🔻 معمای «بیت مجتبی خامنه‌ای»؛ چه کسی پشت پرده قدرت را اداره می‌کند؟
✍️ حسین باستانی
غیبت مجتبی خامنه‌ای از انظار عمومی فقط پرسشی درباره وضعیت جسمانی او ایجاد نکرده است؛ پرسش مهم‌تر این است که در غیاب حضور علنی رهبر، سازوکار اعمال قدرت چگونه کار می‌کند؟
حسین باستانی در این یادداشت از فرضیه‌ای آغاز می‌کند که هنوز به‌طور مستقل اثبات نشده است: اینکه حمله به اقامتگاه مجتبی خامنه‌ای ممکن است آسیب‌هایی جدی به او وارد کرده باشد و حکومت به دلایل سیاسی از نمایش عمومی وضعیت او خودداری کند.
اما نویسنده از این فرض به مسئله‌ای ساختاری‌تر می‌رسد: «بیت رهبری».
اگر رهبر برای ارتباط با ساختار حکومت بیش از گذشته به حلقه‌ای محدود از معتمدان وابسته شده باشد، این افراد چه کسانی‌اند؟ چه میزان دسترسی مستقیم به او دارند؟ پیام‌هایی که به نام رهبر منتقل می‌شود چگونه تولید، تأیید و ابلاغ می‌شود؟ و مهم‌تر از همه، مرز میان اراده رهبر و اراده حلقه پیرامون او کجاست؟
باستانی این وضعیت را در امتداد سابقه سیاست‌ورزی پشت‌پرده در جمهوری اسلامی و تجربه پیشین مجتبی خامنه‌ای بررسی می‌کند؛ اما معتقد است آنچه پس از اعلام رهبری او شکل گرفته، ممکن است سطح تازه‌ای از «حکومت پشت‌پرده» باشد؛ سطحی نامتعارف حتی با معیارهای ساختار غیرشفاف جمهوری اسلامی.
📖 متن کامل مقاله حسین باستانی:
معمای «بیت مجتبی خامنه‌ای» در بی‌بی‌سی فارسی
فرهیختگان:
فارغ از اینکه فرضیه مربوط به وضعیت جسمانی مجتبی خامنه‌ای نهایتاً تأیید شود یا نه، مقاله پرسشی اساسی‌تر را پیش می‌کشد:
در نظامی که دسترسی مستقیم به رأس قدرت محدود، سازوکار تصمیم‌گیری غیرشفاف و حلقه واسط میان رهبر و حکومت ناشناخته است، چگونه می‌توان فهمید «رهبر» کجا تصمیم می‌گیرد و «بیت رهبر» از کجا آغاز می‌شود؟
و شاید پرسش دشوارتر این باشد:
اگر روزی امکان تشخیص اراده رهبر از اراده کسانی که به نام او سخن می‌گویند از میان برود، آیا هنوز با حکومت یک فرد روبه‌رو هستیم یا با حکومت یک «بیت»؟
#حسین_باستانی #مجتبی_خامنه‌ای #بیت_رهبری #ساختار_قدرت #جمهوری_اسلامی
#منتخب_فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

⚫️ سوم شهریور ۱۳۲۰؛ روزی که ایران اشغال شد
سوم شهریور یادآور یکی از تلخ‌ترین روزهای تاریخ معاصر ایران است.
بامداد سوم شهریور ۱۳۲۰، در میانه جنگ جهانی دوم و با وجود اعلام بی‌طرفی ایران، نیروهای شوروی از شمال و بریتانیا از جنوب و غرب وارد خاک ایران شدند.
ارتش ایران توان مقابله با دو قدرت بزرگ نظامی را نداشت؛ با این همه، در نقاطی از مرزهای کشور نظامیان ایرانی مقاومت کردند و شماری در دفاع از خاک ایران جان باختند.
اشغال ایران تنها یک واقعه نظامی نبود. پیامدهای جنگ، حضور نیروهای خارجی، بحران اقتصادی و کمبود مواد غذایی و سپس منازعات مربوط به خروج نیروهای شوروی، برای سال‌ها بر سیاست و جامعه ایران سایه انداخت.
در این میان، نقش دولتمردانی چون محمدعلی فروغی در روزهای بحرانی اشغال و بعدها احمد قوام در بحران آذربایجان و خروج نیروهای شوروی، از فصل‌های مهم و همچنان محل بحث تاریخ سیاسی معاصر ایران است.
سوم شهریور فرصتی است برای یادآوری یک اصل ساده اما بنیادین:
استقلال و تمامیت ارضی ایران نه امری بدیهی و همیشگی، بلکه میراثی است که نسل‌هایی برای حفظ آن هزینه داده‌اند.
یاد نظامیان و مرزبانانی که در شهریور ۱۳۲۰ در دفاع از ایران جان باختند، گرامی.
#سوم_شهریور #اشغال_ایران #جنگ_جهانی_دوم #تاریخ_معاصر #محمدعلی_فروغی #احمد_قوام

#تاریخ_فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

🔸 فقیه اومانیست؛ وقتی «انسان بما هو انسان» وارد فقه شد
✍️ علی‌اشرف فتحی
پس از درگذشت آیت‌الله طالقانی در نخستین ماه‌های جمهوری اسلامی، نام دو فقیه در یکی از نخستین چالش‌های درونی حکومت جدید مطرح شد: سید ابوالفضل زنجانی و حسینعلی منتظری.
گردش روزگار اما این دو را در نقطه‌ای مهم به یکدیگر نزدیک کرد: کرامت و حقوق انسان، صرف‌نظر از دین و عقیده او.
زنجانی در سال ۱۳۵۶ و در متن «حقوق بشر اسلامی» نوشته بود:

«کرامت و شرف انسانی به موجب آیه کریمه "و لقد کرمنا بنی‌آدم" از طرف آفریدگار جهان مسجل شده و شامل همه اعضای خانواده بزرگ بشری است...»

به روایت فتحی، اهمیت این استدلال در آن بود که آیه ۷۰ سوره اسراء تا آن زمان عمدتاً در متون تفسیری، فلسفی و اخلاقی مورد توجه قرار می‌گرفت و کمتر مبنای استدلال حقوقی و فقهی قرار می‌گرفت.
سال‌ها بعد، آیت‌الله منتظری این نگاه را به بحث فقهی خود وارد کرد:

«اینکه گفته می‌شود حقوق انسان، یعنی انسان بما هو انسان شرافت دارد ولو اینکه کافر باشد، چون ذاتاً انسان نزد خداوند احترام دارد و این صریح آیه است.»

این مبنا در سال‌های پایانی زندگی منتظری به فتواهایی درباره لزوم رعایت حقوق غیرشیعیان و غیرمسلمانان انجامید؛ رویکردی که برخی شاگردانش از آن با عنوان «اومانیسم اسلامی» یاد کردند: انسان، فارغ از دین و اندیشه‌اش، دارای ارزش است؛ ارزشی که در این دستگاه فکری منشأ الهی دارد.
منتظری بعدها در کتاب «انتقاد از خود» نوشت:

«یکی از مهم‌ترین اشتباهات ما این بود که حقوق انسان بما هو انسان را در تحقیقات فقهی مورد عنایت قرار ندادیم... و برخی از بحث‌ها درباره کرامت و حقوق ذاتی بشر را سوغات غرب دانستیم.»

شاید اهمیت این تحول دقیقاً در همین پرسش باشد:
آیا می‌توان از درون فقه، به حقوقی برای انسان رسید که پیش از مسلمان یا نامسلمان بودن او، از خودِ «انسان بودن» آغاز شود؟
#فقه #حقوق_بشر #حسینعلی_منتظری #ابوالفضل_زنجانی #اندیشه

#فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

🟢 آیا ایران از روشنفکری دینی عبور کرده است؟
پاسخ علیرضا معینی به پرسش «فرهیختگان»
هفته گذشته، ذیل یادداشت «روشنفکری دینی؛ از رعیت تا شهروند» پرسیدیم:
آیا برای رسیدن به جامعه‌ای شهروندمدار، توسعه‌یافته و مبتنی بر حقوق انسان، همچنان به «روشنفکری دینی» نیاز داریم؛ یا جامعه ایران از مرحله‌ای عبور کرده که این مفاهیم باید مستقل از دین صورت‌بندی شوند؟

علیرضا معینی، نویسنده آن یادداشت، اکنون در پاسخی مفصل به این پرسش، از یک پاسخ دوگانه پرهیز می‌کند.
او از یک سو تصریح می‌کند:

«حقوق بشر محتاج دین نیست و نباید هم باشد. حق انسان، حق است؛ حتی اگر صاحب حق مؤمن نباشد.»

اما از سوی دیگر معتقد است کاهش دینداری یا فاصله‌گرفتن جامعه از نهاد دین، لزوماً به معنای پایان «مسئله دین» در ایران نیست. از نظر او باید میان دین‌گریزی، روحانیت‌گریزی، حکومت‌گریزی، فقه‌گریزی و بی‌ایمانی تفاوت گذاشت.
معینی در نهایت روشنفکری دینی را نه مقصد نهایی جامعه، بلکه «پل» می‌نامد:

«پل برای آن ساخته نمی‌شود که مردم تا ابد روی آن بمانند. پل برای عبور است.»

در این تلقی، وظیفه امروز روشنفکری دینی نه استخراج حقوق بشر از متون دینی و نه دفاع از حکومت دینی، بلکه میانجی‌گری میان دو جهان است: سنت و تجدد، ایمان و آزادی، معنویت و حقوق انسان.
و اگر روزی حقوق انسان، آزادی وجدان، برابری شهروندان و محدودیت قدرت، مستقل از توجیه دینی در فرهنگ و نهادهای سیاسی ایران تثبیت شوند، به اعتقاد او این پروژه می‌تواند بگوید مأموریت تاریخی‌اش پایان یافته است.
✍️ در مشاهده فوری پاسخ کامل دکتر علیرضا معینی به پرسش فرهیختگان را می‌خوانید

فرهیختگان:
پاسخ علیرضا معینی بحث را یک گام جلوتر می‌برد و گزاره‌ای قابل تأمل پیش روی ما می‌گذارد:
«روشنفکری دینی مقصد نیست؛ پل است.»
اما همین استعاره، پرسش دشوارتری ایجاد می‌کند.
هر پلی باید دو سوی مشخص داشته باشد: نقطه‌ای که از آن می‌آییم و نقطه‌ای که قرار است به آن برسیم.
اگر مقصد، آن‌گونه که نویسنده می‌گوید، جامعه‌ای باشد که در آن حقوق انسان مستقل از عقیده او به رسمیت شناخته شود، دولت در برابر دین و بی‌دینی بی‌طرف باشد و مؤمن و نامؤمن از حقوق شهروندی برابر برخوردار باشند، آنگاه باید پرسید:
آیا روشنفکری دینی امروز واقعاً جامعه ایران را به سوی این مقصد می‌برد، یا خود به بخشی از پلی تبدیل شده که جامعه در حال عبور از آن است؟
و پرسش حتی بنیادی‌تر:
معیار پایان مأموریت روشنفکری دینی چیست؟
تثبیت سکولاریسم سیاسی؟
پذیرش عمومی حقوق بشر؟
جدایی نهاد دین از قدرت؟
یا زمانی که برای دفاع از آزادی و کرامت انسان، دیگر نیازی به استدلال دینی نداشته باشیم؟
این بار از موافقان و منتقدان روشنفکری دینی دعوت می‌کنیم به همین پرسش پاسخ دهند.
بحث ادامه دارد...
#روشنفکری_دینی #علیرضا_معینی #سکولاریسم #حقوق_انسان #جامعه_مدنی #دین
#فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

🔴 «طائبی کردن» فضای سیاسی؛ امنیت با جامعه یا علیه جامعه؟
✍️ اکبر گنجی
آزادی زندانیان سیاسی؟ نه.

رفع حصر؟ نه.

حذف مجازات اعدام؟ نه.

بازداشت‌های سیاسی جدید؟ آری.

اعدام؟ آری.
اکبر گنجی با این صورت‌بندی، نسبت به آنچه «طائبی کردن فضای سیاسی و اجتماعی وطن» می‌نامد هشدار می‌دهد.
از نگاه او، در شرایطی که ایران هم‌زمان زیر فشار اقتصادی و تهدیدهای خارجی قرار دارد و برای حفظ انسجام و تاب‌آوری خود بیش از هر زمان به همراهی جامعه نیازمند است، حرکت به سمت امنیتی‌تر کردن فضای داخلی نتیجه‌ای معکوس خواهد داشت.
او در برابر این رویکرد از «آشتی ملی» سخن می‌گوید و آزادی زندانیان سیاسی، رفع حصر و توقف اعدام‌ها را از نشانه‌های چنین تغییری می‌داند.
📌 اصل یادداشت اکبر گنجی:
طائبی کردن فضای سیاسی و اجتماعی کشور

فرهیختگان:
فارغ از موافقت یا مخالفت با تحلیل و ادعاهای اکبر گنجی، مسئله‌ای که او مطرح می‌کند ارزش بحث دارد:
در شرایطی که یک کشور با تهدید خارجی، جنگ، فشار اقتصادی و فرسایش اجتماعی روبه‌روست، امنیت ملی چگونه بیشتر تأمین می‌شود؟
با افزایش کنترل امنیتی جامعه و محدودکردن مخالفان؟
یا با گشودن فضای سیاسی، کاهش شکاف دولت–ملت و تبدیل بخش بیشتری از منتقدان به شهروندانی که احساس کنند در سرنوشت کشور سهم دارند؟
و شاید سؤال سخت‌تر این باشد:
در هنگام تهدید خارجی، «مخالف سیاسی» بخشی از مسئله امنیت ملی است یا بخشی از ظرفیت دفاع از کشور؟
#اکبر_گنجی #حسین_طائب #امنیت_ملی #زندانیان_سیاسی #آشتی_ملی #فضای_سیاسی

#صدای_فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

🔴 «اشتباه کردیم»؛ روایتی از گورلا تا میناب، وقتی جان غیرنظامیان در محاسبات جنگ گم می‌شود

ساعت نزدیک یازده‌ونیم صبح بود.
جمعه، ۲۰ اکتبر ۱۹۴۴.
در محله گورلا در شمال‌شرقی میلان، بچه‌ها سر کلاس بودند. جنگ جهانی دوم هنوز تمام نشده بود، اما مدرسه فرانچسکو کریسپی مثل هر روز دیگری پر از کودک بود؛ حدود دویست دانش‌آموز.
ساعت ۱۱:۱۴ نخستین آژیر خطر در میلان به صدا درآمد. ده دقیقه بعد، آژیر اصلی حمله هوایی بلند شد.
معلم‌ها شروع کردند به بردن بچه‌ها به پناهگاهی که زیر ساختمان مدرسه قرار داشت.
می‌شود صحنه را تصور کرد: بچه‌هایی که باید کلاس را ترک کنند، آموزگارانی که آنها را به حرکت سریع‌تر دعوت می‌کنند، راه‌پله‌ای که ناگهان شلوغ شده است و کودکانی که یکی پس از دیگری به زیرزمین می‌روند.
پنج دقیقه بیشتر فرصت نبود.
ساعت ۱۱:۲۹ بمب‌ها رسیدند.
یکی از بمب‌های ۵۰۰ پوندی سقف مدرسه را شکافت و درست وارد راه‌پله‌ای شد که کودکان از آن به سوی پناهگاه پایین می‌رفتند.
انفجار، ساختمان را در هم کوبید.
پناهگاه نیز فرو ریخت.
وقتی مردم و امدادگران به ویرانه‌های مدرسه رسیدند، دیگر برای بسیاری از بچه‌ها کاری نمی‌شد کرد.
۱۸۴ کودک کشته شدند.
مدیر مدرسه، آموزگاران و کارکنان نیز در میان قربانیان بودند. در سراسر گورلا و پرکوتو، بمباران آن روز صدها غیرنظامی دیگر را نیز کشت. اسناد پارلمان ایتالیا شمار کشته‌شدگان غیرنظامی را ۶۱۴ نفر ذکر می‌کنند. (Camera dei Deputati)
امروز در گورلا بنایی به یاد آنان وجود دارد:

کودکان شهید گورلا؛ Piccoli Martiri di Gorla.

اما هشتاد سال بعد، پرسشی هنوز بالای سر آن مدرسه و آن کودکان باقی مانده است:
چرا بمب‌ها آنجا ریخته شدند؟
🔻 داستان بمب‌ها پیش از رسیدن به مدرسه
صبح آن روز ده‌ها بمب‌افکن B-24 نیروی هوایی ارتش آمریکا از جنوب ایتالیا برخاسته بودند.
میلان یکی از مراکز صنعتی مهم ایتالیای فاشیستی بود. سه گروه بمب‌افکن مأمور حمله به کارخانه‌های Isotta Fraschini، Alfa Romeo و Breda شدند.
دو گروه توانستند به اهداف تعیین‌شده خود برسند.
اما مأموریت گروه 451st Bomb Group که باید کارخانه Breda در سستو سان جووانی را بمباران می‌کرد، به شکل دیگری پیش رفت.
این گروه در دو موج حرکت می‌کرد.
موج نخست نیز با خطاهایی روبه‌رو شد؛ اما فاجعه اصلی با موج دوم آغاز شد.
بمب‌افکن‌ها برای رسیدن به Breda باید در نقطه‌ای مشخص گردش می‌کردند.
اما اشتباه کردند.
به جای گردش ۲۲ درجه به چپ، ۲۲ درجه به راست رفتند.
هواپیماها از مسیر هدف دور شدند.
چند لحظه بعد بمباردیر متوجه شد که مسیر اشتباه است.
دیگر نمی‌شد آن را به موقع اصلاح کرد.
کارخانه Breda دیگر در مسیر بمباران نبود.
تا این لحظه، ما با یک خطای نظامی مواجهیم.
انسان اشتباه می‌کند.
خلبان اشتباه می‌کند.
ناوبر اشتباه می‌کند.
حتی در مجهزترین ارتش‌ها نیز ممکن است یک عدد، یک گردش، یک محاسبه یا یک تصمیم اشتباه باشد.
اما آنچه گورلا را از یک «اشتباه ناوبری» به مسئله‌ای بسیار سنگین‌تر تبدیل می‌کند، بعد از کشف اشتباه اتفاق افتاد.
🔻 آنها فهمیده بودند هدف را گم کرده‌اند
این بخش ماجرا اهمیت تعیین‌کننده دارد.
یک پژوهش نظامی منتشرشده در مجموعه اسناد U.S. Army Command and General Staff College، با استناد به اسناد عملیاتی، ماجرا را با وضوح قابل توجهی شرح می‌دهد.
بمباردیر متوجه شد که دیگر نمی‌تواند مسیر را اصلاح کند.
اما بمب‌ها را رها کرد.
دو گروه دیگر نیز فهمیده بودند که دیگر نمی‌توان هدف برنامه‌ریزی‌شده را زد.
اما آنها هم بمب‌هایشان را به تبعیت از رهبر گروه رها کردند. (CGSC Contentdm)
این دیگر اشتباه در تشخیص مسیر نبود.
اشتباه، گردش به راست به جای چپ بود.
اما پس از آنکه فهمیدی اشتباه کرده‌ای، اینکه با ده‌ها هواپیمای حامل بمب چه کنی، تصمیم است.
و این تفاوت، قلب داستان گورلاست.
🔻 آنها نمی‌دانستند مدرسه‌ای آن پایین است
اینجا باید یک واقعیت تاریخی دیگر را نیز روشن گفت.
شواهدی که در دست داریم نشان نمی‌دهد خلبانان می‌دانستند مدرسه فرانچسکو کریسپی در آن منطقه قرار دارد.
هیچ سند معتبری نیز پیدا نشده که نشان دهد کسی در آن هواپیماها گفته باشد:
«مدرسه را بزنید.»
یا:
«کودکان را هدف بگیرید.»
آنها ظاهراً نمی‌دانستند چند دقیقه بعد یکی از بمب‌هایشان سقف مدرسه‌ای را خواهد شکافت و در میان کودکانی منفجر خواهد شد که برای نجات جانشان به سوی پناهگاه می‌دویدند.
اما چیزی را می‌دانستند:
هدف نظامی تعیین‌شده را گم کرده‌اند.
و چیزی را نیز می‌توانستند ببینند:
زیر پایشان منطقه شهری قرار داشت.
👇👇
#تحلیل_فرهیختگان
#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

👆👆
گزارش رسمی پارلمان ایتالیا می‌گوید موج دوم پس از آنکه مسیر اشتباه را در پیش گرفت و دیگر قادر به بازگشت به هدف نبود، برای رهایی از محموله، بمب‌ها را در جنوب‌شرقی هدف رها کرد. گزارش پس از عملیات فرماندهی بال ۴۹ نیز عملکرد گروه را به دلیل ضعف قضاوت و کار تیمی نامناسب به‌شدت نقد کرد. (Camera dei Deputati)
پس باید جمله را دقیق نوشت:
آمریکایی‌ها آگاهانه مدرسه را بمباران نکردند؛
اما آگاهانه بمب‌ها را در منطقه شهری رها کردند، پس از آنکه فهمیده بودند دیگر هدف نظامی تعیین‌شده را نمی‌زنند.
این دو گزاره با یکدیگر تناقضی ندارند.
و شاید فاجعه دقیقاً در فاصله میان همین دو گزاره اتفاق افتاده باشد.
🔻 ۳۴۲ بمب؛ حدود ۸۰ تن
ما درباره چند بمب سرگردان حرف نمی‌زنیم.
اسناد پارلمان ایتالیا از ۳۴۲ بمب ۵۰۰ پوندی سخن می‌گویند.
حدود ۸۰ تن بمب.
بمب‌ها بر گورلا و پرکوتو ریختند. (Camera dei Deputati)
خانه‌ها، خیابان‌ها و مردم زیر آنها بودند.
و مدرسه هم آنجا بود.
بمبی سقف فرانچسکو کریسپی را شکافت.
راه‌پله پر از کودک بود.
بعد از انفجار، دیگر اینکه بمباردیر مدرسه را روی نقشه‌اش دیده بود یا نه، برای پدر و مادری که باید جسد فرزندش را از زیر آوار تحویل می‌گرفت، تفاوت چندانی ایجاد نمی‌کرد.
اما برای تاریخ و حقوق، تفاوت مهم است.
زیرا برای داوری درباره مسئولیت باید بدانیم چه چیزی عمدی بود و چه چیزی نبود.
هدف گرفتن مدرسه ثابت نشده است.
اما رهاسازی بمب‌ها در منطقه شهری پس از علم به از دست رفتن هدف، تصمیمی آگاهانه بود.
🔻 «قصد نداشتیم»؛ جمله‌ای که بارها در جنگ تکرار شده است
گورلا استثنایی عجیب در تاریخ جنگ نیست.
نام شهرها عوض می‌شود.
سال‌ها عوض می‌شوند.
نوع هواپیما و دقت بمب‌ها تغییر می‌کند.
اما یک جمله مرتب بازمی‌گردد:
هدف ما غیرنظامیان نبودند.
و این جمله ممکن است کاملاً هم درست باشد.
اما حقوق جنگ یک پرسش دیگر هم دارد:
برای جلوگیری از کشتن غیرنظامیان چه کردید؟
فاصله میان این دو سؤال، فاصله میان «قصد نداشتیم» و «مسئول نبودیم» است.
این دو یکی نیستند.
🔻 قندوز؛ هفتاد سال بعد
۳ اکتبر ۲۰۱۵، افغانستان.
ساعت کمی بعد از دو بامداد بود.
در بیمارستان تروما متعلق به پزشکان بدون مرز در قندوز، بیماران خوابیده بودند؛ برخی روی تخت، برخی در بخش مراقبت‌های ویژه و برخی در اتاق عمل.
مختصات GPS بیمارستان چند روز پیش از آن بار دیگر به مقامات آمریکایی و افغان داده شده بود.
ساعت ۲:۰۸ حمله آغاز شد.
یک هواپیمای AC-130 آمریکایی ساختمان اصلی بیمارستان را هدف گرفت.
و دوباره زد.
و دوباره.
پزشکان بدون مرز می‌گوید حمله حدود یک ساعت ادامه یافت و ۲۱۱ گلوله به ساختمان اصلی شلیک شد.
بیماران در تخت‌هایشان سوختند.
پزشکان و کارکنان کشته شدند.
برخی کسانی که می‌کوشیدند از ساختمان شعله‌ور فرار کنند نیز هدف آتش قرار گرفتند.
۴۲ نفر کشته شدند: ۲۴ بیمار، ۱۴ عضو کادر درمان و چهار همراه بیمار. (Doctors Without Borders)
بعداً آمریکا گفت مجموعه‌ای از خطاهای انسانی، نقص تجهیزات و مشکلات ارتباطی موجب فاجعه شده است.
اما دیده‌بان حقوق بشر به نکته‌ای بسیار مهم اشاره کرد: یافته‌های خود تحقیقات آمریکا شواهد سنگینی از بی‌پروایی و بی‌مبالاتی نیروها نشان می‌داد؛ تا حدی که به باور این سازمان می‌توانست عنصر روانی لازم برای بررسی یک جنایت جنگی را ایجاد کند. (Human Rights Watch)
حتی تکان‌دهنده‌تر اینکه پزشکان بدون مرز پس از شروع حمله با مقامات تماس گرفت و خبر داد:
دارید بیمارستان را می‌زنید.
اما آتش فوراً متوقف نشد.
دیده‌بان حقوق بشر می‌گوید بر اساس گزارش تحقیق آمریکا، فرماندهان اجازه دادند حمله هشت دقیقه دیگر پس از هشدار ادامه پیدا کند. (Human Rights Watch)
باز همان مرز باریک:
یک خطا ممکن است ناخواسته آغاز شود.
اما ادامه دادن پس از آنکه اطلاعات تازه به تو می‌گوید احتمالاً اشتباه می‌کنی، دیگر همان خطای اولیه نیست.
🔻 ویتنام؛ وقتی غیرنظامی تبدیل به عدد می‌شود
در ویتنام ابعاد مسئله حتی بزرگ‌تر بود.
جنگ هوایی آمریکا در ویتنام، لائوس و کامبوج میلیون‌ها تن مهمات بر سر مناطقی ریخت که مرز میان میدان نبرد و زندگی روزمره مردم در آنها دائماً درهم می‌شد.
اما شاید تصویر ماندگار آن جنگ فقط هواپیماها و اعداد نباشد.
تصویر کودکانی است که از روستایی سوخته فرار می‌کنند.
تصویر خانه‌ای که دیگر وجود ندارد.
تصویر مردمی که در محاسبات عملیاتی به یک واژه سرد تبدیل می‌شوند:
خسارت جانبی - Collateral damage.

این همان لحظه خطرناک جنگ است: وقتی انسان از «انسان» به متغیری در جدول محاسبات تبدیل می‌شود.
مسئله همیشه این نیست که سرباز یا خلبان از غیرنظامی متنفر است.
گاهی مسئله بسیار عادی‌تر و به همین دلیل ترسناک‌تر است:
جان او در تصمیم‌گیری وزن کافی ندارد.

👇👇
#تحلیل_فرهیختگان
#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

👆👆
🔻 عراق؛ جنگ دقیق و غیرنظامیانی که باز هم می‌میرند
همین مسئله در عراق نیز بارها مطرح شد.
فناوری پیشرفت کرده بود.
بمب‌ها «هوشمند» شده بودند.
دوربین‌ها بهتر شده بودند.
ماهواره، پهپاد و اطلاعات لحظه‌ای آمده بود.
اما سؤال قدیمی باقی ماند:
اگر اطلاعات غلط باشد، بمب هوشمند چه چیزی را هوشمندانه می‌کشد؟
در نبردهای شهری عراق، به‌ویژه عملیات علیه داعش، بارها حملات ائتلاف به مناطقی انجام شد که غیرنظامیان نیز در آن حضور داشتند. بحث حقوقی و اخلاقی در بسیاری از این موارد نه بر «قصد کشتن غیرنظامیان»، بلکه بر کیفیت اطلاعات هدف‌گیری، تناسب حمله و میزان احتیاط برای جلوگیری از تلفات غیرنظامی متمرکز بود.
این همان چیزی است که گورلا را از یک واقعه متعلق به جنگ جهانی دوم خارج می‌کند.
گورلا درباره یک B-24 قدیمی نیست.
درباره منطق تصمیم‌گیری در جنگ است.
🔻 و بعد، میناب
۲۸ فوریه ۲۰۲۶.
هشتاد و دو سال از گورلا گذشته است.
دیگر خبری از محاسبه مسیر با ابزارهای ۱۹۴۴ نیست.
ماهواره هست.
و GPS هست.
تصاویر هوایی هست.
موشک‌های هدایت‌شونده هست.
سامانه‌های اطلاعاتی عظیم وجود دارد.
اما در میناب، کودکان دوباره در مدرسه بودند.
مدرسه ابتدایی شجره طیبه.
با آغاز حملات، کارکنان مدرسه با خانواده‌ها تماس گرفته بودند تا بیایند فرزندانشان را ببرند.
بعضی والدین نزدیک بودند.
بعضی کودکان از روستاهای اطراف می‌آمدند و خانواده‌هایشان برای رسیدن به مدرسه زمان بیشتری لازم داشتند.
یکی از شاهدانی که با عفو بین‌الملل صحبت کرده، ماجرا را با جمله‌ای دردناک خلاصه کرده است:
مردم تصور نمی‌کردند مدرسه‌ای در داخل شهر هدف قرار بگیرد.
بعضی معلمان ماندند تا بچه‌ها را خارج کنند.
بعضی والدین هنوز در راه بودند.
و بعد حمله شد.
بر اساس گزارش عفو بین‌الملل، مقام‌های ایرانی ابتدا از ۱۶۸ کشته سخن گفتند و اطلاعات منتشرشده در روزهای بعد از کشته شدن شمار بسیار زیادی کودک و معلم حکایت داشت. عفو بین‌الملل پس از بررسی تصاویر، ویدئوها، شهادت‌ها و اطلاعات موجود نتیجه گرفت حمله آمریکا به مجموعه‌ای که مدرسه در آن قرار داشت، پرسش‌های جدی درباره رعایت اصل احتیاط در حمله ایجاد می‌کند. (Amnesty International)
ماه‌ها بعد، تحقیقات آسوشیتدپرس نیز از شواهد داخلی سخن گفت که نشان می‌داد ممکن است اطلاعات قدیمی و نقص در سازوکارهای «عدم حمله» در فاجعه نقش داشته باشد. آمریکا تا مدت‌ها مسئولیت رسمی حمله را نپذیرفت و تحقیق نظامی نیز ادامه یافت. (AP News)
باز همان جمله قدیمی:
مدرسه هدف ما نبود.
ممکن است واقعاً هم نبوده باشد.
اما این پایان پرسش نیست.
تازه آغاز آن است.
👇👇
#تحلیل_فرهیختگان
#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

👆👆
🔻 از گورلا تا میناب، سؤال درست چیست؟
سؤال فقط این نیست:
«آیا می‌خواستید کودکان را بکشید؟»
زیرا تقریباً هر ارتشی می‌تواند پاسخ دهد:
نه.
سؤال‌های سخت‌تر اینهاست:
وقتی شک کردید چه کردید؟
وقتی فهمیدید اطلاعات ناقص است چه کردید؟
وقتی هدف را گم کردید چه کردید؟
وقتی احتمال حضور غیرنظامیان بالا بود چه کردید؟
آیا امکان توقف حمله وجود داشت؟
آیا امکان انتخاب سلاح دیگری وجود داشت؟
آیا امکان تأخیر وجود داشت؟
آیا امکان بررسی دوباره هدف وجود داشت؟
و مهم‌تر از همه:
جان کسانی که آن پایین بودند، در محاسبات شما چه وزنی داشت؟
حقوق بشردوستانه دقیقاً برای همین پرسش‌هاست.
قواعد جنگ فقط نمی‌گویند «عمداً کودک نکش».
طرف حمله‌کننده موظف است هدف را راستی‌آزمایی کند، میان هدف نظامی و غیرنظامی تمایز بگذارد، خسارت قابل پیش‌بینی به غیرنظامیان را بسنجد و اقدامات احتیاطی ممکن را برای کاهش آن انجام دهد. مدارس اصولاً اهداف غیرنظامی‌اند و در صورت تردید درباره استفاده نظامی از آنها، باید غیرنظامی فرض شوند. (ICRC)
🔻 آیا گورلا «جنایت جنگی» بود؟
اینجا باید میان داوری اخلاقی و حکم حقوقی دقیق باشیم.
منصفانه نیست سندی را که نداریم بسازیم.
مدرکی در دست نیست که ثابت کند آمریکایی‌ها مدرسه گورلا را آگاهانه به‌عنوان مدرسه هدف انتخاب کردند.
اما به همان اندازه نادرست است که کل ماجرا را در دو کلمه دفن کنیم:
«خطای ناوبری».
زیرا اسناد می‌گویند خدمه فهمیده بودند دیگر نمی‌توانند هدف برنامه‌ریزی‌شده را بزنند و با این حال بمب‌ها رها شدند. فرماندهی بال نیز بعداً مأموریت را به دلیل ضعف قضاوت و کار تیمی مورد انتقاد قرار داد. (CGSC Contentdm)
این نوع رفتار، با معیارهای امروزی حقوق مخاصمات مسلحانه، دست‌کم مسئله‌ای بسیار جدی درباره بی‌پروایی نسبت به جان غیرنظامیان و رعایت اصل احتیاط ایجاد می‌کند.
اما اینکه یک دادگاه صالح آن را با توجه به حقوق قابل اعمال در ۱۹۴۴ و عنصر روانی لازم دقیقاً «جنایت جنگی» تشخیص می‌داد یا نه، موضوعی جداگانه است.
این احتیاط حقوقی، تطهیر واقعه نیست.
برعکس.
برای محکوم کردن یک فاجعه نیازی به جعل قصد نداریم. واقعیت موجود به اندازه کافی سنگین است.
🔻 قندوز نشان داد «عمد» فقط یک شکل ندارد
پرونده قندوز از این جهت بسیار آموزنده است.
وزارت دفاع آمریکا پذیرفت که نیروهایش قواعد جنگ را نقض کرده‌اند، اما گفت چون بیمارستان عمداً به‌عنوان بیمارستان هدف قرار نگرفته، واقعه «جنایت جنگی» نبوده است.
دیده‌بان حقوق بشر دقیقاً به همین استدلال اعتراض کرد.
این سازمان گفت گزارش خود ارتش آمریکا حاوی شواهدی از recklessness — بی‌پروایی یا بی‌مبالاتی شدید است که می‌تواند از منظر مسئولیت کیفری اهمیت داشته باشد. (Human Rights Watch)
این بحث برای میناب نیز اهمیت دارد.
زیرا جنایت جنگی الزاماً فقط آن صحنه سینمایی نیست که فرمانده‌ای مدرسه را روی نقشه ببیند و بگوید:
«کودکان را بزنید.»
حقوق کیفری در موارد مشخص می‌تواند به سطح آگاهی از خطر، بی‌پروایی، کیفیت تصمیم‌گیری و نادیده گرفتن عامدانه الزامات حفاظتی نیز توجه کند؛ هرچند تعیین عنوان کیفری نهایی نیازمند تحقیق مستقل درباره واقعیت‌ها و عنصر روانی عاملان است.
🔻 فناوری عوض شده؛ پرسش نه
گورلا ۱۹۴۴ بود.
قندوز ۲۰۱۵.
میناب ۲۰۲۶.
در گورلا بمب‌افکن B-24 بود.
در قندوز AC-130.
در میناب تسلیحات هدایت‌شونده عصر ماهواره و جنگ شبکه‌ای.
فناوری سه جهان متفاوت است.
اما وقتی آوار کنار می‌رود، صحنه‌ها به طرز هولناکی شبیه یکدیگرند:
تخت بیمارستان.
کیف مدرسه.
کفش کودک.
دفتر سوخته.
پدری که دنبال فرزندش می‌گردد.
پزشکی که چند دقیقه پیش بیمار را عمل می‌کرد.
معلمی که مانده بود آخرین بچه را بیرون ببرد.
و بعد، سخنگویی که پشت تریبون می‌ایستد و می‌گوید:
هدف ما غیرنظامیان نبودند.
شاید راست بگوید.
اما این جمله کافی نیست.
🔻 «نمی‌خواستیم بکشیم» با «برای نکشتن هرچه می‌توانستیم کردیم» یکی نیست
این شاید مهم‌ترین درس گورلا باشد.
در ۲۰ اکتبر ۱۹۴۴، آمریکایی‌ها ظاهراً نمی‌دانستند مدرسه‌ای زیر پایشان قرار دارد.
اما می‌دانستند هدف نظامی‌شان را از دست داده‌اند.
می‌دانستند زیر پایشان منطقه شهری است.
و بمب‌ها را رها کردند.
این همان نقطه‌ای است که باید روی آن مکث کرد:
آنها مدرسه را انتخاب نکردند؛
اما انتخاب کردند بمب‌ها را رها کنند.
کودکان گورلا قربانی فاصله میان همین دو تصمیم شدند.
و اگر روزی تحقیقات مستقل درباره میناب نشان دهد که اطلاعات هدف‌گیری ناقص یا کهنه بوده، وجود مدرسه به‌درستی در سامانه‌های حفاظتی ثبت نشده، هشدارهای لازم نادیده گرفته شده یا حمله در شرایطی انجام شده که با بررسی بیشتر قابل اجتناب بوده است، آنجا نیز گفتن اینکه «قصد ما کشتن کودکان نبود» پاسخ کافی نخواهد بود.
زیرا یک ارتش فقط مسئول چیزی نیست که می‌خواهد بزند.
👇👇
#تحلیل_فرهیختگان
#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

👆👆
مسئول این هم هست که پیش از زدن، تا حدی که قواعد جنگ الزام می‌کند، بفهمد چه چیزی را خواهد زد.
شاید بزرگ‌ترین فریب زبانی جنگ کلمه «اشتباه» باشد.
اشتباه گاهی واقعاً اشتباه است.
اما اشتباه می‌تواند لحظه‌ای داشته باشد که در آن هنوز امکان بازگشت وجود دارد.
در گورلا آن لحظه وجود داشت:
فهمیدند مسیر اشتباه است.
از آن لحظه به بعد، داستان فقط داستان یک اشتباه نبود.
داستان یک تصمیم پس از اشتباه بود.
در قندوز نیز وقتی حمله آغاز شد و خبر رسید که بیمارستان زیر آتش است، مسئله دیگر فقط اشتباه اولیه نبود؛ مسئله این بود که چرا آتش فوراً متوقف نشد.
و درباره میناب نیز پرسش اصلی باید همین باشد:
پیش از شلیک چه می‌دانستند، چه چیزهایی را باید می‌دانستند، چه امکان‌هایی برای راستی‌آزمایی داشتند و در کدام نقطه هنوز می‌شد مانع مرگ کودکان شد؟
تاریخ را نباید با جعل نیت نوشت.
لازم نیست بگوییم خلبانان گورلا برای کشتن کودکان آمده بودند.
نیامده بودند.
اما لازم نیست برای منصف بودن، آن سوی حقیقت را هم پنهان کنیم:
وقتی فهمیدند هدفشان را گم کرده‌اند، بمب‌ها را پس نبردند؛ رهایشان کردند.
هشتاد تن بمب سقوط کرد.
و پایین، بچه‌ها داشتند از پله‌ها به سوی پناهگاه می‌دویدند.
شاید تمام بحث اخلاق جنگ را بتوان در همین چند ثانیه خلاصه کرد:
جنایت همیشه از نفرت آغاز نمی‌شود.
گاهی از لحظه‌ای آغاز می‌شود که جان انسان‌های ناشناس، برای تصمیم‌گیرنده آن‌قدر اهمیت ندارد که دست نگه دارد.

متن کامل یادداشت آرش دارابیان یکجا در مشاهده فوری

#گورلا #میناب #قندوز #کودکان_میناب #جنایت_جنگی #حقوق_بشردوستانه #غیرنظامیان #جنگ
#آرش_دارابیان

#تحلیل_فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

زهرا دادخواه
اردبیل. دی‌ماه خونین ۱۴۰۴

#فرهیختگان با یاد فرزندان ایران

🟢 زندگی به‌مثابه یک اثر هنری
آیا برای تصور هر بدیلی در برابر نیستیِ محض، وجود خدا ضروری است؟
✍️ محمدرضا لبیب | دانش‌آموخته فلسفه

رونالد دورکین با مقایسه‌ای جسورانه میان الهیات و فیزیک کوانتوم، امکان نوعی «جاودانگی طبیعی» را بدون توسل به معجزه یا خدا بررسی می‌کند.
اگر پدیده‌هایی که زمانی ناممکن به نظر می‌رسیدند، در پرتو قوانین ناشناخته یا هنوز ناکاملِ طبیعت قابل تصور باشند، آیا نمی‌توان فرض کرد چیزی از ذهن یا آگاهی انسان نیز پس از مرگ باقی بماند؟
اما مسئله دشوارتر جایی آغاز می‌شود که پای اخلاق و داوری به میان می‌آید. طبیعت شاید بتواند تداومی برای وجود فراهم کند، اما آیا می‌تواند میان خوب و بد نیز داوری کند؟
در این خوانش، ضرورت خدا نه الزاماً از نیاز به پاداش و مجازات، بلکه از پرسشی بنیادی‌تر سر برمی‌آورد: آیا «خوب زیستن» معیاری عینی دارد و اگر دارد، چه چیزی ضامن آن است؟
نویسنده همچنین تصویر خدایی را که انسان را با وعده پاداش یا ترس از مجازات اخلاقی می‌کند، به پرسش می‌کشد: اگر خدا خردمند باشد، آیا نباید بخواهد آدمی از سر احترام به زندگی و محبت نیک باشد، نه از ترس دوزخ؟

📖 متن کامل نوشتار در مشق نو

#محمدرضا_لبیب #رونالد_دورکین #فلسفه #خدا #اخلاق #جاودانگی
#اندیشه_فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

🔴 بمباران ابوالظهور؛ حمله‌ای به یک فرودگاه یا پیامی به دمشق و آنکارا؟
✍️ محمدعلی سوره
حمله هوایی اسرائیل به فرودگاه نظامی ابوالظهور در شرق ادلب را نمی‌توان صرفاً در چارچوب عملیات‌های متعارف علیه زیرساخت‌های سوریه تحلیل کرد. اهمیت این حمله بیش از ارزش نظامی فعلی فرودگاه، به موقعیت ژئوپلیتیکی آن و تحولات سوریه پس از سقوط حکومت بشار اسد در دسامبر ۲۰۲۴ بازمی‌گردد.
ابوالظهور سال‌ها از چرخه عملیاتی خارج بوده است؛ پس چرا اسرائیل اکنون چنین تأسیساتی را هدف قرار می‌دهد؟
پاسخ را باید در تغییر موازنه قدرت جست‌وجو کرد. ترکیه به مهم‌ترین حامی حکومت جدید دمشق تبدیل شده و در بازسازی ساختارهای نظامی و امنیتی سوریه نقش فزاینده‌ای دارد. در مقابل، اسرائیل می‌کوشد مانع شکل‌گیری ظرفیت نظامی تازه‌ای شود که آزادی عمل هوایی تل‌آویو را محدود کند. گزارش‌ها نیز از نگرانی اسرائیل درباره احتمال استقرار نیروهای ترکیه در این فرودگاه حکایت دارند.
از این منظر، هدف حمله صرفاً انهدام یک باند فرودگاه نیست؛ باند را می‌توان بازسازی کرد، اما پیام سیاسی حمله ماندگارتر است: بازسازی توان نظامی سوریه، به‌ویژه با مشارکت آنکارا، بدون درنظرگرفتن خطوط قرمز اسرائیل پیش نخواهد رفت.
مخاطب این پیام هم دمشق است و هم آنکارا.
ابوالظهور همچنین نشانه تغییری مهم در صحنه سوریه است. اگر در گذشته بخش بزرگی از تقابل امنیتی اسرائیل در سوریه حول حضور ایران تعریف می‌شد، اکنون ترکیه نیز به یکی از بازیگران تعیین‌کننده معادله امنیتی سوریه تبدیل شده است.
زمان‌بندی حمله نیز اهمیت دارد. واشنگتن می‌کوشد مانع برخورد مستقیم متحدان منطقه‌ای خود شود. تام باراک، نماینده ویژه آمریکا در امور سوریه، این حمله را «تشدیدی غیرضروری» خوانده و بر ایجاد کانال ارتباطی میان طرف‌ها تأکید کرده است. آنکارا نیز اقدام اسرائیل را نقض حاکمیت سوریه دانسته و کشورهایی مانند مصر و عربستان سعودی به منتقدان آن پیوسته‌اند.
اختلاف اصلی اما عمیق‌تر است: اسرائیل اقدام خود را با منطق «حمله پیشگیرانه برای جلوگیری از تغییر وضعیت امنیتی» توجیه می‌کند، درحالی‌که دمشق و آنکارا چنین منطقی را مجوزی برای نقض حاکمیت سرزمینی سوریه نمی‌دانند.
در نهایت، ابوالظهور را می‌توان نمادی از رقابت بر سر معماری امنیتی سوریه پس از اسد دانست. خطر اصلی، عادی‌شدن منطق حملات پیشگیرانه و تبدیل بازسازی ارتش سوریه به میدان منازعه قدرت‌های خارجی است.
پیام این حمله سه مخاطب دارد:
به دمشق: خطوط قرمز اسرائیل را نادیده نگیرید.
به آنکارا: گسترش حضور نظامی ترکیه بی‌هزینه نخواهد بود.
به واشنگتن: اگر این رقابت مدیریت نشود، خطر برخورد مستقیم افزایش خواهد یافت.
ابوالظهور پایان یک ماجرا نیست؛ شاید آغاز فصل تازه‌ای از رقابت اسرائیل و ترکیه بر سر آینده سوریه باشد.
#محمدعلی_سوره #سوریه #ترکیه #اسرائیل #ابوالظهور #خاورمیانه

#تحلیل_فرهیختگان
#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

⭕️ کژراهۀ ناخواستۀ امنیتی‌سازی
✍️ محمد مالجو
نقد یک نظریه از کجا به «کیفرخواست علیه نظریه‌پرداز» تبدیل می‌شود؟
محمد مالجو با مرور پاسخ مهرداد وهابی به یوسف اباذری، چهار پرسش را در مرکز بحث قرار می‌دهد: آیا می‌توان نظریه‌ای را بدون شناخت ادبیات و مفاهیم آن نقد کرد؟ آیا خاستگاه یک مفهوم برای رد یا قبول آن کافی است؟ چرا مسئلۀ «انفال» و نقش اسلام سیاسی در اقتصاد سیاسی ایران به حاشیه رانده می‌شود؟ و سرانجام، آیا ناتوانی در نقد استدلال مجوزی برای بی‌اعتبارکردن صاحب استدلال است؟
مالجو با وجود اختلاف‌نظر خود با وهابی درباره نولیبرالیسم و نقش دولت در ایران، اهمیت مقالۀ او را در دفاع از یک اصل ساده اما اساسی می‌بیند:
«اعتبار یک نظریه را باید با نقد استدلال‌هایش سنجید نه با ساختن روایتی مخدوش از زندگی علمی نظریه‌پرداز.»
اما مسئله برای مالجو فراتر از یک منازعه فکری است. به اعتقاد او، بررسی اسلام سیاسی به‌مثابه یک واقعیت نهادی و اقتصادی هنوز در آغاز راه است؛ حوزه‌ای که نباید با برچسب‌هایی چون اسلام‌هراسی و اسلام‌ستیزی یا با امنیتی‌کردن بحث از دسترس پژوهش و نقد خارج شود.
مرزی که او بر آن تأکید می‌کند روشن است:
نقد از خواندن نظریه، فهم مفاهیم و سنجش استدلال با منطق و تجربه آغاز می‌شود؛ نه از متهم‌کردن نظریه‌پرداز و سپس جست‌وجوی دلیل برای اتهام.
و به تعبیر مالجو، همین مرز است که «نقد را از کیفرخواست جدا می‌کند.»
📖 مطالعۀ پاسخ مهرداد وهابی
#محمد_مالجو #مهرداد_وهابی #یوسف_اباذری #اسلام_سیاسی #اقتصاد_سیاسی #نقد
#منتخب_فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

🔴 جنگ را چه زمانی باید تمام کرد؟

محمدحسین عادلی، رئیس اسبق بانک مرکزی و دیپلمات پیشین:
«بهترین درس جنگ با عراق این است که جنگ را باید در زمانی تمام کرد که شما در موقعیت بهتری قرار دارید.»
این گزاره در ظاهر ناظر به تجربه جنگ ایران و عراق است؛ اما پرسشی فراتر از آن پیش روی هر سیاست‌گذار می‌گذارد:
در جنگ، دشوارتر کدام است؛ دانستن زمان آغاز، یا تشخیص لحظه‌ای که باید آن را پایان داد؟
و مهم‌تر: اگر بهترین فرصت پایان یک جنگ از دست برود، هزینه ادامه آن را چه کسی می‌پردازد؟

🎥 تماشای گفت‌وگوی کامل با محمدحسین عادلی در یوتیوب

#محمدحسین_عادلی #جنگ #دیپلماسی #جنگ_ایران_و_عراق #سیاست_خارجی

#دیدگاه_فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

در ستایشِ سیم‌دندانکانِ بَس‌دانَک!

سیم‌دندانک و بس‌دانک و خندانک و شوخ
که جهان آنک برِ ما لب او زندان کرد

این بیت از ابوعبدالله محمد صالح ولوالجی، شاعر سدهٔ چهارم و اوایل سدهٔ پنجم هجری است.

صورت کامل آن‌ چنین است:

سیم‌دندانک و بس‌دانک و خندانک و شوخ
که جهان آنک برِ ما لب او زندان کرد

لب او بینی و گویی که کسی زیر عقیق
یا میان دو گل اندر شکری پنهان کرد

عوفی در لباب‌الالباب نقل می‌کند که در روزگار سلطان محمود غزنوی، فضلای دربار کوشیدند این دو بیت را به عربی ترجمه کنند و از عهده برنیامدند، تا خواجه ابوالقاسم اسفراینی آن را به عربی ترجمه کرد و ترجمه‌اش مورد پسند همگان قرار گرفت.

یک بار خدمت بانویی پارسا و پارسی که دندان‌پزشک است در پایان یکی از نشست‌های علمی، مختصر عرض کردم که در ادبیات فارسی ما اشارات فراوانی به تندرستی و زیبایی دندان شده، اشاراتی که اگر یک جا جمع شوند خواندنی خواهد بود. و همین طور برخی کنایات که با دندان ساخته شده مثل لب به دندان گزیدن، دندان‌گیر، دندان‌شکن و یا دندان‌مزد (منّتی که مهمان بر میزبان می‌نهد از آن روی که نان و طعام او را به دندان گرفته و شکسته که خود نشانی از ارج و ارزش مهمان در فرهنگ ما ایرانیان دارد.)

قصیدهٔ معروف دندانیه رودکی نیز که به یاد روزگاران پرنشاط جوانی شاعر سروده شده، آن زمان که دندان‌های آبدار و تابان و پرطراوتی داشته، خود معرف حضور ادب‌دوستان است:

مرا بسود و فرو ریخت هرچه دندان بود
نبود دندان لابَل چراغِ تابان بود

سپیدْ سیمِ زده بود و دُرّ و مرجان بود
ستارهٔ سحری بود و قطره باران بود

یکی نماند کنون زان همه بسود و بریخت
چه نحس بود همانا که نحس کیوان بود

نه نحس کیوان بود و نه روزگار دراز
چه بود مَنْت بگویم قضای یزدان بود...

فردوسی نیز در شاهنامه به سلامت و زیبایی دندان توجه ویژه‌ای نشان داده که به وقت خندیدن عیان می‌شود:

همه دختران شاد و خندان شدند
گشاده‌رخ و سیم‌دندان شدند

و یا این بیت بغایت لطیف و زیبا که من با اجازت فردوسی با اندکی تصرف نقل می‌کنم:

هر آن گه که در بزم خندان شوی
گشاده‌لب و سیم‌دندان شوی!

✍️ ایرج رضایی | دوم شهریور ۱۴۰۵

#ایرج_رضایی #زبان_فارسی #ادبیات_فارسی #رودکی #فردوسی #شعر_فارسی
#منتخب_فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

بدهکاران طلب‌کار
نوپدیده تراستی‌ها در نظام مالی کشور


#فرهیختگان راهی به رهایی

🔴 ۱۸ و ۱۹ دی؛ یک گسست | بخش ششم

تو باید جرأت ادامه‌دادن داشته باشی، نه امیدِ رسیدن

✍️ سعید مدنی
سعید مدنی در بخش ششم این سلسله‌بحث، به یکی از مناقشه‌برانگیزترین مسائل اپوزیسیون ایران می‌پردازد: میزان واقعی پایگاه سلطنت‌طلبی و نقش رسانه‌ها در برجسته‌شدن آن.
او با استناد به پژوهشی از مزدک آذر، می‌نویسد در حدود ۴۵۰۰ ویدئوی غیرتکراری بررسی‌شده، سهم شعارهای حاوی «شاه/پهلوی» حدود ۱۷ درصد و دیگر شعارهای ضد جمهوری اسلامی حدود ۸۳ درصد بوده است. مدنی همچنین از تجربه گفت‌وگو با جوانان بازداشت‌شده جنبش مهسا در اوین می‌گوید و رشد گرایش به سلطنت را به‌عنوان یک «خرده‌فرهنگ» قابل مشاهده می‌داند.
تحلیل او این است که استقبال کنونی از سلطنت را باید حاصل ترکیبی از نارضایتی گسترده از جمهوری اسلامی و یک پروژه سیاسی ـ رسانه‌ای ۱۰ تا ۱۵ ساله دانست.
اما بخش مهم‌تر نوشته، پرسشی است که مدنی درباره آینده این جریان مطرح می‌کند:
آیا پس از تجربه خونین و پرهزینه ۱۸ و ۱۹ دی و فراخوان‌های ناموفق پس از آن، سلطنت‌طلبی همچنان می‌تواند قدرت بسیج و جذابیت پیشین خود را حفظ کند؟
به تعبیر او:
«ساخت روایت چندان دشوار نیست، اما حفظ روایت بسیار دشوار است؛ هژمونیک شدن ممکن است، اما هژمونیک ماندن به‌سادگی ممکن نیست.»
مدنی در نهایت پرسش را بنیادی‌تر می‌کند: با توجه به نقش نیروهای خارجی در شکل‌دهی و تقویت این جریان، آیا اساساً می‌توان از «جنبش سلطنت‌طلبی» در ایران سخن گفت؟
📖 متن کامل بخش ششم
منبع: ایران فردا
فرهیختگان:
اما شاید پرسش بعدی این گفت‌وگو از خودِ سلطنت‌طلبی فراتر برود:
در فقدان امکان فعالیت آزاد حزبی، رسانه مستقل و سنجش معتبر افکار عمومی در داخل ایران، اساساً با چه معیاری می‌توان وزن واقعی هر جریان سیاسی را سنجید؟
خیابان؟ شبکه‌های اجتماعی؟ رسانه‌ها؟ نظرسنجی‌ها؟ توان سازمان‌دهی؟ یا مجموعه‌ای از همه اینها؟
#سعید_مدنی #سلطنت_طلبی #رضا_پهلوی #جنبش_مهسا #اپوزیسیون #آینده_ایران
#منتخب_فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

🔴 «همه جاسوس‌اند، مگر خلافش ثابت شود»
✍️ محمدرضا نیکفر

محمدرضا نیکفر در نقد طرح مجلس با عنوان «مقابله با نفوذ سرویس‌های اطلاعاتی و دولت‌ها یا نهادهای بیگانه» معتقد است دامنه جرم‌انگاری در این طرح چنان گسترده شده که اصل برائت عملاً وارونه می‌شود:
«همه مقصرند، مگر اینکه پیش‌تر برای کاری که ذاتاً مشکوک است، از وزارت اطلاعات اجازه گرفته باشند.»
از نگاه نیکفر، مسئله فقط یک قانون امنیتی برای مقابله با جاسوسی نیست. مصاحبه با رسانه‌های خارجی، همکاری علمی با دانشگاه‌ها و مؤسسات بین‌المللی، شرکت در برخی دوره‌های آموزشی، انتشار مقاله و حتی بعضی ارتباطات عادی شهروندان با خارج می‌تواند زیر سایه نظارت و مجازات قرار گیرد.
او تناقض اصلی را جای دیگری می‌بیند: پس از آشکارشدن ابعاد نفوذ و آسیب‌های امنیتی در ساختار قدرت، به‌جای روشن‌شدن منشأ آن رخنه‌ها، دایره سوءظن به سمت روزنامه‌نگار، نویسنده، استاد، دانشجو و ایرانیان خارج از کشور گسترش می‌یابد.
نیکفر در پایان از نقد نیز فراتر می‌رود و خواهان «مقاومت عمومی شهروندی» و شکل‌گیری کارزار مشترک روزنامه‌نگاران، نویسندگان، دانشجویان و استادان داخل و خارج در برابر این طرح می‌شود.
📖 متن کامل:
در ضرورت برپا کردن کارزار مقاومت در برابر طرح مجلس برای گسترش اختناق

فرهیختگان:
پیش‌تر این طرح را از منظر حقوقی و قانون اساسی بررسی کردیم؛ نیکفر اکنون پرسش دیگری را پیش می‌کشد:
اگر قانونی تصویب شود که بخش‌هایی از فعالیت عادی علمی، رسانه‌ای و مدنی شهروندان را در معرض سوءظن امنیتی قرار دهد، واکنش درست جامعه چیست؟
اصلاح آن از مسیر حقوقی و نهادی؟
اعتراض و کارزار مدنی؟
سرپیچی از قانونی که ناعادلانه تلقی می‌شود؟
یا ترکیبی از هر سه؟

#محمدرضا_نیکفر #طرح_مقابله_با_نفوذ #حقوق_شهروندی #آزادی_بیان #دانشگاه #رسانه
#منتخب_فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

🟣 تغییر زندگی زنان از دریچه لباس
از اندرونی قاجار تا کشف حجاب؛ وقتی لباس به مسئله قدرت تبدیل شد
✍️ فتانه هویدا

لباس فقط پارچه‌ای برای پوشاندن تن نیست؛ گاهی می‌توان از خلال تغییر آن، دگرگونی یک جامعه را دید.
فتانه هویدا در دو بخش از مجموعه «حکم تاریخ»، تاریخ تحول پوشش زنان ایرانی را از اواخر قاجار تا دوره رضاشاه و سال‌های پس از آن دنبال می‌کند؛ دورانی که در آن تجدد، عرف، قانون، انتخاب فردی و قدرت سیاسی هر یک به شکلی وارد زندگی زنان شدند.
در اواخر قاجار، تغییر ابتدا آرام و عمدتاً در اندرونی‌ها و میان طبقات برخوردار رخ می‌داد. مردان زودتر تجدد را به خیابان بردند، اما زنان همچنان میان دو جهانِ پوشش اندرونی و بیرونی زندگی می‌کردند.
با رضاشاه، معادله تغییر کرد: دولت مستقیماً وارد مسئله لباس زنان شد. کشف حجاب، پوشش را از موضوعی عمدتاً اجتماعی و عرفی به مسئله‌ای سیاسی و حکومتی تبدیل کرد.
نویسنده با مرور تجربه‌هایی از تاج‌السلطنه و قمرالملوک وزیری تا تحولات پس از ۱۷ دی ۱۳۱۴ و سپس انقلاب ۱۳۵۷، یک پرسش را در مرکز روایت قرار می‌دهد:
چه کسی حق دارد درباره لباس زن تصمیم بگیرد؟
و در پایان به این نتیجه می‌رسد:

«لباس را می‌توان با قانون تغییر داد، اما معنایی را که جامعه به آن می‌دهد، نمی‌توان با فرمان تعیین کرد.»

📖 متن کامل در مشاهده فوری

#فتانه_هویدا #زنان #پوشش_زنان #تاریخ_اجتماعی #قاجار #رضاشاه #کشف_حجاب #قمرالملوک_وزیری #تاریخ_زنان

#منتخب_فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی