💠 کتابدارِ کتاب‌رُبا؛ تاراج کتابخانه سلطنتی در عصر قاجار

میرزا علی‌خان لسان‌الدوله از بدنام‌ترین چهره‌ها در تاریخ کتاب و میراث مکتوب ایران دوره قاجار است؛ کتابداری که به ریاست کتابخانه سلطنتی رسید، اما نامش با ناپدیدشدن و فروش نسخه‌های نفیس همان کتابخانه گره خورد.
لسان‌الدوله در دوران ولیعهدی مظفرالدین‌شاه در تبریز، کتابدار و از نزدیکان او بود. پس از رسیدن مظفرالدین‌شاه به سلطنت، همراه او به تهران آمد، لقب «لسان‌الدوله» گرفت و به ریاست کتابخانه سلطنتی منصوب شد؛ سمتی که حدود یازده سال در اختیار داشت.
بر پایه اسناد و گزارش‌های تاریخی، در این دوران شماری از نسخه‌های خطی، قرآن‌ها، مرقعات و کتاب‌های نفیس از کتابخانه خارج و با کمک واسطه‌ها و همدستان فروخته شد.
ماجرا فقط به خارج‌کردن کتاب‌های کامل محدود نبود. در برخی گزارش‌ها آمده است که اوراق نفیس نسخه‌ها جدا می‌شد، صحافی یا ظاهر کتاب تغییر می‌کرد و حتی نشانه‌ها و مهر کتابخانه از روی برخی آثار برداشته می‌شد تا شناسایی منشأ سلطنتی آنها دشوار شود.
پس از مرگ مظفرالدین‌شاه و آغاز سلطنت محمدعلی‌شاه، لسان‌الدوله از ریاست کتابخانه کنار گذاشته شد. با بالاگرفتن سوءظن‌ها درباره آثار ناپدیدشده، خانه او نیز مورد تفتیش قرار گرفت.
نتیجه حیرت‌انگیز بود:
بیش از ۱۵۰ نسخه خطی متعلق به کتابخانه سلطنتی در خانه رئیس پیشین همان کتابخانه پیدا شد و به مجموعه بازگردانده شد.
لسان‌الدوله مدتی بازداشت شد و در جریان تحقیقات، نام افراد دیگری نیز به‌عنوان همکار، واسطه یا خریدار مطرح شد. اسناد باقی‌مانده حتی از شیوه‌های انتقال کتاب‌ها، از جمله خارج‌کردن آنها با کیف و صندوق، سخن می‌گویند.
با این همه، درباره تعداد واقعی آثاری که در دوره ریاست او از کتابخانه خارج شده‌اند، روایت‌های متفاوتی وجود دارد و نمی‌توان با قطعیت تعیین کرد چه تعداد از آنها برای همیشه از دست رفتند یا سرانجام به مجموعه‌ها و موزه‌های خارج از ایران رسیدند.
ماجرای لسان‌الدوله یکی از تلخ‌ترین نمونه‌های تعرض به میراث مکتوب ایران است؛ ماجرایی که اهمیتش فقط در یک سرقت تاریخی خلاصه نمی‌شود. پرسش آن همچنان باقی است: وقتی حفاظت، ثبت و نظارت بر میراث فرهنگی ضعیف باشد، چه چیزی مانع ظهور «لسان‌الدوله»های بعدی خواهد شد؟

📚 برای مطالعه بیشتر:

«اسنادی از تاراج کتابخانه سلطنتی»، تصحیح و پژوهش فاطمه قاضیها، سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، ۱۳۹۰.

🔹 عنوان «کتابدارِ کتاب‌رُبا» برگرفته از تعبیر زنده‌یاد ایرج افشار در مقدمه «خاطرات عارف قزوینی» است.

📷 تصویر تاریخی همراه پست

از روزگار قدیم با تلخیص و ویرایش

#لسان_الدوله #کتابخانه_سلطنتی #نسخه_خطی #قاجار #میراث_مکتوب

#میراث_فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

🎥 یک دین‌پژوه سوئدی از علی شریعتی می‌گوید
گفت‌وگو با دکتر کریستر هدین درباره شریعتی
کریستر هدین، دین‌پژوه و استاد تاریخ سوئدی، در گفت‌وگویی با تلویزیون سوئد به علی شریعتی و جایگاه او در اندیشه دینی معاصر ایران می‌پردازد.
هدین از چهره‌های دانشگاهی فعال در حوزه مطالعات ادیان است؛ نویسنده آثاری درباره ادیان و از مدیران پیشین بخش دین‌شناسی رادیو سوئد که در برنامه‌های متعددی درباره دین در رسانه‌های این کشور حضور داشته است.
این گفت‌وگو از این جهت نیز دیدنی است که شریعتی را این‌بار نه از خلال مناقشات رایج داخلی درباره روشنفکری دینی، بلکه از نگاه یک پژوهشگر اروپاییِ ادیان موضوع بحث قرار می‌دهد.

🎬 مصاحبه تلویزیون سوئد با دکتر کریستر هدین درباره دکتر علی شریعتی

#علی_شریعتی #کریستر_هدین #روشنفکری_دینی #دین_پژوهی

#صدای_فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

🔴 این دیگر «خطا» نیست؛ زوال اخلاقی یک دولت است

دیشب نوبت سیریک بود؛ خانه‌ای که محل جشن و عروسی بود، زیر آتش جنگ آمریکا رفت و بار دیگر زنان و کودکان و مردمی که نه سرباز بودند و نه در میدان نبرد، قربانی شدند.
اما سیریک را نباید جداگانه دید.
میناب، لامرد و حالا سیریک.
یک‌بار مدرسه و دانش‌آموزان؛ یک‌بار سالن ورزشی زنان؛ و اکنون خانه‌ای که مردم برای عروسی در آن جمع شده بودند.
چند بار باید غیرنظامیان ایرانی کشته شوند تا دیگر نتوان همه این فجایع را پشت واژه‌هایی مانند «خطای عملیاتی»، «اشتباه اطلاعاتی» و «خسارت ناخواسته» پنهان کرد؟
مسئله فقط این نیست که آیا فرمانده‌ای مستقیماً دستور داده است یک عروسی را هدف بگیرند یا نه. بی‌اخلاقی جنگ فقط در کشتن عمدی غیرنظامیان خلاصه نمی‌شود. وقتی دولتی با آگاهی از تکرار فجایع، همان ماشین جنگی و همان منطق عملیات را ادامه می‌دهد، جان غیرنظامیان عملاً به متغیری کم‌اهمیت در محاسبات آن تبدیل شده است.
و اینجاست که باید از مسئولیت دونالد ترامپ و رهبران سیاسی و نظامی دولت او سخن گفت.
ترامپ سال‌هاست سیاست را با زبان تحقیر، تهدید، انتقام و نمایش قدرت صورت‌بندی می‌کند. وقتی چنین فرهنگی از رأس قدرت به سیاست خارجی و سپس به میدان جنگ سرریز می‌شود، نباید تعجب کرد که انسان‌های آن سوی موشک به‌تدریج از «انسان» به عدد، هدف و «خسارت جانبی» تقلیل پیدا کنند.
زوال اخلاقی دقیقاً از همین‌جا آغاز می‌شود: از جایی که قدرت نظامی، حساسیت صاحبان قدرت به جان انسان‌ها را می‌بلعد.
ممکن است هر بار برای یک فاجعه توضیحی فنی پیدا شود؛ اما مجموعه این فجایع دیگر صرفاً یک مسئله فنی نیست. تکرار کشتار غیرنظامیان، مسئولیت سیاسی و اخلاقی ایجاد می‌کند. رئیس‌جمهوری که فرمانده کل قواست و مقاماتی که این جنگ را طراحی و اداره می‌کنند، نمی‌توانند پیروزی‌های ادعایی آن را به نام خود بنویسند و جنازه غیرنظامیان را به حساب «اشتباه» بگذارند.
آنچه از میناب تا لامرد و سیریک می‌بینیم، تصویری هولناک از جنگی است که در آن حرمت جان غیرنظامی ایرانی به اندازه کافی بازدارنده نیست.
برای محکوم‌کردن این وضعیت حتی لازم نیست ثابت کنیم عروسی سیریک عامدانه هدف گرفته شده است. فاجعه بزرگ‌تر همین است: ماشین جنگی دولت ترامپ آن‌قدر غیرنظامی کشته است که دیگر نمی‌تواند هر جنازه تازه را با کلمه «اشتباه» از مسئولیت اخلاقی خود جدا کند.
قدرت نظامی شاید بتواند ساختمان‌ها را ویران کند و آدم‌ها را بکشد؛ اما هیچ بمبی قادر نیست بی‌اخلاقیِ کشتن مکرر مردم بی‌دفاع را به «پیروزی» تبدیل کند.
میناب، لامرد، سیریک؛ این نام‌ها فقط جغرافیای جنگ نیستند، سندی علیه اخلاق جنگِ دولت ترامپ‌اند.

#سیریک #میناب #لامرد #ترامپ #غیرنظامیان #جنگ

#صدای_فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

🟢 سروش در قاب قوچانی؛ وقتی نقد اندیشه به داوری درباره صاحب اندیشه تبدیل می‌شود
✍️ بهروز ملکی

نقد محمد قوچانی به عبدالکریم سروش، در جاهایی پرسش‌های جدی و قابل اعتنایی طرح می‌کند؛ از مواضع سروش درباره تکنولوژی و قناعت تا انقلاب فرهنگی. اما مسئله اصلی از جایی آغاز می‌شود که فاصله میان شواهد و نتیجه‌گیری‌ها بیش از حد زیاد می‌شود.
از نقد مصرف‌گرایی نمی‌توان بی‌واسطه به «نئومارکسیسم» رسید؛ از بدبینی به برخی وجوه تکنولوژی نمی‌توان یک نظریه کامل «ضدتوسعه» استخراج کرد؛ و از چند موضع سیاسی یا تاریخی نیز نمی‌توان به‌سادگی حکم داد که یک متفکر «توتالیتر پنهان» یا «کالونِ اسلام» است.
نکته مهم‌تر این است که قوچانی گاه از نقد گزاره و نظریه عبور می‌کند و به داوری درباره شخصیت سروش می‌رسد؛ جایی که جارو دستی، خشک‌کردن لباس در آفتاب، علاقه به زندگی ساده یا اقامت میان آمیش‌ها، به شواهدی برای ترسیم یک هویت فکری و سیاسی تبدیل می‌شوند.
اینجا دقیقاً همان مرزی است که نقد می‌تواند از استدلال فاصله بگیرد و به ساختن یک «روایت» از متفکر تبدیل شود.
بهروز ملکی در این نوشته یک معیار ساده اما مهم پیشنهاد می‌کند:

نقد منصفانه یعنی اندیشه طرف مقابل را در قوی‌ترین صورت ممکن بازسازی کنیم و بعد آن را نقد کنیم؛ نه اینکه از میان چند دهه سخن و رفتار، شواهدی را انتخاب کنیم که از ابتدا نتیجه مطلوب ما را بسازند.
از این منظر، مسئله اصلی مقاله ملکی بیش از آنکه «دفاع از سروش» باشد، دفاع از انصاف در نقد روشنفکری است.
🔗 متن کامل در Instant View:


#عبدالکریم_سروش #محمد_قوچانی #بهروز_ملکی #روشنفکری_دینی #نقد_اندیشه

#منتخب_فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

🔴 دار و ندار رسانه جبلی یک مرشایمر است!
✍️ مجید مرادی
مجید مرادی در این یادداشت، دو هدف را هم‌زمان نشانه می‌گیرد: نخست، آنچه «ساده‌لوحی» بخشی از جریان رسانه‌ای و سیاسی داخل کشور می‌خواند و دوم، اتکای پررنگ این جریان به تحلیل‌های جان مرشایمر درباره جنگ ایران و آمریکا.
او ابتدا ماجرای کاترین شکدم را یادآوری می‌کند؛ زنی که سال‌ها پیش توانست به برخی رسانه‌ها و محافل سیاسی نزدیک به جریان اصولگرا راه پیدا کند و بعدتر حضور و ارتباطاتش به موضوع بحث و اتهام‌های گسترده درباره ماهیت فعالیت‌هایش تبدیل شد.
مرادی از این ماجرا به‌عنوان نمونه‌ای از اعتماد به چهره‌هایی استفاده می‌کند که سخنانشان با چهارچوب مطلوب یک جریان سیاسی سازگار است.
اما هدف اصلی نوشته او جان مرشایمر است.
مرشایمر در ماه‌های گذشته بارها استدلال کرده که آمریکا قادر به شکست ایران نیست، تشدید جنگ موقعیت واشینگتن را بهتر نخواهد کرد و ترامپ سرانجام ناچار خواهد شد از مسیر نظامی عقب بنشیند و به توافق بازگردد.
مرادی می‌پرسد هزینه اشتباه احتمالی چنین تحلیلی را چه کسی می‌پردازد؟
اگر پیش‌بینی مرشایمر درست از آب درآید، نظریه‌پردازی او اعتباری تازه پیدا می‌کند؛ اما اگر اشتباه کند، آنچه برای یک استاد روابط بین‌الملل شکست یک تحلیل یا نظریه است، برای ایرانیان می‌تواند به معنای ویرانی زیرساخت، تلفات انسانی و خسارت‌های جبران‌ناپذیر ملی باشد.
و همین عدم تقارن، هسته اصلی نقد مرادی است:
«آقای مرشایمر! تو با شکست خوردن ایران نهایتاً تنها یک نظریه را خواهی باخت؛ اما ما ایران را خواهیم باخت!»
این پرسش، فارغ از موافقت یا مخالفت با تحلیل مرشایمر، ارزش تأمل دارد:
آیا یک کشور می‌تواند تصمیم‌های حیاتی خود را بر پیش‌بینی یک نظریه‌پرداز خارجی بنا کند، وقتی هزینه خطای آن پیش‌بینی را نه نظریه‌پرداز، بلکه یک ملت خواهد پرداخت؟

متن کامل یاداشت مجید مرادی:

ساده لوحی در ایران مرزی ندارد! کاترین شکدم تا زیر پوستشان نفوذ می‌کند. بعد هم که گندش در می‌آید و همه می‌فهمند او جاسوس بی بی (نتانیاهو) بوده و عکس او با رئیس موساد هم منتشر می‌شود باز لاپوشی می‌کنند و به حرف خود او در تلویزیون بی بی سی استناد می‌کنند که دیدید! خودش گفت جاسوس نبوده‌ام! ابلهان از خود نمی پرسند که کجا جاسوسی تازه از ماموریت برگشته به این سرعت و داغ داغ اعتراف می‌کند که چنین ماموریت سنگینی را انجام داده است؟! قطعا فیلم سینمایی کاترین هم دیر یا زود ساخته خواهد شد.
کاترین چند سال، شده بود نظریه پرداز خالص سازان وطنی‌ای که اگر خودشان هم جاسوس نباشند حداقل ساده‌لوح و فریب خورده هستند.

اما مرشایمر که از بام تا شام چهره ثابت رسانه جبلی‌ست یک نظریه فرعی در باب واقع گرایی در روابط بین‌الملل دارد که ایران را به عنوان موش آزمایشگاهی خود برگزیده است. این استاد پرچانه و خیال‌باف به شیفتگان جنگ‌طلب خود در ایران مرتب اعتماد به نفس می‌دهد که مقاومت کنید و تا شکست ترامپ کوتاه نیایید! چون ترامپ چاره‌ای جز عقب‌نشینی ندارد! حال اگر ترامپ کوتاه آمد، او به عنوان برنده تئوریک واقع گرایی تهاجمی (با تاکید بر نمونه ایران) قد علم خواهد کرد. اما اگر ایران کوتاه بیاید مرشایمر باز هم چیز مهمی از دست نداده است. تنها نظریه او که یکی از شاخه های فرعی نظریه واقع گرایی است کمی تا قسمتی نقض خواهد شد و اساسا اگر ارزش این نظریه را هم کمّی کنیم شاید پنج هزار دلار نیارزد اما آنچه که ایران از دست داده است بیش از سی صد میلیارد دلار زیرساخت‌های نابودشده است به اضافه هزاران شهید که اساسا هیچ قیمتی رویشان نمی‌شود گذاشت.
آقای مرشایمر! تو با شکست خوردن ایران نهایتا تنها یک نظریه را خواهی باخت! اما ما ایران را خواهیم باخت!

#منتخب_فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

🔵 شریعتی، متفکر آزادی
✍️ سامان رنجبر

سال‌هاست علی شریعتی، به‌ویژه از سوی برخی مدافعان آزادی و لیبرالیسم، بیشتر موضوع حمله بوده تا بازخوانی. اما پرسش مهم این است که اگر از برچسب‌های سیاسی فاصله بگیریم و مستقیماً به آثار او بازگردیم، محور مرکزی اندیشه شریعتی چه بود؟
پاسخ این نوشته روشن است: آزادی.
شریعتی بی‌تردید از سنت چپ و سوسیالیستی تأثیر پذیرفته بود، اما فروکاستن او به مارکسیسم، بخش مهمی از دستگاه فکری‌اش را نادیده می‌گیرد. او هم‌زمان مارکسیسم دولتی، سرمایه‌داری، اقتدار سیاسی و سلطه دینی و ایدئولوژیک را نقد می‌کرد؛ زیرا مسئله اصلی‌اش نه صرفاً «دولت» یا «مالکیت»، بلکه تمرکز قدرت و سلب آزادی انسان بود.
در دستگاه مشهور «زر، زور و تزویر»، هر سه ضلع یک مسئله را می‌سازند: بندگی انسان.
شریعتی می‌گفت لیبرال‌ها و دموکرات‌ها عمدتاً بر مقابله با «زور» تمرکز کرده‌اند و مارکسیست‌ها بر «زر»؛ اما حذف یکی از این اضلاع، لزوماً دیگری را از میان نمی‌برد:
«مارکسیست‌ها خیال می‌کنند که اگر زر را بگیرند، دیگر زور و تزویر وجود ندارد؛ در صورتی‌که زر را از مردم گرفته‌اند، ولی خودشان هم تیغ دارند، هم طلا دارند و هم تسبیح دستشان است.»
از همین منظر، نقد او به نظام‌های کمونیستی نیز صریح است. شریعتی «کمیسیون جهت‌یابی ایدئولوژیک» و تحمیل یک شیوه واحدِ اندیشیدن، نوشتن و خلق‌کردن را صورت دیگری از همان سلطه می‌داند.
در مقابل، درباره آزادی سیاسی می‌نویسد:
«قدرت حکومت و قدرت حاکمیت، آزادی مرا برای انتخاب فکرم، انتخاب زندگیم، ابتکارم و تجلی وجودم بند نکند.»
و مبارزه با چنین قدرتی را صریحاً در حوزه لیبرالیسم، دموکراسی و آزادی قرار می‌دهد؛ یعنی جایگزین‌کردن قدرت حاکم با قدرت مردم و حق آنان برای حکومت بر خود.
اما آزادی در اندیشه شریعتی به سیاست محدود نمی‌شود.
او از یک‌سو «بردگی اقتصادی» را نقد می‌کند؛ وضعیتی که انسان ناچار است نیروی کار و بخش مهمی از وجود خود را برای بقا بفروشد. از سوی دیگر، با «استحمار» می‌ستیزد: هر دستگاه دینی، فرهنگی، سیاسی یا رسانه‌ای که انسان را از آزاداندیشی و آگاهی بازدارد.
در اینجا حتی نام‌ها نیز برایش اهمیت ثانوی دارند:
«دیروز ملا بود، امروز ایدئولوگ است، نویسنده است، هنرمند است، هنرپیشه است و فیلم است ـ اسم‌هایش فرق می‌کند.»
بنابراین «تزویر» در نگاه شریعتی فقط روحانیت یا دین رسمی نیست؛ هر دستگاهی است که انسان را از اندیشیدن مستقل بازدارد و برای او بت بسازد.
از همین‌جا می‌توان فهمید چرا او هم به سرمایه‌داری انتقاد می‌کند، هم به استالینیسم و مائوئیسم و هم به سوسیالیسم دولتی. مشکل در همه این موارد، از نگاه او، جایی آغاز می‌شود که قدرت در دست گروهی متمرکز شود و انسان در برابر آن به موجودی تابع بدل گردد.
در یکی از آخرین نوشته‌هایش نیز آشکارا از «نارسایی‌ها و کژی‌های سوسیالیسم مارکسیستی و سوسیال‌دموکراسی غربی» سخن می‌گوید و استالینیسم و مائوئیسم را از نتایج شکست آن آرمان‌ها می‌شمارد.
شریعتی حتی درباره نسبت ایمان و آزادی نیز تقدم آزادی را جدی می‌گیرد:
«اگر آزادی نباشد، ایمان هم چیز دروغینی است به نفع قدرت‌های ضد آزادی.»
این جمله شاید یکی از روشن‌ترین کلیدها برای خواندن دستگاه فکری او باشد.
از این منظر، شریعتی را نمی‌توان به‌سادگی در یکی از قالب‌های رایج امروز جای داد. او نه لیبرال اقتصادی به معنای متعارف بود، نه مارکسیست دولتی و نه مدافع سرمایه‌داری؛ بلکه می‌کوشید صورت‌های متفاوت سلطه را ذیل یک مسئله واحد ببیند: محدودشدن امکان آزاد زیستن، آزاد اندیشیدن و آزاد انتخاب‌کردن انسان.
می‌توان درباره بسیاری از تحلیل‌های اقتصادی یا سیاسی او مناقشه کرد و حتی بخش‌هایی از آنها را نادرست یا متأثر از زمانه دانست؛ اما این پرسش مستقل باقی می‌ماند که شریعتی چه مسئله‌ای را مسئله اصلی خود می‌دانست؟
در این خوانش، پاسخ سامان رنجبر چنین است:
شریعتی را باید پیش از هر چیز متفکر «رهایی» دید؛ متفکری که می‌خواست انسان را هم‌زمان از سلطه زر، زور و تزویر آزاد کند.

📎 نسخه کامل مقاله در قالب Word ضمیمه است

#علی_شریعتی #سامان_رنجبر #آزادی #روشنفکری_دینی #زر_زور_تزویر

#منتخب_فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

🔴 ناصرالملک؛ دولتمردی میان مشروطه، مصلحت و قدرت‌های بزرگ
🎙 مجید تفرشی

ابوالقاسم‌خان ناصرالملک از آن چهره‌های تاریخ مشروطه است که به‌سختی می‌توان با یک صفت درباره‌اش داوری کرد؛ دولتمردی تحصیل‌کرده در آکسفورد که هم در شکل‌گیری و تثبیت نظام جدید نقش داشت و هم در یکی از حساس‌ترین لحظات مشروطه، تصمیمی گرفت که به تعطیلی مجلس انجامید.

مجید تفرشی در نشستی درباره زندگی و کارنامه ناصرالملک، بر همین پیچیدگی دست می‌گذارد.
ناصرالملک از نخستین ایرانیانی بود که تجربه مستقیم تحصیل در دانشگاه آکسفورد را داشت. هم‌دوره‌شدن او با چهره‌هایی چون ادوارد گری و آشنایی عمیق با ساختار سیاسی بریتانیا، بعدها در نگاه او به سیاست و مشروطه ایران اثر گذاشت.
اما شاید مهم‌ترین تناقض کارنامه‌اش نیز از همین‌جا آغاز شود:
ناصرالملک، با وجود آنکه خود پرورده نظام پارلمانی بریتانیا بود، معتقد بود ایران هنوز زیرساخت‌های فرهنگی و آموزشی لازم برای استقرار کامل مشروطه را ندارد. نگاه او به سیاست بیش از آنکه انقلابی باشد، بر مصلحت‌اندیشی، سازش و پرهیز از رویارویی با قدرت‌های بزرگ استوار بود.
این رویکرد در بحران سال ۱۹۱۱ به یکی از مناقشه‌برانگیزترین تصمیم‌های زندگی او انجامید.
در کشاکش بر سر مورگان شوستر و اولتیماتوم روسیه، ناصرالملک از بیم اشغال نظامی ایران، در نهایت در مسیری قرار گرفت که به پذیرش خواسته روسیه و انحلال مجلس دوم انجامید؛ تصمیمی که یکی از نقاط تاریک و همچنان محل اختلاف در ارزیابی کارنامه اوست.

تفرشی همچنین به سندی از «لژ بیداری ایران» اشاره می‌کند که در آن شماری از اعضای لژ در حمایت از تصمیم ناصرالملک تعهدنامه‌ای امضا کرده‌اند؛ سندی که از نظر او یکی از نمونه‌های کم‌شمارِ قابل مشاهده از نقش سازمان‌یافته فراماسونری در تحولات سیاسی آن دوره ایران است.
ناصرالملک را بنابراین نمی‌توان فقط «مشروطه‌خواه»، «محافظه‌کار»، «غرب‌گرا» یا «میانجی» نامید. کارنامه او درست در نقطه برخورد چند مسئله اساسی تاریخ معاصر ایران قرار دارد:
اصلاح یا انقلاب؟

مقاومت یا مصلحت؟

حفظ نهاد مشروطه یا جلوگیری از خطر مداخله خارجی؟
همین تعارض‌هاست که بازخوانی ناصرالملک را، بیش از یک قرن بعد، همچنان معنادار می‌کند.

🔻 توضیح مجید تفرشی درباره گزارش منتشرشده:
«نوع انتخاب فرازهای صحبت و چینش و گزینش مطلب و همچنین عنوان انتخابی نشست و عنوان گزارش خبرگزاری ایبنا، مورد تأیید و توافق من نیست.»

🔗 گزارش نشست علمی درباره زندگی و کارنامه ابوالقاسم‌خان ناصرالملک، برگزارشده در ۹ شهریور ۱۴۰۵، با حضور داریوش رحمانیان، علیرضا ملایی‌توانی و مجید تفرشی، در خبرگزاری کتاب ایران.

#مجید_تفرشی #ناصرالملک #مشروطه #تاریخ_معاصر #تاریخ_ایران

#میراث_فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

🌎 در ساختار تباهی؛ پذیرش مسئولیت، شراکت در جرم است!
✍️ جعفر بخشی بی‌نیاز | نویسنده و روزنامه‌نگار

گاهی یک تشکیلات به نقطه‌ای از اضمحلال ساختاری می‌رسد که دیگر نه مجالی برای اصلاح باقی می‌ماند و نه امکانی واقعی برای خدمت.
در چنین فضایی، نشستن بر کرسی مسئولیت لزوماً شجاعت نیست؛ گاه قماری است با سرمایه‌ای که یک انسان طی سال‌ها با کار، اعتبار و شرافت حرفه‌ای اندوخته است.
وقتی دروغ نهادینه شده، رانت و فساد در تار و پود مناسبات تنیده و ناکارآمدی به بخشی از سازوکار سیستم تبدیل شده است، گرفتن پست و عنوان دیگر الزاماً ابزار تغییر نیست؛ ممکن است به قراردادی نانوشته برای هم‌رنگ‌شدن با همان ساختار تبدیل شود.
فرد در چنین موقعیتی با دو راه دشوار روبه‌روست:
یا باید استحاله شود؛ چشم بر واقعیت‌ها و زدوبندها ببندد و برای ماندن، بخشی از قواعد بازی را بپذیرد؛
یا شرافتمند بماند، اعتراض کند و در برابر شبکه‌های رانت و فساد بایستد؛ که در این صورت، همان ساختار دیر یا زود او را به‌عنوان عنصری «نامطلوب»، «غیرخودی» و «مزاحم» پس خواهد زد.
از این منظر، تصور اینکه می‌توان تنها با سلامت نفس فردی وارد یک ساختار عمیقاً آلوده شد و آن را از درون نجات داد، می‌تواند توهمی پرهزینه باشد.
ساختاری که شالوده‌اش بر حذف شایستگان و بالا کشیدن بله‌قربان‌گوها بنا شده، چه‌بسا افراد خوشنام را نه برای حل بحران، بلکه به‌عنوان ویترین پاک‌نمایی و سپر خطاهای خود بخواهد.
و نتیجه؟
اعتباری که فرد طی چند دهه ساخته است، ممکن است ظرف چند ماه خرج تصمیم‌ها و بحران‌هایی شود که اساساً اختیار اصلاح آنها را نداشته است.
از همین رو، گاهی «نه» گفتن به مسئولیت، انفعال نیست؛ خود نوعی کنش سیاسی و اخلاقی است.
حفظ فاصله با چرخه‌ای که فرد توان تغییر قواعد بنیادی آن را ندارد، می‌تواند مهم‌تر از داشتن عنوان و منصب باشد.
چراکه هنوز کسانی هستند که آبروی خود را از سر راه نیاورده‌اند تا آن را وثیقه ماندگاری شبکه‌ای از تباهی و بی‌کفایتی کنند.

#جعفر_بخشی_بی_نیاز #مسئولیت #فساد #حکمرانی

#صدای_فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

محـمدرضا قـاسم‌زاده
کرج. دی‌ماه خونین ۱۴۰۴

#فرهیختگان با یاد فرزندان ایران

میرحسین موسوی :
‏"آمده‌ام تا کرامت انسان‌ها را پاس بدارم."

‏"آمده بودم تا بگویم گریز از قانون به استبداد می‌انجامد؛ تا بیاد آورم که اعتنا به کرامت انسان‌ها پایه‌های نظام را تضعیف نمی‌کند، بلکه استحکام می‌بخشد"

#پنج_هزار_و_شش_صد_و_هفتاد_و_نه_روز_زندان!
✳️ حامیان‌ مصطفی تاجزاده
✳️ حامیان سبز میرحسین

#فرهیختگان با یاد محصوران و زندانیان

🔴 افول جایگاه ایران در اقتصاد جهانی؛ از جمع ۲۰ اقتصاد بزرگ تا حوالی رتبه ۵۰
✍️ احمد علوی

اقتصاد ایران در آغاز دهه ۲۰۱۰ از نظر تولید ناخالص داخلی اسمی به دلار جاری در یکی از بهترین موقعیت‌های تاریخی خود قرار داشت. احمد علوی می‌نویسد ارزش دلاری اقتصاد ایران در سال ۲۰۱۲ به حدود ۶۴۴ میلیارد دلار رسیده بود و ایران در محدوده ۲۰ اقتصاد بزرگ جهان قرار داشت.
اما آن تصویر دوام نیاورد.
تشدید تحریم‌ها، محدودیت ارتباط با نظام مالی بین‌المللی، افت سرمایه‌گذاری و مهم‌تر از همه سقوط ارزش ریال باعث شد وزن دلاری اقتصاد ایران به‌شدت کاهش یابد. مرحله دوم این افت نیز پس از خروج آمریکا از برجام در سال ۲۰۱۸ و بازگشت تحریم‌های نفتی و مالی رخ داد.
علوی بر یک تمایز مهم تأکید می‌کند:
کوچک‌شدن GDP دلاری ایران به این معنا نیست که ظرفیت واقعی تولید کشور نیز به همان نسبت نابود شده است.
وقتی ارزش ریال در برابر دلار سقوط می‌کند، حتی با ثابت ماندن بخشی از تولید واقعی، اندازه اقتصاد پس از تبدیل به دلار کوچک‌تر دیده می‌شود. به همین دلیل ایران در محاسبات مبتنی بر برابری قدرت خرید (PPP) هنوز جایگاهی به‌مراتب بالاتر از رتبه آن بر اساس GDP اسمی دارد.
اما این توضیح، مسئله اصلی را از میان نمی‌برد.
در اقتصاد جهانی، اندازه دلاری اقتصاد نیز اهمیت دارد؛ زیرا با توان کشور برای سرمایه‌گذاری خارجی، خرید فناوری و تجهیزات، تأمین مالی بین‌المللی، واردات کالاهای سرمایه‌ای و اعمال وزن اقتصادی در مناسبات جهانی ارتباط پیدا می‌کند.
به روایت علوی، فاصله میان نقطه اوج حدود ۶۴۴ میلیارد دلاری سال ۲۰۱۲ و برآورد حدود ۳۰۰ میلیارد دلاری برای ۲۰۲۶، تصویری از کاهش شدید وزن نسبی ایران در اقتصاد جهانی ارائه می‌دهد.
این عقب‌نشینی فقط محصول کوچک‌شدن ارزش دلاری اقتصاد ایران نیست؛ مسئله دیگر آن است که در همین دوره، بسیاری از رقبای منطقه‌ای و اقتصادهای نوظهور سریع‌تر از ایران حرکت کرده‌اند.
ترکیه، عربستان سعودی، امارات، اندونزی، ویتنام و لهستان نمونه‌هایی هستند که نویسنده برای نشان‌دادن تغییر موازنه اقتصادی به آنها اشاره می‌کند.
بنابراین پرسش اصلی شاید این نباشد که:
«آیا اقتصاد ایران واقعاً نصف شده است؟»
بلکه این باشد که:
سهم و وزن ایران در اقتصادی که دیگر کشورها در آن پیوسته بزرگ‌تر شده‌اند، چه اندازه کاهش یافته است؟
از این منظر، سقوط ارزش پول ملی، تحریم، ضعف سرمایه‌گذاری و رشد کندتر نسبت به رقبا فقط مجموعه‌ای از شاخص‌های اقتصادی نیستند؛ حاصل نهایی آنها کاهش قدرت نسبی ایران در اقتصاد جهانی است.

📎 متن کامل یادداشت در مشاهده فوری

#احمد_علوی #اقتصاد_ایران #تولید_ناخالص_داخلی #تحریم #اقتصاد_جهانی

#منتخب_فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

🎥 چرا پیامبر اسلام را دوست دارم؟
✍️ احمد زیدآبادی

احمد زیدآبادی در این گفتار از نسبت شخصی و فکری خود با پیامبر اسلام می‌گوید؛ از اینکه چرا محمد برای او شخصیتی دوست‌داشتنی است و چگونه می‌توان رفتار پیامبر را در نسبت میان اخلاق، واقع‌گرایی، قدرت، مدارا و مسئولیت اجتماعی فهمید.
زیدآبادی تصویری از پیامبر ارائه می‌کند که نه صرفاً بر سخت‌گیری و اقتدار استوار است و نه بر بخشش بی‌قیدوشرط؛ بلکه می‌کوشد میان اقتضائات واقعی زندگی و آرمان اخلاقی تعادل برقرار کند.
به تعبیر او، برای فهم رفتار پیامبر باید پیش از هر چیز جهت‌گیری سیاسی و اجتماعی او را شناخت؛ زیرا جنگ و صلح، مدارا و مجازات، پیشروی و عقب‌نشینی، به خودی خود تعیین‌کننده نیستند؛ مهم آن است که هرکدام در خدمت چه هدفی قرار می‌گیرند.

🎬 «چرا پیامبر اسلام را دوست دارم؟»؛ گفتاری از احمد زیدآبادی

#احمد_زیدآبادی #پیامبر_اسلام #محمد #اسلام

#صدای_فرهیختگان


#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

🔺 سوریه و کلیشه‌های تحلیلی؛ وقتی آرزو جای واقعیت می‌نشیند
✍️ صابر گل‌عنبری
سوریه در ماه‌های اخیر تغییراتی را تجربه کرده که بسیاری از تصورات رایج پس از سقوط بشار اسد را به چالش کشیده است؛ از رفع موانع و تحریم‌های خارجی و بازگشت تدریجی دمشق به مناسبات بین‌المللی تا پایان ساختار مستقل قسد و ادغام آن در ساختار حکومت مرکزی.
اما برای صابر گل‌عنبری، مسئله فقط این نیست که سوریه به کدام سمت رفته است؛ مسئله مهم‌تر، شیوه‌ای است که ما تحولات سیاسی را تحلیل می‌کنیم.
او یادآوری می‌کند که پس از سقوط حکومت اسد در ۸ دسامبر ۲۰۲۴، یکی از تحلیل‌های پرتکرار این بود که سوریه به‌سرعت وارد جنگ داخلی دیگری خواهد شد، کشور در معرض تجزیه قرار خواهد گرفت و حکومت جدید نیز قادر به تثبیت خود نخواهد بود.
گل‌عنبری می‌گوید از همان زمان برآورد متفاوتی داشته است: حرکت سوریه به سوی ثبات نسبی، پایین‌بودن احتمال تجزیه، کسب مقبولیت منطقه‌ای و بین‌المللی حکومت جدید، عقب‌نشینی آمریکا از حمایت پیشین خود از کردها و در نهایت ادغام ساختار خودمختار کردی در حکومت دمشق.
اما نکته اصلی یادداشت از اینجا آغاز می‌شود:
چرا گاهی آنچه آرزو داریم اتفاق بیفتد، به‌جای آنچه احتمال دارد اتفاق بیفتد، مبنای تحلیل سیاسی ما می‌شود؟
به باور گل‌عنبری، بخشی از تحلیل‌های پس از سقوط اسد نه فقط محصول کمبود اطلاعات، بلکه متأثر از احساسات، تعلقات سیاسی، سوگیری‌های ذهنی و تمنیات تحلیلگر بود.
چون حکومت اسد متحد ایران بود و مخالفانش به قدرت رسیده بودند، برای برخی پذیرفتن آینده‌ای جز شکست حکومت جدید، تجزیه یا جنگ داخلی دشوار بود.
این همان نقطه‌ای است که تحلیل می‌تواند به‌تدریج از توصیف واقعیت فاصله بگیرد و به آرزواندیشی سیاسی تبدیل شود.
خطا در پیش‌بینی اجتناب‌ناپذیر است؛ هیچ تحلیلگری از آن مصون نیست. مسئله زمانی جدی‌تر می‌شود که تحلیلگر، به‌جای اصلاح فرضیات خود در مواجهه با واقعیت تازه، واقعیت را وادار کند با علایق سیاسی و ذهنی او سازگار شود.
سوریه از این منظر فقط موضوع یک تحلیل ژئوپلیتیک نیست؛ آزمونی برای خودِ تحلیلگران است.
اینکه بتوانیم میان دو گزاره تفاوت بگذاریم:
«دوست دارم چنین شود»
و
«قرائن نشان می‌دهد احتمالاً چنین خواهد شد.»
فاصله میان این دو، شاید همان فاصله میان تحلیل و تبلیغ باشد.

متن کامل یادداشت صابر گل‌عنبری:

سوریه در ماه‌ها و هفته‌های اخیر تحولات عمیق و بزرگی را تجربه کرده است؛ از رفع تحریم‌ها و خارج ساختن آن از لیست حامیان تروریسم پس از 47 سال تا انحلال قسد، حکومت خودمختار کُردی و ادغام نهادهای آن در موسسات حکومتی دمشق.

اینجا قصد شکافتن این تحولات و تحلیل آن‌ها را ندارم. آنچه در پرونده سوریه در این روزها شاهد هستیم تقریبا در امتداد برآوردهایی است که پس از سقوط رژیم اسد و روی کار آمدن نظام جدید در این کانال مطرح شده است.

وقتی در ۸ دسامبر ۲۰۲۴ حکومت اسد سقوط کرد، تحلیل غالب و کلیشه‌ای رایج این بود که سوریه در گرداب جنگ داخلی فرو خواهد رفت، تجزیه خواهد شد و غیره.

اما نگارنده همواره بنا به دلایلی خلاف این تحلیل را باور داشت و چند نکته کلیدی زیر را در تحلیل و پیش‌بینی تحولات سوریه در قالب‌های متفاوت (از جمله به احتمال زیاد، دور از ذهن و بعید است و غیره) مطرح می‌کرد:
نخست اینکه سوریه به سمت ثباتی نسبی می‌رود
دوم اینکه به دلایلی تجزیه نخواهد شد
سوم این که حکومت جدید رویکرد اقتصادی دارد و به دلایلی نیز مقبولیت منطقه‌ای و بین‌المللی پیدا می‌کند.
چهارم اینکه نیروهای آمریکایی از سوریه خارج شده و ترامپ نیز به دلایلی دست از حمایت کردها خواهد کشید.
پنجم اینکه حکومت خودمختار کردی در نهایت با ادغام در دستگاه حاکمه جدید پایان می‌یابد.

با این حال، در آن روزها برخی به طرقی از جمله پیام‌ها و تماس‌های خصوصی، معترضِ این تحلیل و برآوردها بودند و حتی بعضاً تحقق آن را در حد «امری محال» می‌پنداشتند؛ عده‌ای نیز به هر حال چون نظام اسد به عنوان متحد ایران سقوط کرده و مخالفان سر کار آمده بود، تنها تحلیلی را می‌پذیرفتند که خروجی آن بی‌ثباتی گسترده، سقوط زودهنگام نظام جدید و تجزیه سوریه باشد.

از این رو، جا دارد که تحولات کنونی سوریه محمل و فرصتی برای گذار از کلیشه‌نگری در امر تحلیل باشد؛ کلیشه‌هایی که نه‌تنها ناشی از شناخت ناقص و نادرست، بلکه غالباً آمیخته با احساسات، عواطف، سوگیری‌های ذهنی و سلایق سیاسی و فکری است. بنابراین، برخی تحلیل‌ها پیش از آنکه خوانشی از واقعیت پیرامونی باشند، بیانگر مفاهیم و سلایق ذهنی‌اند که ممکن است احیاناً هیچ سنخیتی با عالم واقع و بیرون نداشته باشند.

ناگفته هم نماند که تحلیل غالب در روزها و ماه‌های پس از سقوط نظام سابق سوریه، بازتاب خاص خود را بر محاسبات سیاسی و امنیتی ایران درباره آینده این کشور نیز بر جای گذاشت و می‌شد رگه‌های آن را در اظهارات مقامات مختلف دید.

اشتباه در تحلیل و تفسیر، امری رایج و طبیعی است و مقصود از آنچه گفته شد، چنین خطاهایی نیست که نگارنده هم از آن‌ها مصون نیست و حتما مرتکب‌ این اشتباهات هم شده است؛ بلکه معضل اصلی، سوگیری و دخیل کردن نوعی عوامل فرامتنی است که امر تحلیل و آینده‌نگری را تا سطح تخیلات و تمنیات تنزل می‌دهد. بر همین اساس، تمام تلاش نگارنده همواره بر این بوده که دخالت دادن سلایق فکری و سیاسی را به حداقل ممکن برساند؛ تا جایی که صرف‌نظر از درستی یا نادرستی تفسیرها و برآوردها، بارها در موضوعات گوناگون تحلیل‌ها و پیش‌بینی‌هایی ارائه داده‌ام که کاملاً برخلاف تمایلات درونی‌ام بوده است.

#صابر_گل_عنبری #سوریه #تحلیل_سیاسی #خاورمیانه

#منتخب_فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

🔴 ادعایی تکان‌دهنده؛ «فلسطین» را پاک کنید و «سامره» بنویسید
جرمی گرین‌استاک، سفیر پیشین بریتانیا در سازمان ملل، مدعی شده تونی بلر از تشکیلات خودگردان فلسطین خواسته است نام «فلسطین» از کتاب‌های درسی حذف و با عنوان عبری «سامره» جایگزین شود.
به روایت گرین‌استاک، این درخواست در ارتباط با «هیئت صلح» دونالد ترامپ مطرح شده و محمود عباس نیز آن را نپذیرفته است.
اگر این روایت تأیید شود، ماجرا بسیار فراتر از اختلاف بر سر چند کلمه در یک کتاب درسی است.
نام‌گذاری جغرافیا بخشی از حافظه تاریخی یک ملت است. حذف «فلسطین» از کتاب کودکان فلسطینی و جایگزین‌کردن آن با اصطلاحی برگرفته از روایت جغرافیایی ـ تاریخی طرف اسرائیلی، یعنی انتقال نزاع از خاک و مرز به زبان، حافظه و هویت نسل بعد.
صلحی که برای رسیدن به آن از یک ملت خواسته شود ابتدا نام خود را از کتاب‌های کودکانش پاک کند، بیش از آنکه شبیه مصالحه باشد، به مطالبه‌ای برای حذف هویتی شباهت دارد.


#فلسطین #تونی_بلر #سامره #اسرائیل

#صدای_فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

🎧 مژده کتاب | نشست ۶۴
در شصت‌وچهارمین نشست «مژده کتاب»، مجموعه‌ای از کتاب‌ها، مقالات و گفت‌وگوهای فکری معرفی و مرور می‌شود:
حسین کاجی از گفت‌وگوی مصطفی ملکیان و نیما قربانی با عنوان «ایران و دیگری» می‌گوید؛ حسین کمالی مقاله «آیا فرودست سخن تواند گفت؟» اثر گایاتری چاکراورتی اسپیواک را معرفی می‌کند و سروش دباغ به کتاب «قلندر و قلعه» نوشته یحیی یثربی می‌پردازد.
همچنین کتاب‌های «محافظه‌کاری در برابر نومارکسیسم» اثر نظام بهرامی و «ذهن درستکار» اثر جاناتان هایت معرفی می‌شوند.
🎙 فایل کامل نشست | ۹۸ دقیقه
🗓 ۷ شهریور ۱۴۰۵ | ۲۹ اوت ۲۰۲۶

#مژده_کتاب #مصطفی_ملکیان #نیما_قربانی #سروش_دباغ #کتاب

#صدای_فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

🎻 فتح‌الله مجتبایی؛ وقتی استادِ ادبیات، ویلن می‌نوازد

کمتر شنیده‌شده از استاد فتح‌الله مجتبایی؛ پژوهشگر برجسته زبان و ادب فارسی، ادیان و فرهنگ هند، این‌بار نه در مقام نویسنده و پژوهشگر، بلکه با ویلن.
در این فایل، حدود بیست دقیقه از ویلن‌نوازی استاد مجتبایی در دستگاه سه‌گاه و شور را می‌شنویم؛ وجهی دیگر از زندگی فرهنگی مردی که نسبتش با فرهنگ ایرانی تنها به پژوهش و تألیف محدود نمانده است.
این اجرا را دکتر محمدرضا عدلی در اختیار آریا طبیب‌زاده قرار داده است.
🎧 ویلن‌نوازی استاد فتح‌الله مجتبایی
سه‌گاه و شور | حدود ۲۰ دقیقه

#فتح_الله_مجتبایی #موسیقی_ایرانی #ویلن #سه_گاه #شور

#میراث_فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی

🎥 «هزار زن»؛ مبارزه‌ای که پیش از رسیدن به تشک آغاز می‌شود

گفت‌وگوی حسن صلح‌جو، تهیه‌کننده برنامه «آپارات»، با مژگان ایلانلو، کارگردان مستند «هزار زن»
کشتی در ایران «ورزش ملی» خوانده می‌شود؛ اما برای زنان ایرانی، رسیدن به تشک کشتی خود به مبارزه‌ای جداگانه تبدیل شده است.
مستند «هزار زن» روایت زنانی است که می‌خواهند در همین ورزش سهم داشته باشند؛ از مسئله به‌ظاهر ساده‌ای مانند پوشیدن دوبنده تا مجموعه‌ای از موانع فرهنگی و ساختاری که حضور زنان در کشتی را دشوار کرده است.
اهمیت فیلم شاید همین‌جاست: قهرمانان آن منتظر نمانده‌اند ابتدا همه موانع از سر راهشان برداشته شود و بعد وارد میدان شوند؛ خودِ تلاش برای رسیدن به میدان، بخشی از مبارزه آنهاست.
رسول خادم نیز پیش‌تر درباره این مستند نوشته بود که این زنان «تسلیم جبر داخلی و الگوهای خارجی نشدند» و با وجود محدودیت‌ها، راهی تازه برای خود باز کردند.
در این برنامه «آپارات»، حسن صلح‌جو با مژگان ایلانلو درباره فیلم «هزار زن» و تجربه ساخت آن گفت‌وگو می‌کند.

🔗 تماشای گفت‌وگو در BBC فارسی

#مژگان_ایلانلو #هزار_زن #زنان #کشتی_زنان #مستند

#صدای_فرهیختگان

#فرهیختگان؛ راهی به رهایی