظام بانکی و محدودیت‌های ارزی روبه‌روست، گفت عبور از این شرایط تنها با پذیرش واقعیت‌ها، تقویت سرمایه‌گذاری و اصلاحات اقتصادی امکان‌پذیر است.

او با اشاره به اینکه رشد اقتصادی سال‌های اخیر عمدتاً بر پایه افزایش صادرات نفت شکل گرفته، تأکید کرد این نوع رشد پایدار نیست و رشد واقعی زمانی محقق می‌شود که بر سرمایه‌گذاری، بهره‌وری و توسعه ظرفیت‌های تولیدی استوار باشد. همتی همچنین از کاهش قابل توجه درآمد واقعی سرانه طی سال‌های گذشته خبر داد و گفت قدرت خرید مردم تنها تحت تأثیر تورم کاهش نیافته، بلکه منابع واقعی اقتصاد نیز کوچک‌تر شده است.

رئیس کل بانک مرکزی اصلاح شبکه بانکی، کنترل تورم، مهار رشد بی‌ضابطه نقدینگی و مدیریت بازار ارز را از مهم‌ترین مأموریت‌های این نهاد دانست و تصریح کرد بانک‌های ناسالم اصلاح، ادغام یا منحل خواهند شد.
اکوایران


#فرهیختگان راهی به رهایی

عُـذرا بهادری‌نژاد
سبزوار. دی‌ماه خونین ۱۴۰۴

#فرهیختگان با یاد فرزندان ایران

در نظرسنجی تازه YouGov که برای CBS انجام شده، ۶۷ درصد پاسخ‌دهندگان موافق پایان فوری جنگ ایران هستند.

نتانیاهو که بار سفر آمریکا بسته هم بد نیست بداند که تنها ۲۳ درصد در این نظرسنجی، مخالف دستگیری او و اجراء حکم تعقیبش بوده‌اند.
کازمو ایران

#فرهیختگان راهی به رهایی

کلیبر، قلعه بابک در یک روز مه آلود

قلعه بابک | کلیبر | آذربایجان شرقی


#فرهیختگان روزن آگاهی

با دنیا طرفید، نه آمریکا!

بله، درسته؛ ایران تسلط مطلق و راهبردی خود بر تنگه هرمز را در هیچ شرایطی نباید از دست بدهد. این اقتدار، برگ برنده‌ی ایرانیان در زمان مخاطرات ملی و تهدیدهای خارجی است. ولی این‌که کشوری تصمیم بگیرد برخلاف تمام تاریخ، قوانین بین‌المللی دریانوردی، کنوانسیون حقوق دریاها (جامائیکا ۱۹۸۲) و حتی کنوانسیون ۱۹۵۸ ژنو، اقدام به اخذ عوارض برای رفت‌وآمد از این تنگه بین‌المللی کند، رویارویی با آمریکا نیست؛ رویارویی با همه جهان است. چرا؟!

نخست؛ انزوای دیپلماتیک: حتی پنج کشور در دنیا پیدا نخواهند شد که از چنین ایده‌ای حمایت کنند؛ چرا که امنیت و آزادی دریانوردی در تنگه‌های بین‌المللی، خط قرمز تمام اقتصادهای جهان است.
دوم؛ حصر خود به دست خود: چنین تصمیمی به معنای محاصره ی اقتصادی خودمان است؛ یعنی کشیدن دیوار به دور ده‌ها بندر فعال، کل خط ساحلی و پسکرانه‌های تجاری کشور و از دست رفتن ترانزیت منطقه‌ای.
سوم؛ نشانه رفتن حریف اشتباه: در این میان، زیان آمریکا مستقیم و آنی نیست. پیش و بیش از هر کس، دود این تصمیم به چشم بزرگ‌ترین خریداران انرژی و شرکای تجاری شرق (یعنی چین و هند) و ده‌ها کشور در حال توسعه می‌رود. کشورهای فقیرتر بیشترین آسیب را از جهش قیمت انرژی و اختلال در زنجیره تامین خواهند دید و در نهایت، همین متحدان سنتی نیز در برابر این اقدام، در جبهه مقابل قرار خواهند گرفت.
چهارم؛ پیامدهای حقوقی و امنیتی: برهم زدن رژیم حقوقی «عبور بی‌ضرر» یا «عبور ترانزیتی»، بهانه‌ی حقوقی و اجماع بین‌المللی لازم را برای تشکیل ائتلاف‌های نظامی فراگیر علیه ایران به دست دشمنان می‌دهد؛ اقدامی که مشروعیت بین‌المللی را از پاسخ‌های دفاعی ایران سلب می‌کند.
پنجم؛ ضعف پایه‌ی حقوقی، حتی در آب‌های خودی: بر اساس موافقت‌نامه‌ی تحدید حدود ایران و عمان (۱۹۷۴) و خطوط تفکیک ترافیک (TSS) که سازمان بین‌المللی دریانوردی تعیین کرده، مسیر اصلی کشتیرانی در دهانه‌ی تنگه عملا در آب‌های سرزمینی عمان قرار دارد، نه ایران. این یعنی حتی اگر ایران بخواهد یک‌جانبه در این بخش عوارض بگیرد، نه فقط با قواعد بین‌المللی که با واقعیت جغرافیایی و حقوقی مرز خودش هم در تعارض است. و نکته‌ی مهم‌تر: حتی مشارکت عمان در چنین طرحی هم آن را مشروع نمی‌کند، چون رژیم «عبور ترانزیتی» هیچ دولت ساحلی را (نه ایران و نه عمان) مجاز به اخذ عوارض صرفاً برای عبور نمی‌داند.

لب کلام
باید میان دو مفهوم که در این بحث به‌اشتباه یکی گرفته می‌شوند، خط فاصل روشنی کشید: «تسلط راهبردی» و «اخذ عوارض».
تسلط ایران بر تنگه هرمز (به معنای حضور مؤثر نظامی، نظارت بر ترافیک، و توان بازدارندگی در برابر تهدید) نه‌تنها قابل چشم‌پوشی نیست، بلکه می‌تواند و باید حتی در قالب مذاکره با آمریکا یا هر طرف دیگر، به‌عنوان یک واقعیت ژئوپلیتیک پایدار به رسمیت شناخته شود؛ به شرط آن‌که این تسلط، ضامنِ باز بودن مسیر باشد، نه ابزار انسداد یا اخذ باج. به بیان دیگر، ایران می‌تواند و باید بر تضمین امنیت و عدم انسداد تنگه پافشاری کند و این نقش را برای خود حفظ کند ( ولی این چیزی کاملا متفاوت از دریافت عوارض عبور است.)
اخذ عوارض ولی، فارغ از اینکه در آب‌های ایران باشد یا در آب‌های عمان، فارغ از اینکه یک‌جانبه باشد یا با مشارکت همسایه، تغییر قواعد بازی بین‌المللی است و زیانش را کل تجارت جهانی، و در وهله‌ی اول خودِ اقتصاد ایران، پرداخت می‌کند. تبدیل یک مناقشه‌ی دوطرفه با آمریکا به یک بحران اقتصادی فراگیر برای تمام جهان، شلیک به پای خود در عرصه دیپلماسی و اقتصاد است؛ ولی در عین حال تثبیت نقش ایران به‌عنوان ضامن امنیت و آزادی عبور، می‌تواند همان اهرم بازدارندگی باشد که بدون هزینه‌ی انزوای جهانی، به دست می‌آید.
کوتاه آن که یدالله کریمی پور برای یازدهمین بار تاکید می ورزد، اخذ عوارض از سوی ایران نشدنی است. عبور باید آزاد باشد؛ ولی جیرگی ایران بر تنگه با برچیدن تدریجی پایگاه های نزدیک آمریکا بر فضای نزدیک تنگه می تواند تضمین شود.

یدالله کریمی‌پور


#فرهیختگان راهی به رهایی

مهنام نواب‌صفوی، خواننده رپ و از بازداشت شدگان اعتراضات دی‌ماه به اعدام محکوم شد

مهنام نواب‌صفوی، خواننده ۲۲ ساله رپ فارسی و از بازداشت‌شدگان اعتراضات سراسری دی‌ماه ۱۴۰۴ در اصفهان، توسط دادگاه انقلاب این شهر بابت اتهام «محاربه» به اعدام محکوم شده است.

#فرهیختگان روزن آگاهی

این تیتراژ فیلم " اجاره نشین‌ها"ست...اسامی را بخوانید...هیچکدام دیگر نیستند....عزت‌الله انتظامی، حمیده خیرآبادی، رضا رویگری، فریبا فرجامی، منوچهر حامدی، حسین سرشار، اکبر عبدی و حتی داریوش مهرحویی کارگردان فیلم....

تماشای تیتراژ "اجاره‌نشین‌ها" امروز دیگر مرور نام بازیگران یک فیلم نیست، خواندن فهرست غایبانی است که هر کدام، تکه‌ای از حافظه جمعی ما را با خود برده‌اند...نام‌هایی که روزی نوید آغاز یک کمدی را می‌دادند، حالا در ذهن، مرثیه‌ای برای پایان یک نسل شده‌اند...هر اسمی که روی پرده می‌آید، بیش از آنکه به حضور اشاره کند، غیاب را یادآوری می‌کند...غیابی که آرام‌آرام روی حافظه سینمای ایران سایه انداخته است..... شاید به همین دلیل است که این تیتراژ بیش از هر چیز، حس تنهایی را بیدار می‌کند. نه فقط تنهایی آدم‌ها، که تنهایی یک نسل از تماشاگران....نسلی که هر بار این نام‌ها را می‌بیند، احساس می‌کند جهانش اندکی کوچک‌تر شده و هر روز، یکی دیگر از ستون‌های خاطره فرو می‌ریزد.....

حالا این تیتراژ فقط آغاز یک فیلم نیست، پایان آرام یک دوران است...دورانی که قهرمانانش دیگر روی زمین راه نمی‌روند و تنها در نور لرزان پرده سینما نفس می‌کشند....شاید به همین خاطر است که با تمام شدن این چند دقیقه، حس می‌کنیم هر روز در این دنیا، کمی تنها‌تر از دیروز شده‌ایم و شاید فردا ما هم یکی از همین اجاره‌نشین‌هایی باشیم که باید این خانه را ترک کند!

saemi_1355

@mohem_mat

بین استقلال تاجرنیا و دولت دبش!
مجید مرادی

خبرگزاری فارس نوشته است استقلال تاجرنیا شفاف نیست! (لینک)
احتمالا سرکردگان این خبرگزاری برای مدیر عاملی باشگاه استقلال خوابی دیده اند و دنبال زمینه‌چینی هستند اما اصلا کاری به تاجرنیا ندارم که از ستاد پزشکیان رفته به باشگاه استقلال و البته از قدیم هم ورزشی بود و جزء انگشت شمار مدیران غیر نظامی فوتبال ایران است و اگر رئیس فدراسیون فوتبال می‌شد به مراتب بهتر از تاج بود اما تنها سؤالم از سرکردگان فارس این است که به نظر شما دولت دبش رئیسی چقدر شفاف بود و چقدر شما از آن انتقاد کردید که تفاله چای را به کنیا صادر و به عنوان چای درجه یک خارجی وارد نکنید! و سه میلیارد دلار را به جیب نزنید! بله؟!


#فرهیختگان روزن آگاهی

دریای خزر؛ پل میان دو جنگ

ظاهراً دریای خزر در حال تبدیل شدن به معبری برای اتصال دو جنگ در دو سوی آسیاست؛ جنگ روسیه و اوکراین در شرق اروپا و جنگ ایران و آمریکا در غرب آسیا.

با هدف قرار گرفتن یک شناور ایرانی در خزر، عملاً پای ایران به جنگی دیگر باز شده است؛ جنگی که تهران طی سه سال گذشته، مستقیم و غیرمستقیم، در آن نقش داشته است.
اکنون پرسش این است که آیا ایران حمله اوکراین را تلافی خواهد کرد؟ و آیا اوکراین که در ماه‌های گذشته زیرساخت‌های روسیه را در عمق استراتژیک آن هدف قرار داده، بار دیگر مسیر دریایی میان ایران و روسیه را هدف خواهد گرفت؟

سخنان زلنسکی و دیگر مقامات اوکراینی نشان می‌دهد که حملات در خزر ممکن است ادامه یابد. کی‌یف انگیزه‌های روشنی برای کشاندن ایران به جنگ اوکراین دارد. زلنسکی نیز روسیه را متهم کرده که با ارائه اطلاعات ماهواره‌ای، در هدف قرار گرفتن اهداف آمریکایی توسط ایران نقش داشته است. اقدامی که آشکارا با هدف تحریک آمریکا انجام می‌شود.

پل زدن میان دو جنگ می‌تواند راهی برای جلب حمایت ترامپ و تضمین تداوم کمک‌های آمریکا باشد؛ اما منافع واشنگتن لزوماً با کی‌یف همسو نیست. آمریکا از یک سو به دنبال پایان جنگ در اروپاست و از سوی دیگر، از نزدیکی بیشتر ایران و روسیه نگران است.

در چنین شرایطی، خطر شکل‌گیری یک زنجیره امنیتی به‌هم‌پیوسته افزایش یافته است؛ به‌گونه‌ای که هر جنگ به تداوم جنگ دیگر یاری می‌رساند. حمله اوکراین به منافع ایران می‌تواند تهران را بیش از گذشته به مسکو نزدیک کند و واکنش ایران نیز ممکن است روسیه و آمریکا را وارد محاسبات تازه‌ای نماید.

خطر اصلی همین‌جاست: جنگ‌ها لزوماً از جایی که آغاز شده‌اند گسترش پیدا نمی‌کنند؛ بلکه از نقاط اتصال میان آنها بزرگ می‌شوند. خزر ممکن است یکی از همین نقاط اتصال باشد.

اگر این روند ادامه یابد، دیگر نمی‌توان جنگ روسیه و اوکراین، رویارویی ایران و آمریکا و رقابت قدرت‌ها در خاورمیانه را سه بحران جداگانه دانست. این بحران‌ها از اروپای شرقی تا قفقاز، خزر و خاورمیانه به یکدیگر متصل شده‌اند.

شاید از این منظر بتوان وضعیت کنونی را نوعی «جنگ جهانی کوچک» دانست؛ نه به معنای آغاز جنگ جهانی سوم، بلکه به این معنا که چند جنگ منطقه‌ای با بازیگران متفاوت، در یک جغرافیای وسیع به یکدیگر پیوند خورده‌اند. در هر دو جبهه‌ی اروپا و آسیا، تعداد کشورهای عملا درگیر از یک بحران محدود و منطقه‌ای فراتر رفته است. بازتاب فوری و عینی روی اقتصاد جهان نیز چیزی نیست که از دیده پنهان بماند‌

صلاح‌الدین خدیو


#فرهیختگان روزن آگاهی

به خستگی و سرافرازی ایران‌زمین، ثبت دژ الموت در فهرست میراث جهانی یونسکو را به هم‌میهنان وطن‌دوست شادباش می‌گوییم.

الموت

واژۀ الموت از دو جزء ترکیب شده است، جزء اوّل «اله» و جزء دوم «اموت». واژۀ «اله» هنوز در زبان مردم رودبار الموت و همسایگان آنان، یعنی ساکنین گیلان و مازندران زنده است. اغلب کشاورزان الموتی در حقّ مرغانی که به صیفی و زراعت آسیب می‌رسانند گویند: «اله تره بزند»؛ یعنی عقاب ترا بزند. از این گذشته در ترکیب بعضی از نامهای محلها این واژه دیده می‌شود. از آنهاست «اله‌نشینی بند»؛ یعنی بند عقاب‌نشین که تپۀ بلندی نزدیک زوارک است.
این واژه در نقاط مختلف مازندران به دو شکل «اله = ale» یا «اله = alle» شنیده می‌شود. در گیلان به شکلهای «الغ = aloq» یا «آلغ = āloq» مصطلح است و در لورا این پرنده را «اله = ale» خوانند (مطالعۀ نگارنده در محل). در متون قدیمی نیز «اله» به معنی عقاب ذکر شده است (التنبیه علی حدوث التصحیف حمزۀ اصفهانی، السامی فی الاسامی، التفهیم ابوریحان بیرونی). ‌
جزء دوم این ترکیب یعنی واژۀ «اموت» را بیشتر مورّخین از مصدر آموختن دانسته‌اند. ابن‌الاثیر می‌نویسد: «الموت در مرز دیلم است. آلوه به معنی عقاب و جزء دوم این کلمه که آموت باشد به لهجۀ دیلمی به معنی آموزش است (کامل التواریخ در احوال اسمعیلیه) و زکریا بن محمّد قزوینی گوید: «الموت در ناحیۀ رودبار میان قزوین و دریای خزر است. آلوه در فارسی به معنی عقاب و آموت به معنی آموزش است. این قلعه به این علّت بدین نام خوانده شد که عقابی پادشاهی را در شکار به این قلعه که به سرزمینهای پیرامون خود مسلّط است متوجّه ساخت». حمدالله مستوفی گوید: «آن قلعه را در اوّل اله‌آموت گفته‌‌اند به معنی آشیانۀ عقاب که بچگان را بر او آموزش کردی، به مرور الموت شد». با این شرح می‌توان به این نتیجه رسید که الموت واژۀ مرکب و به معنی عقاب‌آموز یا عقاب‌آموخت است.

دکتر منوچهر ستوده
از واقفان بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار و منتخب هشتمین جایزۀ ادبی و تاریخی دکتر محمود افشار

«قلعۀ الموت ـ بلدة الاقبال»، فرهنگ ایران‌زمین، ۱۳۳۴، شمارۀ ۳، ص ۶-۷.


#فرهیختگان روزن آگاهی

‍ مرتضی پروین، نقاش و مجسمه‌ساز که دوران محکومیت خود را در زندان اوین سپری می‌کند، یک نقاشی دیواری بزرگ را در روز شنبه ۴ مرداد ماه جاری در اعتراض به مجازات اعدام بر دیوار هواخوری این زندان رسم کرد.

این هنرمند در اعتراض به روند فزاینده اعدام‌های اخیر از سوی قوه قضاییه، تصویری از یک جنین را در ابعاد ۲/۵ در ۳ متر بر پس‌زمینه‌ای سیاه نقاشی کرد؛ تصویری که در آن بند ناف جنین همچون طناب دار گره خورده است.

تصویری از طرح اولیه این نقاشی را ملاحظه می‌کنید.

مرتضی پروین تاکنون چندین نمایشگاه نقاشی، مجسمه و پرفورمنس‌آرت را با موضوعاتی چون نه به اعدام، سرکوب زنان، کشتار دی‌ماه، نه به جنگ، روز جهانی زن، کارگر، معلم و دیگر مفاهیم حقوق بشری در زندان اوین برگزار کرده است.

مرتضی پروین، هنرمند تجسمی و فعال مدنی ۳۴ ساله که بهمن ۱۴۰۲ بازداشت شد، با رای دادگاه تجدیدنظر در دیماه ۱۴۰۳ به اتهام «اجتماع و تبانی به قصد برهم زدن امنیت داخلی و خارجی» به ۵ سال زندان محکوم شده است.


#فرهیختگان راهی به رهایی

۱۱ سال پیش
خامنه‌ای با غرور و تکبر از مسلح کردن غزه و حزب الله میگه و اینکه باید کرانه باختری رو هم مسلح کرد.

پ ن: امام خمینی در ۱۰ سال حکومت خود اجازه نداده بود ریالی از دولت به فلسطین پرداخت شود و گفته بود کمک به مردم فلسطین فقط از ناحیه گمک های مردمی باید باشد اما خامنه ای خلاف رویه امام بیش از ۳۰ سال ثروت کشور را هزینه لبنان، فلسطین، سوریه، عراق، یمن، افغانستان و بسیاری از کشورهای امریکایی و افریقایی کرد تا بگوید من نفر اول خاورمیانه هستم


#فرهیختگان راهی به رهایی

چه دردناک است شرمسار وطن بودن، آن‌گاه که وطن در دست مشتی نیرنگ‌باز بی‌رگ است که از سر بی‌تدبیری و خودخواهی اداره‌اش می‌کنند، آن‌گاه که در چشم جهانیانن چهره‌ای گستاخ، موذی و بی‌ارج دارد، آن‌گاه که به جای خوراک سالم روحانی، خوراک فاسد پیش رویش می‌گذارند، آن‌گاه که فقر و پریشانی چنان در تار و پود زندگی مردم لانه کرده که به هیچ روی نمی‌توان چاره‌اش کرد.

احساسی است خفت‌بار که آدمی را رها نمی‌کند؛ احساسی ماندگار که خلاف احساسات روزمره‌ی پیش‌ پا افتاده، به‌ آسانی زُدوده نمی‌شود. آری، این شکنجه و خفقانی بی‌پایان و همیشگی است که با آن از خواب برمی‌خیزی، هر ساعت از روز را با آن می‌گذرانی، و شب با آن به بستر می‌روی...



خانه ماتریونا
الکساندر سولژنیتسین


#فرهیختگان راهی به رهایی

به برخی از خانواده‌های ۱۰ محکوم به اعدام پرونده موسوم به #میدان_علیخانی اصفهان اعلام شده است که برای آخرین ملاقات به زندان مرکزی اصفهان مراجعه کنند.
علیرضا سپاهی و ابوالفضل سپاهی دو پسرعمو و از محکومان این پرونده، از جمله افرادی هستند که خطر اجرای قریب‌الوقوع حکم اعدام آنان بسیار جدی است.

قبل از این دو نفر دیگر از محکومین این پرونده توسط جمهوری اسلامی اعدام شده بودند.

پرونده میدان علیخانی نیز، همچون بسیاری از پرونده‌های سیاسی و امنیتی مشابه، با ابهام‌های جدی حقوقی و قضایی، محرومیت متهمان از دادرسی عادلانه و نگرانی‌های گسترده انسانی روبه‌روست.
توقف این جنایات نیاز به یک همت ملی دارد. باید در کنار یکدیگر این ماشین مرگ را متوقف کنیم.

مهدی محمودیان


#فرهیختگان روزن آگاهی

از تعبیر غیرمنصفانه‌ی غنی‌نژاد تا پاسخ گزنده‌ی سروش/ شریعتی و سایه‌ی مارکسیسم

مصطفی فقیهی

‏دکترشریعتی همچون بسیاری از روشنفکران دوره‌ی خود، ناخودآگاه وتحت غلبه‌ی پارادایم مارکسیستی زمانه،عناصری چون عدالت‌خواهی و ضدامپریالیستی راوام گرفت وبا ادبیات دینی درآمیخت؛ که این آمیزش عوامل ناهمگون و لایتچسبک و فاقد ربط منطقی، به یک جریان التقاطی منتج به ساده‌سازی تاریخ و تضعیف انسجام نظری در مکاتب مورد استفاده انجامید.

‏پس باید به زمانه و جوّ غالب اشکال گرفت یابه همه‌ی روشنفکران آن روزگار؛ نه فقط به یک کس.

‏در فضای امروز که همه در پی یافتن یک مقصر برای بحران‌های انباشته‌ از گذشته هستند، اطلاق «شیاد» به شریعتی از سوی دکتر غنی‌نژاد منصفانه نیست؛ و البته پاسخ مملو از طعن و لعن «دکتر سروش» هم عادلانه نیست.

‏تقلیل یک جریان فکری به اتهام شخصی، نه گذشته را روشن می‌کند و نه به فهم امروز کمکی می‌رساند. ضمن‌آنکه استفاده‌ی این ادبیات از سوی بزرگان اندیشگی، به عادی‌سازی هرچه بیش‌تر واژگان و اتهاماتی چنین در جامعه و بالاخص فضای پلشت سیاسی و تندتر شدن هر چه بیشتر شرایط در تمام طبقات و جریانها می‌انجامد.

#فرهیختگان روزن آگاهی

در مورد نقد غنی نژاد به علی شریعتی ، نظرم به نظر غنی نژاد نزدیک تر است . شریعتی آسیب های زیاد و‌جبران ناپذیری به جامعه ایرانی وارد کرده است ، پاسخ خشمگینانه ‌ و طبق معمول با کلام مغلق و غیر قابل درک سروش به غنی نژاد هم ، خدشه ای به اساس استدلالات غنی نژاد وارد نمی کند .

بهمنی قاجار


#فرهیختگان روزن آگاهی

ارزیابی اجمالی منطقی تاریخ  بدیل غنی نژاد
احمد علوی
 
یکی از الگوهای استدلالی که در سخنان موسی غنی‌نژاد، به‌ویژه در مناظره او با مسعود درخشان و نیز در برخی گفت‌وگوها و نوشته‌هایش، بارها مشاهده می‌شود، استفاده از شرطی‌های خلاف‌واقع (Counterfactual Conditionals) است. این نوع استدلال بر گزاره‌هایی استوار است که با ساختار «اگر رخداد الف اتفاق نمی‌افتاد، آنگاه رخداد ب اتفاق می‌افتاد» بیان می‌شوند؛ در حالی که مقدمِ گزاره در واقعیت هرگز تحقق نیافته و بنابراین نتیجه نیز امکان آزمون تجربی ندارد.
 
از مشهورترین نمونه‌های این شیوه استدلال، این ادعای اوست که:
 
«اگر حضرت امام نبودند، با تفکری که در آن مقطع در کشور ما توسط روشنفکران چپ مانند بنی‌صدر و طرفداران شریعتی شکل گرفته بود، کشور ما به کامبوج دوم تبدیل می‌شد.» او در چند جا با ساختار مشابه گفته است: اگر جریان چپ (شریعتی، بنی‌صدر، بهشتی و...) غالب می‌شد، ایران به سرنوشت کشورهای کمونیستی (کامبوج، شوروی، کره شمالی و...) دچار می‌شد. گویا همه این افراد دارای گرایش، هدف و سیاست های یکسانی بوده اند. او همچنین نوشته‌ها یرواند آبراهامیان را «پر از مغالطه» و «به درد ظرف آشغال» توصیف کرده است.
 
او در موارد دیگری نیز از همین الگوی استدلالی بهره گرفته است. برای مثال، درباره سازمان مجاهدین خلق گفته است که اگر این سازمان قدرت را در اختیار می‌گرفت، ایران احتمالاً سرنوشتی مشابه کامبوجِ دوران خمر سرخ پیدا می‌کرد. همچنین در نقد ملی شدن صنعت نفت استدلال کرده که اگر نفت ملی نمی‌شد، ایران می‌توانست از سود شرکت نفت بریتانیا سهم قابل‌توجهی دریافت کند و مسیر توسعه اقتصادی متفاوتی را طی کند. در تحلیل جریان‌های فکری چپ نیز بارها اظهار داشته است که اگر اندیشه‌های چپ‌گرایانه روشنفکران ایرانی غالب می‌شد، ایران به سرنوشت کشورهای کمونیستی مانند شوروی، کره شمالی یا کامبوج دچار می‌شد.
 
وجه مشترک همه این گزاره‌ها آن است که بر پایه یک تاریخ بدیل (Alternative History) یا سناریوی فرضی بنا شده‌اند؛ سناریویی که نه قابل مشاهده است و نه امکان آزمون تجربی آن وجود دارد. از همین رو، این دسته از استدلال‌ها از منظر فلسفه علم و منطق نیازمند بررسی دقیق و وثیق هستند. این یادداشت قصد ندارد که این رویکرد متملقانه به روح الله خمینی و پرخاشگری نسبت به دیگران را به بررسی بگذارد. بلکه هدف آن است یک یک بررسی اجمالی و ساده از گزاره هایی بنماید که ساختار روایت تاریخی غنی نژاد بر آن بنا شده است.
 
ارزیابی از منظر منطق صوری
 
در منطق گزاره‌ای کلاسیک، گزاره‌های شرطی معمولاً به صورت «اگر P، آنگاه Q» تحلیل می‌شوند. اما شرطی‌های خلاف‌واقع، مانند «اگر خمینی وجود نداشت، ایران به کامبوج تبدیل می‌شد»، از این چارچوب پیروی نمی‌کنند. در منطق کلاسیک، هرگاه مقدم گزاره (P) کاذب باشد، کل گزاره شرطی به‌صورت صوری صادق تلقی می‌شود؛ بنابراین این منطق اساساً برای ارزیابی گزاره‌هایی که بر پایه رخدادهای تحقق‌نیافته بنا شده‌اند، مناسب نیست.
 
برای تحلیل چنین گزاره‌هایی، منطق‌دانان به نظریه جهان‌های ممکن (Possible Worlds Semantics)، به‌ویژه در آثار دیوید لوئیس و رابرت استالنکر، متوسل شده‌اند. بر اساس این رویکرد، اعتبار یک شرطی خلاف‌واقع زمانی قابل ارزیابی است که بتوان نشان داد در «نزدیک‌ترین جهان ممکن» که در آن مقدم تحقق یافته، نتیجه مورد ادعا نیز واقعاً رخ می‌دهد.
 
به بیان دیگر، اگر کسی ادعا کند «در صورت نبود خمینی، ایران به کامبوج تبدیل می‌شد»، باید نشان دهد نزدیک‌ترین جهان ممکنِ فاقد خمینی، با حفظ سایر شرایط تاریخی، واقعاً به ظهور حکومتی مشابه خمر سرخ منتهی می‌شود. چنین ادعایی مستلزم ارائه شواهد نظری و تاریخی گسترده درباره توازن نیروهای سیاسی، ساختار قدرت، نقش ارتش، بازار، روحانیت، نیروهای ملی، شرایط بین‌المللی و بسیاری عوامل دیگر است.
 
در استدلال‌های غنی‌نژاد، این مرحله هرگز انجام نمی‌شود. نتیجه مورد نظر صرفاً به‌عنوان یک ادعای قطعی بیان می‌شود، بی‌آنکه معیار روشنی برای انتخاب «جهان ممکن نزدیک‌تر» یا مدل علّی آن ارائه شود. ازاین‌رو، این گزاره از منظر منطق صوری نه اثبات‌پذیر است و نه ابطال‌پذیر.
 
ارزیابی از منظر منطق غیرصوری
 
از منظر منطق غیرصوری و نظریه استدلال، این نوع استدلال‌ها معمولاً با چندین خطای استدلالی همراه هستند.
 
نخست، این گزاره‌ها مصداق شرطی خلاف‌واقع غیرقابل‌آزمون هستند. چون مقدم هرگز در تاریخ تحقق نیافته است، هیچ داده تجربی مستقیمی وجود ندارد که بتواند درستی یا نادرستی نتیجه را نشان دهد. در نتیجه، چنین ادعاهایی در معنای پوپری، ابطال‌پذیر (Falsifiable) نیستند و از این حیث ارزش تبیینی محدودی دارند.

👇👇👇
#فرهیختگان روزن آگاهی

 
دوم، این استدلال‌ها به ساده‌سازی علیت تاریخی مبتلا هستند. تحولات انقلاب ۱۳۵۷ و سال‌های نخست پس از آن محصول تعامل مجموعه‌ای پیچیده از نیروهای سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، مذهبی، نظامی و بین‌المللی بودند. فروکاستن تمام این پیچیدگی به حضور یا عدم حضور یک شخصیت یا یک جریان فکری، نوعی تقلیل‌گرایی علّی محسوب می‌شود که با روش‌شناسی رایج تاریخ‌نگاری و علوم سیاسی سازگار نیست.
 
سوم، این استدلال‌ها اغلب به دوراهی کاذب (False Dilemma) متکی‌اند. در مثال مشهور «یا خمینی یا کامبوج»، طیف وسیعی از سناریوهای ممکن حذف می‌شوند؛ از جمله امکان شکل‌گیری دولت‌های ملی، دولت‌های لیبرال، حکومت‌های نظامی، ائتلاف‌های سیاسی یا حتی اشکال دیگری از اقتدارگرایی که هیچ شباهتی به رژیم خمر سرخ نداشتند. در واقع، استدلال با حذف گزینه‌های میانی، تنها دو سرنوشت کاملاً متضاد را پیش روی مخاطب قرار می‌دهد.
 
چهارم، این شیوه استدلال در بسیاری موارد به توسل به عواقب فرضی نزدیک می‌شود. در اینجا تصویری بسیار هولناک از آینده‌ای فرضی ــ مانند نسل‌کشی کامبوج ــ ترسیم می‌شود تا پذیرش یک نتیجه سیاسی یا تاریخی تقویت شود، بدون آنکه رابطه علّی میان مقدم و تالی به‌طور مستقل اثبات شده باشد. در این حالت، عنصر اقناعی و لفاظی جایگزین استدلال مستند می‌شود.
 
 
پیش‌فرض‌های اثبات‌نشده
 
اعتبار چنین شرطی‌هایی علاوه بر مشکلات منطقی، به مجموعه‌ای از پیش‌فرض‌های اثبات‌نشده نیز وابسته است. برای مثال، در ادعای «اگر خمینی نبود، ایران کامبوج می‌شد»، دست‌کم باید چند گزاره مستقل اثبات شوند:
 
نیروهای چپ یا گروه‌های مورد اشاره واقعاً توانایی کسب قدرت انحصاری را داشتند.
این نیروها دقیقاً سیاست‌هایی مشابه رژیم پول پوت را اتخاذ می‌کردند.
هیچ نیروی سیاسی، اجتماعی یا نظامی دیگری مانع اجرای این سیاست‌ها نمی‌شد.
محیط منطقه‌ای و بین‌المللی نیز اجازه تحقق چنین سناریویی را می‌داد.
 
بدون اثبات این زنجیره از مقدمات، نتیجه نهایی بیش از آنکه یک استنتاج منطقی باشد، یک روایت سازی تاریخی یا سناریوی ذهنی باقی می‌ماند.
 
همین الگو در سایر نمونه‌های مطرح‌شده نیز دیده می‌شود. برای مثال، ادعای اینکه اگر صنعت نفت ملی نمی‌شد، ایران به‌طور قطع از سود شرکت نفت بریتانیا سهم مشخصی دریافت می‌کرد، مستلزم فرض ثبات رفتار دولت بریتانیا، ثبات بازار جهانی نفت، عدم وقوع کودتای ۱۳۳۲، تغییر نکردن روابط بین‌الملل و ده‌ها عامل دیگر است؛ عواملی که هیچ‌یک قابل اثبات قطعی نیستند.
 
کارکرد لفاظی و رتوریکی شرطی‌های خلاف‌واقع
 
در ادبیات تحلیل گفتمان و بلاغت سیاسی، شرطی‌های خلاف‌واقع غالباً بیش از آنکه نقش تبیینی داشته باشند، کارکرد تبلیغات پوپولیستی، اقناعی و مقبولیت‌بخش ایفا می‌کنند. این نوع گزاره‌ها معمولاً برای دفاع از یک شخصیت تاریخی، توجیه یک تصمیم سیاسی یا تثبیت یک روایت خاص از گذشته به کار می‌روند. مخاطب نیز به دلیل نبود امکان آزمون تجربی، نمی‌تواند صحت یا نادرستی ادعا را به‌طور مستقیم بررسی کند.
 
به همین دلیل، بسیاری از پژوهشگران علوم سیاسی میان سناریونویسی تحلیلی و شرطی خلاف‌واقع لفاظی-رتوریکی تمایز قائل می‌شوند. سناریونویسی علمی مبتنی بر مدل‌های علّی، شواهد تاریخی و مقایسه‌های نظام‌مند است؛ اما شرطی‌های خلاف‌واقع لفاظی-رتوریکی غالباً فاقد این پشتوانه‌اند و بیشتر برای تأثیرگذاری بر ذهن مخاطب طراحی می‌شوند.
 
جمع‌بندی
 
استدلال‌هایی از قبیل «اگر خمینی نبود، ایران کامبوج می‌شد»، «اگر مجاهدین خلق قدرت را در دست می‌گرفتند، ایران به سرنوشت خمر سرخ دچار می‌شد» یا «اگر نفت ملی نمی‌شد، ایران مسیر اقتصادی بهتری را طی می‌کرد»، همگی بر الگوی مشترک شرطی‌های خلاف‌واقع استوار هستند.
 
از منظر منطق صوری، این گزاره‌ها خارج از قلمرو منطق گزاره‌ای کلاسیک قرار می‌گیرند و تنها در چارچوب منطق جهان‌های ممکن قابل تحلیل‌اند؛ با این حال، بدون ارائه مدل روشن از نزدیک‌ترین جهان ممکن، نه قابل اثبات هستند و نه قابل ابطال. از منظر منطق غیرصوری نیز این استدلال‌ها معمولاً با ترکیبی از شرطی خلاف‌واقع غیرقابل‌آزمون، ساده‌سازی علیت تاریخی، دوراهی کاذب و توسل به عواقب فرضی همراه‌اند. ازاین‌رو، چنین گزاره‌هایی بیش از آنکه استدلال‌هایی معتبر برای تبیین تاریخ باشند، به‌عنوان ابزارهای لفاظی-رتوریکی در دفاع از یک ایدئولوژی یا روایت سیاسی یا تاریخی قابل فهم‌اند.

#فرهیختگان روزن آگاهی