🟥 مسئله بنیادین ایران، ضعف نهاد شهروندی است
🎙 عباس آخوندی در گفت‌وگو با خبرآنلاین
عباس آخوندی، وزیر پیشین راه و شهرسازی، معتقد است یکی از موانع بنیادی اصلاح و توسعه در ایران، ضعف «نهاد شهروندی» است؛ یعنی فقدان شهروندی که آگاه، مسئول، کنشگر و نسبت به حقوق خود حساس باشد.
از نگاه او، حاکمیت به‌تنهایی قادر به ایجاد توسعه نیست:
«اگر جامعه‌ای شهروندان مسئول و کنشگر داشته باشد، همین شهروندان می‌توانند زمینه اصلاح دولت و حکومت را فراهم کنند.»
اما «کنشگری» در این نگاه فقط اعتراض یا گلایه نیست.
آخوندی برای توضیح موضوع، تورم را مثال می‌زند. همه از گرانی ناراضی‌اند؛ اما اگر تورم را صرفاً «گران‌شدن کالاها» تعریف کنیم، راه‌حل نیز به کنترل قیمت، بازرسی بیشتر و گسترش دستگاه نظارتی تقلیل پیدا می‌کند؛ اقداماتی که خود می‌توانند هزینه دولت و کسری بودجه را افزایش دهند.
مسئله زمانی درست صورت‌بندی می‌شود که پرسش به ریشه‌ها برسد:
کسری بودجه چگونه ایجاد می‌شود؟ دولت چه درآمدی دارد؟ پول را کجا هزینه می‌کند؟ و سیاست‌های اقتصادی چگونه به تورم منجر می‌شوند؟
از این منظر، تفاوت شهروند معترض با شهروند کنشگر در آن است که دومی فقط پیامد مسئله را نمی‌بیند؛ می‌کوشد علت را بشناسد و مطالبه‌ای مشخص و قابل‌پیگیری شکل دهد.
آخوندی همین منطق را درباره بحران آب، مسائل شهری، حمل‌ونقل و دیگر مشکلات کشور نیز به کار می‌برد: راه‌حلی که بر صورت‌بندی غلط بنا شود، ممکن است نه‌تنها مشکل را حل نکند، بلکه آن را پیچیده‌تر کند.
ایده «شهرداد» نیز بر همین نگاه بنا شده است؛ پیوند دانش با کنش اجتماعی و تربیت شهروندانی که بتوانند از سطح نارضایتی عبور کنند و مسئله عمومی را بفهمند، صورت‌بندی کنند و برای تغییر آن دست به کنش بزنند.
شاید پرسش بنیادین توسعه نیز همین باشد:
آیا جامعه‌ای بدون شهروندِ آگاه، صاحب حق و قادر به مطالبه‌گری، می‌تواند فقط با تصمیم‌های از بالا توسعه پیدا کند؟
📌 مشروح گفت‌وگو در خبرآنلاین

#منتخب_فرهیختگان
#عباس_آخوندی #شهروندی #توسعه #کنشگری #شهرداد
#فرهیختگان روزن آگاهی

🟢 اخلاق در روزگار فرسودگی؛ چرا این گفت‌وگو درست در وقت خود برگزار می‌شود؟
✍🏻 علیرضا معینی
قرار است نشستی درباره کتاب «احساسات اخلاقی، واقعیت اخلاقی و پیشرفت اخلاقی» نوشته توماس نیگل، با حضور عبدالکریم سروش، مصطفی ملکیان، یاسر میردامادی و مترجم کتاب، جواد حیدری برگزار شود.
شاید این گفت‌وگو در یکی از دشوارترین و در عین حال مناسب‌ترین زمان‌ها برگزار می‌شود؛ زیرا مسئله امروز ایران فقط اقتصاد و سیاست نیست. پرسشی عمیق‌تر نیز پیش روی ماست:
در جامعه‌ای که اعتماد فرسوده، احساس بی‌عدالتی گسترده و بسیاری از ارزش‌ها زیر فشار قدرت و مصلحت قرار گرفته‌اند، آیا هنوز می‌توان از «حقیقت اخلاقی» سخن گفت؟
آیا ظلم فقط به این دلیل بد است که ما از آن بیزاریم، یا ما از ظلم بیزاریم چون واقعاً چیزی در آن نادرست است؟
این تفاوت کوچک نیست.
اگر خوب و بد صرفاً احساس، عادت یا قرارداد اجتماعی باشند، با چه معیاری می‌توان جامعه‌ای را که برده‌داری، شکنجه یا تبعیض را عادی می‌داند، از نظر اخلاقی نقد کرد؟
و اگر حقیقتی اخلاقی مستقل از سلیقه ما وجود دارد، چگونه به آن دسترسی پیدا می‌کنیم؟
اینجاست که بحث «احساسات اخلاقی» اهمیت پیدا می‌کند. همدلی، شرم، احساس گناه، شفقت و خشم در برابر بی‌عدالتی، اجزای زنده وجدان انسانی‌اند؛ اما آیا اخلاق را می‌توان به احساس فروکاست؟
اگر کسی استدلال اخلاقی منسجمی داشته باشد، اما از رنج دیگری متأثر نشود، آیا اخلاقی است؟
و اگر انسانی مهربان باشد، اما قدرت تشخیص میان عدالت و بی‌عدالتی را نداشته باشد، مهربانی به‌تنهایی کافی است؟
پرسش مهم‌تر نیگل، امکان پیشرفت اخلاقی است.
اگر امروز برده‌داری را محکوم می‌کنیم، حقوق زنان و کودکان را جدی‌تر می‌گیریم و شکنجه و تحقیر انسان را ناروا می‌دانیم، آیا بشر واقعاً چیزهایی درباره اخلاق «فهمیده» است یا صرفاً حساسیت‌هایش تغییر کرده؟
اگر پیشرفت اخلاقی معنایی داشته باشد، باید بتوان گفت جامعه‌ای در گذشته، حتی زمانی که رفتاری را عادی می‌دانست، در خطا بوده است.
و همین ما را دوباره به «واقعیت اخلاقی» بازمی‌گرداند.
در جامعه ایران، این پرسش‌ها دیگر تمرین دانشگاهی نیستند.
جامعه‌ای که در آن دروغ، تحقیر، بی‌عدالتی و مصلحت‌جویی اخلاقی عادی شود، فقط سرمایه اقتصادی خود را از دست نمی‌دهد؛ سرمایه اخلاقی و امکان زندگی مشترک را نیز فرسوده می‌کند.
هیچ جامعه‌ای تنها با قانون و زور اداره نمی‌شود. زندگی اجتماعی به انسان‌هایی نیاز دارد که وعده را وعده بدانند، حق دیگری را به رسمیت بشناسند و کرامت انسان را با منفعت لحظه‌ای معامله نکنند.
پرسش دیگری نیز ناگزیر از دل این بحث بیرون می‌آید:
آیا اخلاق بدون دین ممکن است؟
اگر اخلاق مستقل از دین است، بنیان آن چیست؛ عقل، طبیعت انسان، رنج، کرامت، قرارداد یا واقعیتی مستقل از همه اینها؟
و اگر اخلاق را به دین وابسته کنیم، تکلیف انسان اخلاقی بیرون از ایمان چه می‌شود؟
حضور سروش، ملکیان، میردامادی و حیدری می‌تواند این پرسش را از فلسفه اخلاق تا فلسفه دین، معرفت‌شناسی و تجربه زیسته انسان دنبال کند.
اما شاید پشت همه این بحث‌ها یک سؤال ساده‌تر و سخت‌تر پنهان باشد:
در روزگار فشار و فرسودگی، آیا هنوز می‌توان اخلاقی ماند؟
ما بیش از همیشه به گفت‌وگو درباره اخلاق نیاز داریم؛ نه اخلاق به معنای موعظه، بلکه اخلاق به معنای پرسش از حقیقت، عدالت، کرامت، دیگری، مسئولیت، اعتماد و امکان زندگی مشترک.
و شاید امید از همین‌جا آغاز شود:
از این باور که حتی در روزگاری که قدرت و منفعت بسیاری از ارزش‌ها را می‌آزمایند، هنوز می‌توان پرسید چگونه باید انسانی‌تر زیست.

متن کامل یادداشت علیرضا معینی در مشاهده فوری

#صدای_فرهیختگان
#علیرضا_معینی #توماس_نیگل #فلسفه_اخلاق #عبدالکریم_سروش #مصطفی_ملکیان
#فرهیختگان روزن آگاهی

📚 معرفی و بررسی کتاب «احساسات اخلاقی، واقعیت اخلاقی و پیشرفت اخلاقی»
اثر تامس نیگل
با حضور:
🔹 دکتر عبدالکریم سروش
🔹 استاد مصطفی ملکیان
🔹 دکتر یاسر میردامادی
🔹 دکتر جواد حیدری، مترجم کتاب
این نشست به یکی از بنیادی‌ترین پرسش‌های فلسفه اخلاق می‌پردازد: آیا خوب و بد، واقعیتی مستقل از احساسات و قراردادهای ما دارند؟ «پیشرفت اخلاقی» چگونه ممکن است و چه نسبتی میان احساسات اخلاقی، عقل و واقعیت اخلاقی برقرار است؟
🗓 شنبه ۲۱ شهریور ۱۴۰۵
📅 ۱۲ سپتامبر ۲۰۲۶
⏰ ساعت ۲۱:۳۰ به وقت تهران
⏰ ساعت ۱۴:۰۰ به وقت شرق آمریکا (EDT)
💻 شرکت در جلسه از طریق Google Meet:
ورود به جلسه
#منتخب_فرهیختگان
#توماس_نیگل #عبدالکریم_سروش #مصطفی_ملکیان #یاسر_میردامادی #فلسفه_اخلاق
#فرهیختگان روزن آگاهی

حمـید مـهدوی 
مشهد. دی‌ماه خونین ۱۴۰۴

#فرهیختگان با یاد فرزندان ایران

مرثیه‌ای برای «کاروانسرای روس‌ها»؛ وقتی موسیقی به سوگ میراث می‌نشیند

🎥 مسعود حسینی و هادی سخن، دو هنرمند سبزواری، در میان ویرانه‌های یک بنای تاریخی

پس از تخریب بنای تاریخی معروف به «کاروانسرای روس‌ها» یا «پادگان روس‌ها» در سبزوار، دو هنرمند این شهر بامداد پنجشنبه به محل بنا رفتند و با قوشمه و دهل، نوای سوگ موسیقی محلی سبزوار را نواختند.

بنایی که با نام خانه تومانیان نیز شناخته می‌شد، اگرچه هنوز در فهرست آثار ملی ثبت نشده بود، از سوی میراث فرهنگی واجد ارزش تاریخی شناخته شده بود.

تصاویر منتشرشده نشان می‌دهد که این بنا روز چهارشنبه با ورود لودر تخریب شد؛ اقدامی که اعتراض فعالان میراث فرهنگی و شهروندان سبزواری را برانگیخت.

حالا در جایی که تا چند روز پیش بخشی از حافظه معماری شهر ایستاده بود، صدای قوشمه و دهل شنیده می‌شود.

نه برای جشن،
بلکه برای سوگ یک بنا.

شاید این اجرا خود پرسشی باشد از نسبت ما با گذشته:

چرا باید میراث یک شهر ابتدا ویران شود تا ارزشش را به یاد بیاوریم؟

بناها فقط خشت و آجر نیستند؛ بخشی از حافظه جمعی‌اند. با نابودی هرکدام، صفحه‌ای از تاریخ یک شهر نیز از دسترس نسل بعد خارج می‌شود.

#میراث_فرهیختگان
#سبزوار #کاروانسرای_روس‌ها #خانه_تومانیان #میراث_فرهنگی #قوشمه_و_دهل

#فرهیختگان روزن آگاهی

🌍 آیا سناریوی سوریه برای حوثی‌ها تکرار می‌شود؟
✍🏻 جعفر بخشی بی‌نیاز
جعفر بخشی بی‌نیاز در یادداشت تازه خود، آینده حوثی‌های یمن را با تجربه فروپاشی بخشی از شبکه نفوذ جمهوری اسلامی در سوریه مقایسه می‌کند و معتقد است مجموعه‌ای از فشارهای نظامی، اقتصادی و منطقه‌ای می‌تواند سرانجام این گروه را به نقطه فروپاشی برساند.
در این تحلیل، چهار عامل تعیین‌کننده‌اند:
فشار نظامی و برتری هوایی مخالفان، فرسایش اقتصادی مناطق تحت کنترل حوثی‌ها، کاهش توان پشتیبانی جمهوری اسلامی و احتمال ورود بازیگران تازه‌ای مانند پاکستان.
نویسنده از کنار هم گذاشتن این عوامل به نتیجه‌ای قاطع می‌رسد:
«این بار کار حوثی‌ها تمام است.»
اما تازه‌ترین تحولات میدان یمن تصویر پیچیده‌تری نشان می‌دهد.
در روزهای اخیر، به‌جای فروپاشی خطوط حوثی‌ها، نیروهای این گروه دست به یکی از مهم‌ترین عملیات‌های زمینی سال‌های اخیر زده‌اند و بندر مُخا در ساحل دریای سرخ را تصرف کرده‌اند؛ پیشروی‌ای که موقعیت آنان را در نزدیکی باب‌المندب تقویت کرده و نیروهای دولت مورد حمایت عربستان را به عقب رانده است.
بنابراین دست‌کم در وضعیت فعلی، این گزاره که حوثی‌ها «از زمین و هوا محاصره شده و توان پیشروی ندارند» با واقعیت میدان سازگار نیست.
درباره ایران نیز شواهد موجود هنوز از قطع مؤثر پشتیبانی حکایت نمی‌کند. گزارش‌های تازه از نقش تسلیحاتی و مشورتی جمهوری اسلامی در عملیات‌های حوثی‌ها سخن می‌گویند؛ هرچند میزان و دوام این حمایت در شرایط جنگ منطقه‌ای همچنان محل بحث است.
عامل پاکستان هم باید با احتیاط بیشتری دیده شود.
اسلام‌آباد هشدار داده است که حمله به عربستان می‌تواند سازوکار دفاع جمعی میان پاکستان، ترکیه و عربستان را فعال کند؛ اما تاکنون تصمیم رسمی پاکستان برای ورود مستقیم به جنگ یمن یا حمله به مواضع حوثی‌ها اعلام نشده است.
از این رو، یادداشت جعفر بخشی بی‌نیاز را بیش از آنکه گزارشی از وضع موجود بدانیم، باید به‌عنوان یک سناریو و پیش‌بینی درباره مسیر آینده جنگ خواند.
سناریویی که می‌گوید اگر پشتیبانی خارجی حوثی‌ها تضعیف شود، فشار اقتصادی تشدید گردد و ائتلافی وسیع‌تر علیه آنان شکل بگیرد، آنچه زمانی در سوریه برای شبکه نفوذ جمهوری اسلامی رخ داد، ممکن است در یمن نیز تکرار شود.
اما وضعیت امروز یک هشدار مهم به تحلیلگران می‌دهد:
در جنگ، فاصله میان «آسیب‌پذیری ساختاری» و «فروپاشی قریب‌الوقوع» می‌تواند بسیار زیاد باشد.
حوثی‌ها ممکن است با بحران‌های جدی اقتصادی و راهبردی روبه‌رو باشند، اما پیشروی اخیر آنان نشان می‌دهد هنوز نمی‌توان «پایان کار» این بازیگر را واقعیتی محقق‌شده دانست.
متن کامل یادداشت جعفر بخشی بی‌نیاز در مشاهده فوری
#صدای_فرهیختگان

#جعفر_بخشی_بی_نیاز #یمن #حوثی‌ها #عربستان #پاکستان #خاورمیانه
#فرهیختگان روزن آگاهی

🔸 صلحی که به تقویم راه نیافت

✍🏻 محسن‌حسام مظاهری

در برخی منابع تاریخی، ۲۶ ربیع‌الاول سال ۴۰ هجری به‌عنوان یکی از تاریخ‌های صلح امام حسن با معاویه ذکر شده است؛ تصمیمی که در یکی از بحرانی‌ترین مقاطع تاریخ اسلام گرفته شد.

امام حسن در شرایطی صلح را پذیرفت که سپاهش انسجام و وفاداری لازم را از دست داده بود و ادامه جنگ می‌توانست به کشتار گسترده‌تر بینجامد. در منابع شیعی نیز از حفظ جان شیعیان و جلوگیری از خون‌ریزی به‌عنوان یکی از دلایل این تصمیم یاد شده است.

صلح، اما برای او بی‌هزینه نبود.

گروهی از یاران و هوادارانش به آن اعتراض کردند؛ برخی تصمیم او را نشانه ضعف دانستند، خیمه‌گاهش مورد هجوم قرار گرفت و خود او نیز در مدائن زخمی شد.

با این همه، پرسش محسن‌حسام مظاهری از جای دیگری آغاز می‌شود:

چرا رویدادی با چنین اهمیت تاریخی، تقریباً هیچ جایگاهی در حافظه آیینی و تقویم شیعی پیدا نکرد؟

او می‌نویسد در منابع تقویمی مهم دوره‌های گذشته و نیز در تقویم‌های متأخر، برای بسیاری از رخدادهای مذهبی روز و مناسبت تعیین شده، اما صلح امام حسن عمدتاً غایب مانده است.

به گفته مظاهری، این غیبت صرفاً مسئله‌ای تقویمی نیست؛ نشانه‌ای است از اینکه حافظه جمعی چه چیزی را برجسته می‌کند و چه چیزی را به حاشیه می‌راند.

در فرهنگ شیعی، جنگ و شهادت امام حسین به یکی از بزرگ‌ترین الگوهای اخلاقی و سیاسی بدل شد؛ اما صلح امام حسن، مدارا و پرهیز از جنگ در شرایط نابرابر، هرگز همان جایگاه نمادین را نیافت.

این در حالی است که یکی از مهم‌ترین آثار معاصر درباره این واقعه، صلح الحسن نوشته شیخ راضی آل‌یاسین است؛ کتابی که علی خامنه‌ای در سال ۱۳۴۸ آن را با عنوان «صلح امام حسن؛ پرشکوه‌ترین نرمش قهرمانانه تاریخ» به فارسی ترجمه کرد.

اما حتی چنین اثری نیز نتوانست صلح امام دوم شیعیان را به اندازه عاشورا وارد آیین عمومی و حافظه مذهبی کند.

از نظر مظاهری، این تفاوت تصادفی نیست.

تقویم فقط جدولی از روزها نیست؛ نقشه حافظه یک جامعه است.

اینکه کدام واقعه به مناسبت تبدیل شود، کدام شخصیت هر سال فراخوانده شود و کدام رخداد به حاشیه برود، از نیازها، ارزش‌ها و مناسبات قدرت در هر دوره خبر می‌دهد.

به همین دلیل، شاید پرسش مهم‌تر این نباشد که چرا تاریخ دقیق صلح امام حسن را نمی‌دانیم؛ بلکه این باشد:

چرا یک سنت مذهبی، شهادت و مبارزه را به حافظه آیینی سپرد، اما صلح و عقب‌نشینی برای جلوگیری از خون‌ریزی را کمتر به یاد آورد؟

شاید پاسخ به این پرسش، چیزی فقط درباره گذشته به ما نگوید؛
بلکه بخشی از اکنونِ ما را نیز توضیح دهد.

متن کامل یادداشت محسن‌حسام مظاهری در مشاهده فوری

#میراث_فرهیختگان
#محسن_حسام_مظاهری #امام_حسن #صلح_امام_حسن #تاریخ_شیعه #حافظه_جمعی

#فرهیختگان روزن آگاهی

🛢 چرا تبدیل نفت به ابزار قدرت، برای ایران قدرت پایدار نساخت؟
✍🏻 محمد طاهری | سردبیر تجارت فردا
سه مقطع تاریخی، یک پرسش مشترک را پیش روی ایران می‌گذارند:
داشتن نفت و قرارگرفتن کنار تنگه هرمز، چه زمانی به «قدرت» تبدیل می‌شود و چه زمانی استفاده از آنها به‌عنوان ابزار منازعه، همان قدرت را فرسوده می‌کند؟
۶۶ سال پیش، در سپتامبر ۱۹۶۰، ایران همراه عراق، عربستان سعودی، کویت و ونزوئلا در بغداد اوپک را پایه‌گذاری کرد.
هدف روشن بود: کشورهای تولیدکننده نمی‌خواستند تعیین قیمت و سرنوشت مهم‌ترین دارایی‌شان یکسره در اختیار شرکت‌های بزرگ نفتی باشد. آنان می‌خواستند قدرت چانه‌زنی بیشتری به دست آورند و سهم خود را در بازار جهانی انرژی افزایش دهند.
پانزده سال بعد، قدرت نفت ایران در یکی از مهم‌ترین مکاتبات تهران و واشنگتن خود را نشان داد.
در ۹ سپتامبر ۱۹۷۵، جرالد فورد، رئیس‌جمهور آمریکا، از محمدرضا شاه خواست از نفوذ ایران در اوپک برای جلوگیری از افزایش دوباره قیمت نفت استفاده کند.
فورد هشدار می‌داد که شوک تازه قیمت، اقتصاد آمریکا، اروپا و ژاپن را که هنوز با رکود و تورم پس از بحران نفتی ۱۹۷۳ درگیر بودند، تحت فشار بیشتری قرار خواهد داد.
شاه دو روز بعد پاسخ داد که تورم کشورهای صنعتی، حدود ۳۵ درصد از قدرت خرید درآمد نفتی ایران را از بین برده و ادامه تثبیت قیمت را قابل دفاع نمی‌داند.
در نشست اواخر سپتامبر، اوپک افزایش ۱۰درصدی قیمت نفت را تصویب کرد.
برای ایران آن روزگار، نفت فقط یک کالای صادراتی نبود؛ اهرم استقلال و چانه‌زنی سیاسی نیز بود.
اما نیم‌قرن بعد، مسئله شکل دیگری پیدا کرده است.
امروز ایران همچنان یکی از بزرگ‌ترین دارندگان ذخایر انرژی جهان است و بر یکی از حساس‌ترین گلوگاه‌های انرژی جهان، تنگه هرمز، اشراف جغرافیایی دارد.
با این حال، یک تناقض آشکار شکل گرفته است:
اختلال در خلیج فارس می‌تواند قیمت نفت را برای جهان بالا ببرد، اما ایران خود لزوماً از نفت گران‌تر سود نمی‌برد.
جنگ و محاصره دریایی، صادرات نفت ایران را به‌شدت محدود کرده است. از سوی دیگر، ناامنی در هرمز عرضه کشورهای منطقه را کاهش داده و قیمت جهانی نفت را بالا برده است.
یعنی ایران می‌تواند با افزایش ریسک در هرمز، هزینه اقتصاد جهانی را افزایش دهد؛ اما هم‌زمان امکان خودش برای فروش نفت و کسب درآمد ارزی نیز محدودتر می‌شود.
از این مهم‌تر، هرچه هرمز ناامن‌تر شود، انگیزه همسایگان ایران برای یافتن راه‌های جایگزین بیشتر می‌شود:
خطوط لوله، بنادر خارج از خلیج فارس، انتقال کشتی‌به‌کشتی و مسیرهایی که وابستگی به تنگه هرمز را کاهش دهند.
این همان نقطه‌ای است که باید میان «منبع قدرت» و «قدرت پایدار» تفاوت گذاشت.
ذخیره عظیم نفت، به خودی خود قدرت نفتی نمی‌سازد.
قدرت زمانی پایدار می‌شود که کشوری بتواند:
تولید کند، آزادانه بفروشد، درآمدش را جذب کند و آن درآمد را به سرمایه، فناوری، زیرساخت و نفوذ اقتصادی تبدیل کند.
اگر نفت فقط هنگام بحران به سلاح تبدیل شود، ممکن است برای رقیب هزینه بسازد؛ اما الزاماً برای صاحب نفت قدرتی ماندگار ایجاد نمی‌کند.
تجربه ایران از ۱۹۶۰ تا امروز شاید همین درس را پیش رو بگذارد:
قدرت انرژی فقط در توان مختل‌کردن بازار نیست؛ در توان حضور پایدار، فروش پایدار و تبدیل درآمد انرژی به قدرت اقتصادی است.
و پرسش محمد طاهری همچنان باقی است:
آیا نفت و هرمز برای ایران قدرت می‌سازند، یا استفاده مداوم از آنها به‌عنوان ابزار منازعه، در نهایت همان قدرت را فرسوده می‌کند؟
📌 جلد شماره جدید تجارت فردا


#صدای_فرهیختگان

#محمد_طاهری #نفت #اوپک #تنگه_هرمز #اقتصاد_ایران #تجارت_فردا
#فرهیختگان روزن آگاهی

🌍 از «مرغ فاسد» تا «مرغ تاریخ‌گذشته»؛ اصل ماجرای مشهد چیست؟
✍🏻 جعفر بخشی بی‌نیاز
خبری درباره صدها تن مرغ تاریخ‌گذشته در خراسان رضوی، موجی از نگرانی درباره سلامت مواد غذایی و کیفیت نظارت در ایران ایجاد کرده است.
ماجرا ابتدا با سخنان نایب‌رئیس شورای شهر مشهد خبرساز شد؛ جایی که از حدود ۱۰۰ تن مرغ سخن گفته شد و تعبیر «گوشت فاسد» نیز به کار رفت.
پس از آن، مسئولان دامپزشکی توضیح دیگری ارائه کردند:
این محموله‌ها، به گفته آنان، فاسد نبوده‌اند بلکه تاریخ مصرف مستقیم انسانی‌شان گذشته بوده و پس از بررسی‌های بهداشتی و آزمایش، از مصرف مستقیم خانوار خارج و برای مصرف صنعتی در فرآورده‌هایی مانند سوسیس و کالباس تعیین تکلیف شده‌اند.
در روایت دیگری، مدیرکل پشتیبانی امور دام خراسان رضوی از ۲۵۰ تن مرغ تاریخ‌گذشته در استان سخن گفته که در اردیبهشت‌ماه، با مجوز قضایی به صنایع فرآورده‌های گوشتی تحویل شده است.
این توضیحات یک سوءبرداشت مهم را برطرف می‌کنند:
«تاریخ‌گذشته» الزاماً به معنای «متعفن و مسموم» نیست.
اما رفع این سوءبرداشت، پرسش‌های اصلی را از میان نمی‌برد.
چرا چنین حجم بزرگی از کالای اساسی باید پیش از مصرف، از تاریخ مقرر عبور کند؟
چه آزمایش‌هایی روی محموله‌ها انجام شده است؟
نتایج آزمایش‌های میکروبی و بهداشتی کجاست؟
کدام واحدهای صنعتی این مواد را دریافت کرده‌اند؟
آیا مصرف‌کننده حق ندارد بداند محصولی که می‌خرد از چه مواد اولیه‌ای و تحت چه مجوزی تولید شده است؟
و مهم‌تر از همه:
اگر این فرایند کاملاً سالم، قانونی و مطابق ضوابط است، چرا جزئیات آن به‌صورت شفاف و عمومی منتشر نمی‌شود؟
اعتماد عمومی با تکذیب یک واژه بازسازی نمی‌شود.
وقتی خبری درباره صدها تن ماده غذایی تاریخ‌گذشته منتشر می‌شود، وظیفه نهادهای مسئول فقط این نیست که بگویند «فاسد نبوده است». باید بتوانند با اسناد روشن نشان دهند چه آزمایش‌هایی انجام شده، چه نهادی سلامت محصول را تأیید کرده، چه مجوزی صادر شده و زنجیره مصرف چگونه قابل رهگیری است.
سلامت غذایی حوزه‌ای نیست که جامعه ناچار باشد میان دو روایت انتخاب کند:
یک طرف بگوید «محموله مرگ» و طرف دیگر بگوید «همه‌چیز قانونی بوده است».
آنچه اعتماد می‌سازد شفافیت قابل راستی‌آزمایی است.
جعفر بخشی بی‌نیاز در یادداشت خود با لحنی تند از احتمال ورود مواد ناسالم به سفره مردم انتقاد کرده است. نگرانی او درباره نظارت و مسئولیت‌پذیری قابل فهم است؛ اما با اطلاعات فعلی نمی‌توان مرغ‌های مورد بحث را «متعفن» یا «مسموم» خواند.
مسئله جدی‌تر شاید همین باشد:
چگونه ممکن است صدها تن مرغ از تاریخ مصرف مستقیم عبور کند و جامعه تازه پس از یک مناقشه رسانه‌ای بفهمد سرنوشت آن چه شده است؟
در حوزه سلامت عمومی، حق مردم فقط «سالم‌بودن غذا» نیست؛

حق دانستن نیز بخشی از سلامت عمومی است.
متن کامل یادداشت جعفر بخشی بی‌نیاز در مشاهده فوری
#صدای_فرهیختگان

#جعفر_بخشی_بی_نیاز #سلامت_غذایی #مشهد #دامپزشکی #سوسیس_و_کالباس #شفافیت

#فرهیختگان روزن آگاهی

📚 آل‌احمد در ده برداشت؛ نویسنده‌ای که در یک قاب جا نمی‌شود
✍🏻 احمدرضا بهرامپور عمران
جلال آل‌احمد را نمی‌توان فقط با غرب‌زدگی شناخت. کارنامه کوتاه اما پُرتکاپوی او از داستان و نقد ادبی تا سیاست، روزنامه‌نگاری، ترجمه، مردم‌نگاری و زندگی مشترک با یکی از مهم‌ترین نویسندگان معاصر ایران امتداد دارد.
احمدرضا بهرامپور عمران، جلال را در ده قاب می‌بیند:
۱. آل‌احمدِ داستان‌نویس
در مدیر مدرسه و نفرین زمین، روایتگر واقعیت اجتماعی است و در نون‌والقلم به تمثیل سیاسی روی می‌آورد. در کنار رمان‌ها و داستان‌های بلند، آثاری از مجموعه‌هایی چون سه‌تار و پنج داستان نیز بخش مهمی از میراث داستانی او هستند.
۲. آل‌احمدِ صاحب‌سبک
شاید ماندگارترین میراث ادبی جلال، نثر او باشد؛ نثری کوتاه، ضربی، گفتاری و آکنده از حذف و ایجاز.
بهرامپور عمران حتی معتقد است از حیث «بدعت، صناعت، شخصیت نثر و جریان‌سازی»، کمتر نثرنویس معاصری به اندازه آل‌احمد اثر گذاشته است.
۳. آل‌احمدِ سیاسی
از حزب توده تا جدایی همراه خلیل ملکی و سپس فعالیت در «نیروی سوم»، زندگی جلال با سیاست گره خورده بود.
غرب‌زدگی نیز، فارغ از همه نقدهایی که بر آن وارد شده، چنان با نام او پیوند خورد که به یکی از اثرگذارترین مفاهیم مناقشه‌برانگیز روشنفکری ایران در قرن بیستم بدل شد.
۴. آل‌احمدِ ژورنالیست
او فقط نویسنده کتاب نبود؛ در نشریات حزبی و روشنفکری قلم می‌زد، سردبیری و گردانندگی می‌کرد و تجربه مطبوعاتی، بخش مهمی از شکل‌گیری نثر سریع و مستقیم او بود.
۵. آل‌احمدِ منتقد ادبی
نقدهای جلال همیشه دانشگاهی و نظام‌مند نبودند؛ گاه شتاب‌زده و «قلم‌انداز» نوشته می‌شدند.
با این همه، نوشته‌هایش درباره نیما یوشیج و صادق هدایت همچنان بخشی خواندنی از تاریخ نقد ادبی معاصرند.
۶. آل‌احمدِ جست‌وجوگر
تنوع حیرت‌انگیز تجربه‌های فکری و ادبی او، آن هم در عمری که به ۴۶ سال نرسید، از ذهنی ناآرام و پرسشگر خبر می‌دهد.
از حزب و روستا تا مدرسه، حج، اسرائیل، آمریکا و شوروی؛ جلال مدام در حال دیدن، تجربه‌کردن و تجدیدنظر بود.
۷. آل‌احمدِ خودافشاگر
او از پنهان‌کردن تناقض‌های شخصی‌اش چندان پرهیز نداشت.
اوج این وجه را شاید بتوان در سنگی بر گوری دید؛ متنی بی‌پرده و شخصی که از ناتوانی در فرزندآوری، زندگی مشترک و بحران‌های درونی نویسنده سخن می‌گوید.
۸. آل‌احمدِ تک‌نگاری‌نویس
اورازان، تات‌نشین‌های بلوک زهرا و جزیره خارک نشان می‌دهند که نگاه او فقط متوجه تهران و روشنفکران نبود.
این نوشته‌ها از نخستین تجربه‌های مهم مردم‌نگاری و تک‌نگاری روستایی در ادبیات جدید ایران‌اند و راهی برای واردکردن زندگی حاشیه‌ها به متن ادبیات گشودند.
۹. آل‌احمدِ مترجم
ترجمه برای جلال یک حرفه مستقل نبود؛ بیشتر بخشی از سیر فکری‌اش بود.
او آثاری از سارتر، کامو، آندره ژید و دیگر نویسندگان اروپایی ترجمه کرد. انتخاب بازگشت از شوروی ژید نیز با فاصله‌گرفتن او از مارکسیسم استالینی و تجربه حزب توده بی‌ارتباط نبود.
۱۰. آل‌احمد، همسرِ یک نویسنده
جلال و سیمین دانشور یکی از مهم‌ترین زوج‌های ادبی تاریخ معاصر ایران‌اند؛ دو نویسنده با هویت مستقل که آثار یکدیگر را می‌خواندند، نقد می‌کردند و در زندگی فکری هم حضور داشتند.
بهرامپور عمران ردّ جلال را حتی در برخی شخصیت‌های داستانی دانشور جست‌وجو می‌کند؛ و نامه‌های این دو نیز تصویری کم‌نظیر از رابطه دو اهل قلم در اختیار ما گذاشته‌اند.
این ده برداشت شاید یک نکته مشترک داشته باشند:
جلال آل‌احمد را نمی‌توان به یک کتاب، یک نظریه، یک موضع سیاسی یا حتی یک دوره از زندگی‌اش تقلیل داد.
او شخصیتی بود آکنده از تغییر، تناقض، جست‌وجو و تجربه؛ و شاید برای فهمش، پیش از داوری باید همین چندگانگی را جدی گرفت.
و به تعبیر نویسنده:
«به امید انتشار بی‌کم‌وکاست یادداشت‌های روزانه جلال.»

متن کامل یادداشت احمدرضا بهرامپور عمران در مشاهده فوری

#میراث_فرهیختگان

#احمدرضا_بهرامپور_عمران #جلال_آل_احمد #سیمین_دانشور #ادبیات_معاصر #غرب_زدگی

#فرهیختگان روزن آگاهی

🔻 سه محکوم؛ وقتی جای خدمت و جرم عوض می‌شود
✍🏻 رحیم قمیشی
رحیم قمیشی روایتش را از سال‌های اسارت آغاز می‌کند؛ از پسری در اردوگاه عراق که، به گفته او، با عراقی‌ها همراهی می‌کرد، از آزار دیگر اسرا خشنود می‌شد و خود را به آنان نزدیک نشان می‌داد.
پس از آزادی و بازگشت به ایران، قمیشی همان فرد را در جایی می‌بیند که قرار بود به امور آزادگان رسیدگی کند.
این بار نه در حاشیه، که صاحب نفوذ بود.
به او می‌گوید:
«هر مشکلی داشتی، به من بگو.»
قمیشی می‌نویسد ابتدا باورش نمی‌شد؛ اما سال‌ها گذشت و آرام‌آرام حتی به این عادت کرد که برای پیشبرد کارهایش از همان فرد سفارش بگیرد.
سال‌ها بعد، در یکی از شعب دادگاه انقلاب تهران، صحنه دیگری پیش چشم او قرار می‌گیرد.
سه دوستش آمده‌اند تا خود را برای اجرای حکم زندان معرفی کنند.
یکی، مدیر مؤسسه‌ای مردم‌نهاد است که در سیستان‌وبلوچستان برای آموزش و اشتغال زنان بی‌سرپرست و خانواده‌های کم‌بضاعت فعالیت می‌کند.
دیگری مدیر یک انتشارات است؛ گرفتار هزینه کاغذ، اجاره، حقوق کارکنان و نگرانی برای آینده کتاب.
سومی، جانباز جنگ و دبیر سابق ریاضی است که پس از محرومیت از تدریس، در جنوب تهران به نوجوانان و آسیب‌دیدگان اجتماعی آموزش می‌دهد.
به روایت قمیشی، جرم مشترک آنان نه اختلاس است و نه خشونت:
چیزی نوشته‌اند، سخنی گفته‌اند یا متنی را امضا کرده‌اند که خلاف نظر حاکمیت تشخیص داده شده است.
جواد نگران مؤسسه‌اش است.

علیرضا نگران کتاب و کارکنان انتشارات.

ناصر نگران نوجوانانی که به آنها درس می‌دهد.
و هر سه باید به زندان بروند.
قمیشی در راهروهای دادگاه آدم‌های دیگری را نیز می‌بیند؛ کسانی با احکام حبس، خانواده‌هایی درگیر تبعات زندان و کودکانی که هزینه مجازات سیاسی بزرگ‌ترها را می‌پردازند.
و ناگهان ذهنش دوباره به همان اردوگاه عراق بازمی‌گردد.
به همان کسی که روزی در کنار مأموران اردوگاه ایستاده بود و بعدها در ایران صاحب اعتبار شده بود.
پایان یادداشت، تلخ‌ترین بخش آن است:
«آن پسری را که در اردوگاه با عراقی‌ها همکاری کرده بود، یعنی می‌توانم دوباره پیدایش کنم؟

شاید او بتواند کاری برایمان بکند.»
تمثیل روشن است:
جامعه‌ای که در آن خدمت اجتماعی، آموزش، کتاب، نقد و فعالیت مدنی می‌تواند راه را به زندان ختم کند، اما سازگاری با قدرت گاه مسیر نفوذ را هموار می‌کند، با مسئله‌ای فراتر از چند حکم قضایی روبه‌روست.
مسئله، وارونگی معیارهاست.
اینکه چه کسی «معتبر» شناخته می‌شود، چه کسی «مجرم» و چه رفتاری پاداش می‌گیرد.
قمیشی نمی‌کوشد نظریه‌ای پیچیده بسازد؛ تنها دو تصویر را کنار هم می‌گذارد:
یک همکارِ زندانبانان که بعدها صاحب نفوذ شد؛

و سه کنشگر اجتماعی که امروز راهی زندان‌اند.
و همین کنار هم قرار گرفتن دو تصویر، پرسش را می‌سازد:
در چنین نظمی، واقعاً چه کسانی محکوم‌اند؟

متن کامل یادداشت رحیم قمیشی در مشاهده فوری

#صدای_فرهیختگان

#رحیم_قمیشی #زندان #جامعه_مدنی #آزادی_بیان #عدالت

#فرهیختگان راهی به رهایی

Worked for 44s

این متن یک یادداشت جدلی و داورانه است و چند گزاره تاریخی آن نیاز به تعدیل دارد. مارکس حقوق خواند، اما «حقوقدان» به معنای حرفه‌ای نبود؛ فیشته نخستین رئیس منتخب دانشگاه برلین و هگل بعدها رئیس همان دانشگاه شد. مهم‌تر اینکه معرفی میشل ویله به‌عنوان متفکر لیبرال دقیق نیست؛ او از برجسته‌ترین مدافعان سنت حقوق طبیعی ارسطویی ـ تومیستی و منتقد حقوق‌گرایی مدرن بود. همچنین این ادعا که در غرب عنوان «روشنفکر» اساساً درباره فیلسوفان و متفکران به کار نمی‌رفته، قابل دفاع نیست.

بخش پایانی متن درباره «استقبال آل‌احمد و شریعتی از اشغال عثمانی» و نسبت‌دادن مستقیم تجزیه‌طلبی به آل‌احمد نیز برای انتشار به‌عنوان واقعیت، نیازمند ارجاع دقیق به متن اصلی آثار آنهاست؛ بنابراین در تنظیم نهایی، نقد تند نویسنده حفظ شده اما این اتهامات به‌صورت گزاره قطعی بازنشر نشده‌اند.

🖊 چرا روشنفکران دیگر محبوب نیستند؟

✍🏻 سالار سیف‌الدینی

چرا جایگاه اجتماعی روشنفکران در ایران، به‌ویژه در میان نسل‌های جدید، مانند گذشته نیست؟

سالار سیف‌الدینی پاسخ را فقط در تغییر رسانه، سیاست یا ذائقه عمومی جست‌وجو نمی‌کند. از نگاه او، بخشی از مسئله به ماهیت سنت روشنفکری ایران بازمی‌گردد؛ سنتی که به باور او، بیش از اندازه ادبی و ایدئولوژیک شد و کمتر به حقوق، نهاد، دولت و خیر عمومی اندیشید.

نقطه عزیمت یادداشت، مقایسه ایران با تاریخ اندیشه سیاسی در غرب است.

از هابز و منتسکیو و روسو تا هگل و مارکس، مسئله دولت، قانون، مالکیت، آزادی و نسبت فرد با قدرت سیاسی در متن اندیشه مدرن قرار داشت.

برای هگل، «فلسفه حق» یکی از مهم‌ترین میدان‌های فلسفه بود. مارکس نیز پیش از حرکت کامل به سوی فلسفه و اقتصاد سیاسی، حقوق خواند و بخش مهمی از اندیشه آغازینش درگیر دولت، مالکیت و نقد فلسفه حق هگل بود.

مسئله اصلی برای سیف‌الدینی همین است:

چرا در ایران، بخش بزرگی از روشنفکری نتوانست سنتی قدرتمند در اندیشه حقوق عمومی، دولت و نهادسازی ایجاد کند؟

او معتقد است روشنفکری ایران، به‌ویژه از دهه ۱۳۴۰ به بعد، بیش از هر چیز در اختیار شاعران، داستان‌نویسان و نویسندگانی قرار گرفت که مهارت اصلی‌شان ادبیات بود.

نیما، شاملو، ساعدی، براهنی، آل‌احمد و دیگران آثار مهمی در ادبیات معاصر برجای گذاشتند؛ اما پرسش نویسنده این است که:

آیا سرمایه ادبی، به‌خودی‌خود برای اندیشیدن درباره دولت، توسعه، قانون و خیر عمومی کافی است؟

از نگاه او، مشکل زمانی آغاز شد که اعتبار ادبی به اعتبار سیاسی و اجتماعی تبدیل شد و نویسنده و شاعر، بدون پشتوانه نظری کافی، در مقام نظریه‌پرداز جامعه و سیاست نشست.

سیف‌الدینی این وضعیت را با سنتی مقایسه می‌کند که در آن اندیشه درباره نظم سیاسی، قانون، مالکیت، حقوق فرد و وظایف دولت یک حوزه تخصصی و جدی بوده است.

نقد او متوجه یک گرایش مشخص است:

روشنفکری‌ای که در اعتراض، نفی و نقد قدرت توانا بود، اما در پاسخ به این پرسش‌ها کمتر موفق شد:

اگر نظم موجود بد است، نظم مطلوب چگونه باید تأسیس شود؟

چه نهادی باید جای نهاد موجود را بگیرد؟

حقوق فرد در برابر دولت چگونه تضمین می‌شود؟

خیر عمومی چگونه تعریف می‌شود؟

توسعه، صنعت، زیرساخت و دولت کارآمد چگونه ساخته می‌شوند؟

به بیان دیگر، آیا روشنفکری ایران بیش از اندازه به «تخریب وضع موجود» پرداخت و کمتر درباره دشواری «تأسیس وضع بهتر» اندیشید؟

نویسنده در این میان از چهره‌هایی چون شاهرخ مسکوب به‌عنوان نمونه‌ای متفاوت یاد می‌کند؛ و نیز کسانی چون پرویز ناتل خانلری و خاندان غنی را نمونه‌هایی می‌داند که فعالیت علمی و پژوهشی‌شان کمتر گرفتار الگوی روشنفکرِ ایدئولوژیک شد.

سخت‌ترین بخش نقد سیف‌الدینی متوجه میراث سیاسی برخی روشنفکران دهه‌های پیش از انقلاب، به‌ویژه آل‌احمد است.

او معتقد است نقد غرب، صنعت و مدرنیزاسیون در بخشی از این جریان، به جای آنکه به نظریه‌ای دقیق برای توسعه مستقل منجر شود، گاه به ایدئولوژیِ نفی تبدیل شد؛ ایدئولوژی‌ای که در دشمنی با نظم موجود پرقدرت بود، اما برای ساختن نظم بعدی طرح روشنی نداشت.

البته همین جاست که یادداشت خود به موضوع مناقشه تبدیل می‌شود.

آیا واقعاً می‌توان شکست‌های توسعه سیاسی ایران را بر دوش نویسندگان و شاعران گذاشت؟

آیا روشنفکر موظف است «کارخانه و راه‌آهن» بسازد، یا وظیفه او نقد قدرت و گشودن افق‌های فکری است؟

و از سوی دیگر، آیا نقد ادبی و فرهنگی، اگر از دانش حقوق، اقتصاد و نهادهای سیاسی جدا شود، می‌تواند به نسخه‌ای قابل اجرا برای اداره یک کشور بدل شود؟

شاید ارزش این یادداشت بیش از پاسخ‌های قطعی‌اش، در همین پرسش باشد:

جامعه برای توسعه به چه نوع روشنفکری نیاز دارد؟

روشنفکرِ معترض؟
نویسنده و شاعر؟
متخصص حقوق و نهاد؟
یا ترکیبی از همه اینها؟

اگر محبوبیت روشنفکران کاهش یافته باشد، شاید یک علت آن این باشد که جامعه امروز از صاحب‌نظران فقط نمی‌پرسد «چه چیز بد است؟»

پرسش دشوارتر را هم مطرح می‌کند:

«به‌جایش چه باید ساخت و چگونه؟»

متن کامل یادداشت سالار سیف‌الدینی در مشاهده فوری

#صدای_فرهیختگان
#سالار_سیف_الدینی #روشنفکری #فلسفه_حقوق #توسعه #جلال_آل_احمد #اندیشه_سیاسی

#فرهیختگان روزن آگاهی

⛽️ تفاوت بنزین ایران و ترکیه؛ مسئله فقط قیمت نیست
✍🏻 حامد پاک‌طینت
یک عدد در نگاه نخست حیرت‌آور است:
مصرف روزانه بنزین در ایران در ماه‌های اخیر به محدوده ۱۳۰ تا ۱۴۵ میلیون لیتر رسیده؛ در حالی که مصرف بنزین ترکیه حدود ۲۰ میلیون لیتر در روز است.
اما پیش از نتیجه‌گیری باید یک نکته مهم را دید.
این دو عدد به‌تنهایی نشان نمی‌دهند که «خودروی ایرانی هفت یا ده برابر خودروی ترکیه‌ای بنزین می‌سوزاند».
چرا؟
چون ترکیب ناوگان دو کشور متفاوت است.
در ترکیه تنها حدود یک‌سوم خودروهای سواری بنزینی‌اند؛ سهم بزرگی از خودروها با گازوئیل و LPG کار می‌کنند و سهم خودروهای هیبریدی و برقی نیز رو به افزایش است.
با این حال، حتی پس از درنظرگرفتن این تفاوت، یک واقعیت باقی می‌ماند:
ایران با یک ناترازی ساختاری در مصرف بنزین روبه‌روست.
و این ناترازی را نمی‌توان فقط با گران‌کردن بنزین توضیح داد یا درمان کرد.
بخش مهمی از مسئله در خودِ نظام حمل‌ونقل نهفته است:
خودروهایی که سال‌ها با فناوری قدیمی تولید شده‌اند؛

ناوگانی که نوسازی آن کند است؛

رقابت محدود در بازار خودرو؛

سهم اندک خودروهای کم‌مصرف، هیبریدی و برقی؛

ترافیک سنگین شهرهای بزرگ؛

و حمل‌ونقل عمومی‌ای که نتوانسته جایگزینی جذاب و فراگیر برای خودروی شخصی باشد.
ترکیه نیز کشور بی‌مسئله‌ای نیست و ناوگان آن هم جوان و کاملاً پاک نیست؛ میانگین سن خودروهایش بالاست. تفاوت مهم‌تر در تنوع سوخت، رقابت بازار خودرو، توسعه شبکه ریلی شهری و سیاست‌های پیوسته‌تر در زمینه استانداردهای آلایندگی و مصرف است.
برای نمونه، شبکه ریلی استانبول به‌تنهایی اکنون به حدود ۳۸۰ کیلومتر رسیده است.
در مقابل، در ایران سال‌هاست سیاست سوخت عمدتاً در یک نقطه خلاصه می‌شود:
وقتی مصرف بالا می‌رود، بحث قیمت بنزین دوباره آغاز می‌شود.
اما مصرف‌کننده‌ای که خودروی کم‌مصرف در دسترس ندارد، متروی مناسب به محل کارش نمی‌رسد، اتوبوس کافی ندارد و ساعت‌ها در ترافیک می‌ماند، تا چه اندازه می‌تواند با یک تصمیم شخصی مصرفش را کاهش دهد؟
این همان پرسشی است که بعد از افزایش قیمت بنزین در سال ۱۳۹۸ نیز باید جدی‌تر پرسیده می‌شد:
در کنار تغییر قیمت، چه اصلاح ساختاری‌ای در خودرو، شهرسازی، حمل‌ونقل عمومی و نوسازی ناوگان انجام شد؟
یک عامل دیگر نیز نباید فراموش شود: اختلاف شدید قیمت سوخت در ایران و کشورهای همسایه، قاچاق را به کسب‌وکاری بسیار سودآور تبدیل کرده است.
برآوردهای رسمی از خروج روزانه ده‌ها میلیون لیتر انواع فرآورده‌های سوختی حکایت دارند.
پس بخشی از آنچه در آمار «مصرف» دیده می‌شود، الزاماً سوختی نیست که در موتور خودروهای ایرانی سوخته باشد.
بحث اصلی حامد پاک‌طینت در نهایت به همین‌جا می‌رسد:
مسئله بنزین ایران، فقط مسئله قیمت بنزین نیست.
اگر خودرو همچنان پرمصرف باشد، ناوگان فرسوده بماند، حمل‌ونقل عمومی توسعه نیابد، ترافیک تشدید شود، رقابت در بازار خودرو محدود بماند و شکاف قیمتی قاچاق را جذاب نگه دارد، افزایش قیمت بنزین به‌تنهایی چیزی را درمان نمی‌کند.
ممکن است فقط هزینه ناکارآمدی ساختاری را از دولت به خانوار منتقل کند.
پرسش درست شاید این باشد:
پیش از آنکه از مردم بخواهیم کمتر بنزین مصرف کنند، دولت چه کرده است تا بتوانند کمتر بنزین مصرف کنند؟

متن کامل یادداشت حامد پاک‌طینت در مشاهده فوری

#صدای_فرهیختگان

#حامد_پاک_طینت #بنزین #خودرو #حمل_و_نقل_عمومی #ترکیه #اقتصاد_انرژی

#فرهیختگان راهی به رهایی

🔴 فوری | علیرضا سپاهی به انفرادی منتقل شد؛ خطر اجرای قریب‌الوقوع حکم اعدام
✍🏻 مهدی محمودیان
علیرضا سپاهی، از محکومان پرونده موسوم به «میدان علیخانی اصفهان»، از بند عمومی زندان دستگرد خارج و به سلول انفرادی منتقل شده است؛ انتقالی که در پرونده‌های اعدام معمولاً می‌تواند نشانه نزدیک‌شدن زمان اجرای حکم باشد.
مهدی محمودیان هشدار داده است که خطر اجرای حکم در ساعات یا روزهای پیش رو جدی است.
اما پرونده علیرضا فقط یک حکم اعدام نیست.
به روایت محمودیان و گزارش‌های حقوق بشری، متهمان این پرونده از ضرب‌وشتم، شکنجه، تهدید و گرفتن اظهارات تحت فشار سخن گفته‌اند. محمودیان می‌نویسد مادر علیرضا نیز در برابر چشمان او مورد آزار قرار گرفته و خود علیرضا و ابوالفضل سپاهی در حضور خانواده‌شان تحت خشونت قرار داشته‌اند.
این ادعاها تاکنون موضوع یک تحقیق مستقل و علنی قضایی قرار نگرفته‌اند.
نکته تعیین‌کننده دیگر، سرنوشت اعاده دادرسی است.
شعبه ۳۹ دیوان عالی کشور پیش‌تر با اعاده دادرسی علیرضا موافقت و پرونده را برای رسیدگی مجدد به شعبه هم‌عرض فرستاده بود. اما به گفته وکیل او، شعبه هم‌عرض بدون تشکیل جلسه رسیدگی و استماع دوباره دفاعیات پرونده را مجدداً به اجرای احکام بازگرداند.
علیرضا یک بار دیگر نیز تا آستانه اجرای حکم پیش رفت.
ششم مرداد، زمانی که قرار بود همراه ابوالفضل سپاهی و امیرحسین صفری اعدام شود، دچار حمله قلبی شد و به بیمارستان انتقال یافت. ابوالفضل سپاهی و امیرحسین صفری همان روز اعدام شدند و علیرضا پس از درمان دوباره به زندان بازگشت.
حالا او بار دیگر در انفرادی است.
موضوع فقط مخالفت یا موافقت با مجازات اعدام نیست.
پرسش این است:
آیا می‌توان جان انسانی را گرفت، در حالی که درباره نحوه اخذ اعترافات، شکنجه، حق دفاع و حتی کیفیت رسیدگی مجدد قضایی چنین ابهام‌های جدی‌ای وجود دارد؟
محمودیان خواستار توقف اجرای حکم تا برگزاری یک دادرسی واقعی، علنی و عادلانه شده است.
در چنین پرونده‌ای، اجرای حکم بازگشت‌ناپذیر است؛

اما امکان رسیدگی دوباره، هنوز می‌تواند باقی بماند.
#منتخب_فرهیختگان

#علیرضا_سپاهی #اعدام #اصفهان #حق_حیات #دادرسی_عادلانه
#فرهیختگان راهی به رهایی

🔹 میراث خامنه‌ای؛ از نهادسازی اقتدارگرایانه تا خارج کردن ایران از مدار توسعه
🎙 رضا علیجانی در گفت‌وگو با محمد حیدری
رضا علیجانی برای ارزیابی کارنامه علی خامنه‌ای فقط بر سرکوب، اعدام و کشتار معترضان مکث نمی‌کند. از نگاه او، سیاه‌ترین بخش این کارنامه چیزی بنیادی‌تر است:
«خارج کردن ایران از مدار توسعه.»
او معتقد است جنایت و سرکوب بخشی از میراث خامنه‌ای است، اما همه آن نیست؛ برای فهم دوران او باید هم‌زمان به تحول فکری و شخصیتی، مهندسی نهادهای قدرت، سیاست خارجی و پیامدهای اقتصادی و توسعه‌ای نگاه کرد.
علیجانی میان خامنه‌ای جوان و رهبر سال‌های بعد تفاوت می‌گذارد.
از خامنه‌ایِ جوانی سخن می‌گوید که با روشنفکران مراوده داشت، موسیقی می‌شناخت و از برخی جهات «امروزی‌تر» بود؛ اما به باور او، هرچه زمان گذشت، نوعی روند معکوس و بازگشت به عقب در اندیشه و شخصیت او شکل گرفت.
در این روایت، تمرکز قدرت نیز به‌تدریج بیشتر شد.
سپاه از یک نیروی نظامی به بازیگری گسترده در اقتصاد، سیاست، فرهنگ و سیاست خارجی تبدیل شد؛ بسیج توسعه یافت، نهادهای اطلاعاتی موازی گسترش پیدا کردند، بیت رهبری بزرگ‌تر شد و شبکه‌ای از هیئت‌ها، مداحان و نیروهای وفادار برای بازتولید اجتماعی قدرت شکل گرفت.
علیجانی این روند را نوعی «نسل‌سازی و نهادسازی برای قدرت» می‌داند.
به تعبیر او، سپاه به‌تدریج به «حزب نامرئی خامنه‌ای» تبدیل شد؛ شبکه‌ای که دامنه نفوذش از دانشگاه و ورزش تا اقتصاد و سیاست خارجی کشیده شد.
در همین چارچوب، او معتقد است نقش مداحان نیز در دوره خامنه‌ای افزایش یافت؛ نیروهایی که هم کارکرد تبلیغی داشتند و هم قدرت بسیج اجتماعی.
در سیاست داخلی، علیجانی بر تشدید نظارت استصوابی، محدودشدن انتخابات و گسترش دستگاه سرکوب تأکید می‌کند.
از نگاه او، تجربه دوم خرداد نشان داد که خامنه‌ای حاضر نیست در برابر رأی اکثریت، از بخش مهمی از قدرت غیرانتخابی عقب بنشیند.
در سیاست خارجی نیز سه محور را برجسته می‌کند:
دشمن‌محوری، ضدیت ساختاری با آمریکا و اسرائیل و بی‌اعتمادی به راه‌حل‌های برد ـ برد.
او می‌گوید خامنه‌ای در طول سال‌ها زبان و واژگان ویژه‌ای برای این سیاست ساخت:
«تهاجم فرهنگی»، «شبیخون فرهنگی»، «فتنه»، «بی‌بصیرت»، «ساکتان فتنه»، «ستون پنجم دشمن» و «مدافعان حرم».
واژه‌هایی که فقط توصیف‌کننده نبودند؛ بخشی از دستگاه سیاسی برای مرزبندی میان «خودی» و «دیگری» بودند.
علیجانی همچنین سیاست «نگاه به شرق» را عدول عملی از شعار قدیمی «نه شرقی، نه غربی» می‌داند و معتقد است رابطه با روسیه و چین به‌تدریج جای نوعی موازنه مستقل را گرفت.
بخش مهم دیگری از گفت‌وگو به برنامه هسته‌ای اختصاص دارد.
علیجانی سیاست هسته‌ای خامنه‌ای را یکی از بزرگ‌ترین منابع فرصت‌سوزی اقتصادی و سیاسی ایران می‌داند و معتقد است هزینه‌های مستقیم و غیرمستقیم این پرونده، از تحریم و فرار سرمایه تا عقب‌ماندن توسعه، بسیار بیش از دستاورد آن بوده است.
او همچنین روایت رسمی «انرژی هسته‌ای حق مسلم ماست» را پوششی برای اهدافی فراتر از آن می‌داند؛ این بخش، صریحاً تحلیل و داوری علیجانی است و نه یک واقعیت اثبات‌شده مستقل.
در مقابل، درباره صنعت موشکی ارزیابی متفاوتی دارد.
علیجانی می‌گوید ممکن است توان موشکی یکی از معدود ظرفیت‌هایی باشد که از این دوره برای ایران باقی بماند؛ مشروط به آنکه در آینده در چارچوب دیگری و برای دفاع ملی به کار گرفته شود.
در سیاست منطقه‌ای نیز او گسترش سپاه قدس، حزب‌الله، حشدالشعبی، فاطمیون و زینبیون را بخشی از ساخت شبکه نفوذ فرامرزی جمهوری اسلامی می‌داند؛ شبکه‌ای که به باور او هزینه‌های بزرگی برای ایران ایجاد کرد.
اما محور مرکزی گفت‌وگو همچنان «توسعه» است.
علیجانی معتقد است برای خامنه‌ای، مقاومت ایدئولوژیک در بسیاری از مقاطع بر رفاه، رشد اقتصادی و زندگی روزمره شهروندان تقدم داشت.
از همین زاویه، تحریم فقط یک فشار خارجی نبود؛ به باور او، نتیجه انتخاب‌هایی داخلی نیز بود که حاضر بودند هزینه اقتصادی سنگینی را برای حفظ جهت‌گیری سیاسی بپذیرند.
او این منطق را چنین خلاصه می‌کند:
«کمر رعیت خم بشود مهم نیست، اما گردن خان نباید کج شود.»
علیجانی در عین حال همه این روند را از خامنه‌ای آغاز نمی‌کند.
به باور او، سنگ بنای بسیاری از این سیاست‌ها در دوره آیت‌الله خمینی گذاشته شد و خامنه‌ای آنها را گسترش، نهادینه و پیچیده‌تر کرد.
اگر اعدام‌های ۱۳۶۷ یکی از نمادهای دوران خمینی بود، در روایت علیجانی، قتل‌های زنجیره‌ای، سرکوب اعتراضات و گسترش نهادهای امنیتی از نمادهای دوره خامنه‌ای شدند.

و در پایان، داوری او بسیار صریح است:
خامنه‌ای را یک «فرصت‌سوز بزرگ» می‌خواند؛ رهبری که توانست ساختار قدرت خود را تثبیت کند، نسل وفادار بسازد و نهادهایش را گسترش دهد، اما در همان حال فرصت‌های تاریخی ایران برای توسعه، عادی‌سازی روابط خارجی و افزایش رفاه را از میان برد.
از نگاه علیجانی، تناقض اصلی کارنامه او شاید همین باشد:
در ساختن ابزارهای قدرت موفق بود، اما در ساختن آینده‌ای بهتر برای ایران شکست خورد.
🎧 شنیدن فایل صوتی کامل گفت‌وگو
#صدای_فرهیختگان

#رضا_علیجانی #علی_خامنه‌ای #توسعه #سپاه #سیاست_خارجی #ایران
#فرهیختگان راهی به رهایی

🌍 از مقدمه ابن‌خلدون تا یمن امروز؛ رفاه، جنگ و مسئله تاب‌آوری
✍🏻 سهند ایرانمهر
تصویری از یک رزمنده یمنی، با لباس فرسوده و پاهای بسته‌شده، در یک حساب چینی بازنشر شده است؛ تصویری که صاحب حساب آن را نمادی از پایداری در میدان جنگ توصیف می‌کند.
سهند ایرانمهر با دیدن این تصویر، به یکی از مشهورترین تأملات ابن‌خلدون در «مقدمه» بازمی‌گردد.
ابن‌خلدون میان زندگی شهریِ برخوردار از امنیت و رفاه، و زندگی بادیه‌ای که فرد ناچار است دائماً از خود دفاع کند، تفاوت می‌گذارد.
به تعبیر او، شهرنشینان به‌تدریج دفاع از جان و مال خود را به حاکم، سپاه، دیوارها و استحکامات می‌سپارند.
اما بادیه‌نشین:
«خود نگهبان خویش است، همواره سلاح بر دوش دارد، به نیروی خود تکیه می‌کند و شجاعت برای او به خصلت و طبیعت بدل می‌شود.»
این نگاه را نمی‌توان بی‌واسطه بر یمن امروز منطبق کرد.
انصارالله یک نیروی ساده قبیله‌ای نیست؛ ساختاری سیاسی ـ نظامی با موشک، پهپاد، سازماندهی و شبکه‌های پیچیده منطقه‌ای است. در سوی مقابل نیز عربستان فقط جامعه‌ای «شهرنشین و آسوده» نیست و از ارتش، فناوری و منابع عظیم برخوردار است.
اما ایده ابن‌خلدون هنوز پرسشی قابل‌تأمل پیش می‌کشد:
آیا برخورداری بیشتر همیشه به معنای توان بیشتر برای تحمل جنگ است؟
در جنگ‌های نامتقارن، طرف ضعیف‌تر گاهی چیزی دارد که با بودجه نظامی به‌سادگی خریدنی نیست:
عادت به کمبود، پراکندگی، زندگی در ناامنی، تحمل خسارت و سازگاری سریع با شرایط سخت.
در مقابل، جامعه‌ای که اقتصاد، زیرساخت، شهرها و زندگی روزمره‌اش به سطح بالایی از ثبات وابسته است، ممکن است حتی با داشتن نیروی نظامی بسیار قدرتمند، هزینه اختلال و جنگ طولانی را دشوارتر تحمل کند.
همین نکته شاید بخشی از راز ماندگاری بازیگران نامتقارن را توضیح دهد.
نه اینکه فقر فضیلت باشد یا جنگ انسان را برتر کند؛ بلکه اینکه نوع زندگی، ساخت اجتماعی و میزان وابستگی به نظم موجود، بر ظرفیت تحمل بحران اثر می‌گذارد.
ابن‌خلدون قرن‌ها پیش این رابطه را در زبان «بادیه» و «شهر» توضیح می‌داد.
امروز شاید بتوان همان پرسش را با واژگان دیگری مطرح کرد:
در جنگ‌های جدید، قدرت را فقط با تعداد جنگنده، بودجه دفاعی و فناوری باید سنجید، یا «تاب‌آوری اجتماعی» نیز بخشی از موازنه قدرت است؟
تصویری از کوه‌های یمن، ما را دوباره به پرسشی قدیمی بازمی‌گرداند:
چه کسی در جنگ قوی‌تر است؛ آن‌که ابزار بیشتری دارد، یا آن‌که هزینه بیشتری را می‌تواند تحمل کند؟
#منتخب_فرهیختگان

#سهند_ایرانمهر #ابن_خلدون #یمن #انصارالله #عربستان #تاب_آوری #جامعه_و_جنگ
#فرهیختگان روزن آگاهی

🌐 جهان آینده نه آمریکایی است، نه چینی؟

🎙 پنج گزاره جورج یئو درباره جهان چندقطبی
✍🏻 خلاصه و بازخوانی: غلامرضا انصاری

جورج یئو، وزیر خارجه پیشین سنگاپور و از چهره‌های باسابقه سیاست آسیایی، در سخنرانی خود به مناسبت دویست‌وپنجاهمین سال انتشار ثروت ملل آدام اسمیت، تصویری از جهان آینده ارائه می‌کند که نه بر «جایگزینی آمریکا با چین»، بلکه بر فرسایش امکان هژمونی یک قدرت واحد استوار است.

۱. آمریکا بیش از آنکه با چین محدود شود، با اقتصاد خودش محدود می‌شود

در نگاه یئو، بدهی عظیم و هزینه فزاینده بهره، حفظ شبکه جهانی پایگاه‌ها، تعهدات نظامی و امنیتی آمریکا را هر روز گران‌تر می‌کند.

واشنگتن از اروپا و متحدان آسیایی می‌خواهد سهم بیشتری از هزینه دفاعی خود را بپردازند؛ اما همین راه‌حل تناقضی درونی دارد:

هرچه متحدان آمریکا از نظر نظامی مستقل‌تر شوند، امکان اتخاذ سیاست خارجی مستقل‌تر نیز پیدا می‌کنند.

بنابراین تقسیم هزینه‌های هژمونی ممکن است در نهایت خود به تضعیف همان هژمونی کمک کند.

۲. ایران؛ نمونه‌ای از محدودیت قدرت نظامی برتر

یئو تجربه جنگ اخیر با ایران را نمونه‌ای از سازگاری در برابر فناوری جنگ مدرن می‌داند.

به روایت او، این تصور وجود داشت که با حذف رهبر و فرماندهان عالی می‌توان رأس سیستم را زد و کل ساختار فرماندهی را فلج کرد؛ اما ایران با غیرمتمرکزکردن فرماندهی و کاهش نقاط شکست واحد توانست از فروپاشی سریع جلوگیری کند.

در سوی دیگر، موشک‌ها و پهپادها مسئله‌ای تازه برای شبکه پایگاه‌های ثابت آمریکا ساخته‌اند.

پایگاهی که زمانی نشانه نمایش قدرت بود، در عصر موشک‌های دقیق می‌تواند خود به هدفی بزرگ، ثابت و بسیار پرهزینه برای دفاع تبدیل شود.

یئو حتی این پرسش را برای کشورهایی چون سنگاپور مطرح می‌کند: اگر در جنگی بزرگ پایگاه‌های مورد استفاده آمریکا هدف قرار گیرند، کشور میزبان چه هزینه‌ای خواهد پرداخت؟

۳. چین الزاماً نمی‌خواهد «آمریکای بعدی» باشد

یکی از مهم‌ترین بخش‌های سخنرانی، نقد این تصور است که چین ناگزیر می‌خواهد جای آمریکا را به‌عنوان هژمون جهانی بگیرد.

در خوانش تاریخی یئو، دولت‌داری چین عمدتاً گرایشی درون‌محور و دفاعی داشته است؛ تمدنی بزرگ که دیوار می‌ساخت تا بیرون را دور نگه دارد و اداره مستقیم جهان را پرهزینه و در نهایت خودویرانگر می‌دید.

از همین رو، وقتی مقام‌های چینی می‌گویند قصد ندارند جای آمریکا را بگیرند، یئو این سخن را صرفاً محصول ضعف نمی‌داند؛ آن را بخشی از یک تلقی تاریخی از قدرت می‌بیند.

مدل مطلوب در این تصویر، جهانی با چند قطب است: آمریکا، چین، اروپا، هند، برزیل و دیگر قدرت‌هایی که هیچ‌یک توان فرمانروایی مطلق بر کل نظام را ندارند.

۴. رقابت هوش مصنوعی، در نهایت رقابت بر سر انرژی است

یئو می‌گوید محدودیت نهایی هوش مصنوعی فقط تراشه و الگوریتم نیست:

«محدودیت نهایی هوش مصنوعی، انرژی است.»

هرچه محاسبات بیشتر شود، برق، شبکه انتقال، دیتاسنتر و زیرساخت بیشتری لازم است.

از این منظر، ظرفیت عظیم چین در تولید برق و انرژی‌های تجدیدپذیر، مزیتی راهبردی در رقابت هوش مصنوعی است.

او ظهور DeepSeek و حرکت مدل‌های چینی به سوی متن‌بازشدن را نیز مهم می‌داند؛ زیرا چنین مدلی می‌تواند هوش مصنوعی را سریع‌تر در سراسر اقتصاد پخش کند و قدرت انحصاری چند شرکت بزرگ را کاهش دهد.

در این رقابت، برنده فقط کسی نیست که «بهترین مدل» را بسازد؛ کشوری است که بتواند انرژی، زیرساخت، صنعت و سازمان اجتماعی لازم برای به‌کارگیری گسترده آن را فراهم کند.

۵. نه بازارِ تنها، نه دولتِ همه‌کاره

یئو در پایان دوباره به آدام اسمیت بازمی‌گردد.

به باور او، اسمیت را نباید فقط با «دست نامرئی بازار» شناخت. ثروت ملل را باید در کنار نظریه احساسات اخلاقی خواند.

بازار برای کارکرد درست به قانون، اعتماد، اخلاق، آموزش و نهادهای سالم احتیاج دارد.

جامعه هم به دست نامرئی بازار نیاز دارد و هم به دست مرئی نهادها.

تمثیل یئو روشن است:

حکومت مانند کسی است که پرنده کوچکی را در دست گرفته؛
اگر بیش از حد فشار دهد، آن را خفه می‌کند؛
اگر بیش از حد شل بگیرد، پرنده می‌گریزد.

هنر حکمرانی، تنظیم دائمی همین فشار است.

مجموع این پنج گزاره تصویری متفاوت از «جهان چندقطبی» می‌سازد.

مسئله فقط این نیست که چین در حال صعود و آمریکا در حال افول است. بدهی، فناوری، انرژی، موشک‌های دقیق، آسیب‌پذیری پایگاه‌های نظامی و افزایش قدرت بازیگران متوسط، همگی دارند امکان تمرکز قدرت جهانی در دست یک دولت واحد را کاهش می‌دهند.

ایران نیز در تحلیل یئو نمونه‌ای از همین تحول است:

کشوری که از نظر قدرت متعارف بسیار ضعیف‌تر از آمریکاست، اما می‌تواند با سازگارکردن ساختار نظامی و افزایش هزینه اعمال قدرت برای طرف مقابل، بخشی از عدم‌توازن را جبران کند.

شاید مهم‌ترین گزاره این سخنرانی همین باشد:

اگر یئو درست بگوید، جهان آینده نه آمریکایی خواهد بود و نه لزوماً چینی؛ جهانی چندقطبی‌تر، غیرمتمرکزتر و پیچیده‌تر از نظم پس از فروپاشی شوروی در راه است.


#منتخب_فرهیختگان

#جورج_یئو #غلامرضا_انصاری #جهان_چندقطبی #چین #آمریکا #ایران #هوش_مصنوعی

#فرهیختگان روزن آگاهی