📜 یاران رضاشاه، از قدرت تا زندان
قسمت اول: تیمورتاش
✍️ فتانه هویدا
عبدالحسین تیمورتاش روزگاری یکی از قدرتمندترین رجال عصر رضاشاه بود؛ وزیر دربار، بازیگری مؤثر در سیاست داخلی و خارجی و چهره‌ای مهم در مذاکرات نفت. اما مردی که در تثبیت قدرت تازه سهم داشت، چند سال بعد خود قربانی همان ساختار قدرت شد.
از سال‌های ۱۳۱۰ و ۱۳۱۱ رابطه رضاشاه و تیمورتاش رو به تیرگی رفت. سفرهای خارجی و ارتباطات او، افزایش نفوذش در حکومت و رقابت رجال پیرامون شاه، همگی در روایت‌های تاریخی به‌عنوان زمینه‌های بدگمانی مطرح شده‌اند؛ هرچند درباره علت اصلی سقوط او اتفاق‌نظر وجود ندارد.
تیمورتاش در سوم دی ۱۳۱۱ از وزارت دربار برکنار و سپس بازداشت و محاکمه شد. اتهام‌های مالی به محکومیتش انجامید، اما این پرسش همچنان باقی ماند که آیا پرونده مالی علت سقوط او بود یا ابزاری در فرایند حذف یکی از قدرتمندترین مردان حکومت؟
او سرانجام در نهم مهر ۱۳۱۲ در زندان قصر درگذشت. علت رسمی مرگ بیماری اعلام شد، اما روایت کشته‌شدن او در زندان نیز در منابع و خاطرات تاریخی مطرح شده است.
داستان تیمورتاش فقط سرگذشت سقوط یک وزیر نیست؛ داستان مردانی است که در ساختن قدرتی متمرکز مشارکت می‌کنند و ممکن است با از میان رفتن اعتماد حاکم، خود به قربانی همان قدرت تبدیل شوند.
🔸 قسمت بعد: نصرت‌الدوله فیروز
متن کامل فتانه هویدا
#میراث_فرهیختگان
#فتانه_هویدا
#عبدالحسین_تیمورتاش
#رضاشاه
#تیمورتاش
#تاریخ_معاصر
#زندان_قصر
#فرهیختگان روزن آگاهی

🔴 پاسخ دوم آرش نراقی به عبدالکریم سروش؛ حقوق اقلیت‌ها یا برابری شهروندی؟
✍️ آرش نراقی
آرش نراقی در دومین پاسخ خود به عبدالکریم سروش، این‌بار به یادداشت سروش در شماره ۱۰۲ اندیشه پویا می‌پردازد؛ مناقشه‌ای که در ظاهر شخصی آغاز شده، اما نراقی می‌کوشد آن را به پرسشی عمومی‌تر درباره حقوق اقلیت‌ها و معنای برابری شهروندی ببرد.
نراقی ابتدا تصریح سروش به دفاع از حقوق بهاییان و همجنس‌گرایان را «گامی مثبت» می‌خواند و از آن استقبال می‌کند. اما پرسش اصلی او این است:
وقتی از «حقوق اقلیت‌ها» سخن می‌گوییم، دقیقاً از چه حقوقی حرف می‌زنیم؟
از نظر نراقی، برخورداری از حقوق حداقلی ــ مثلاً حق حیات یا تحصیل ــ هنوز به معنای برابری حقوقی شهروندان نیست. مسئله این است که آیا بهایی، همجنس‌گرا، دین‌ناباور و مسلمان، فارغ از عقیده و هویت خود، از حقوق شهروندی برابر برخوردارند یا خیر.
نراقی سپس میان اعلام حمایت از حقوق اقلیت‌ها و زبان به‌کاررفته درباره آنان نیز تعارضی می‌بیند. او با اشاره به برخی سخنان پیشین سروش درباره بهاییان و همجنس‌گرایان می‌پرسد چگونه می‌توان از حقوق یک اقلیت دفاع کرد و هم‌زمان در توصیف همان گروه از زبانی تحقیرآمیز یا طردکننده استفاده کرد.
او همچنین به روایت خود سروش از مخالفت با بندی درباره حقوق اقلیت‌های جنسی در پیش‌نویس قانون اساسی عراق اشاره می‌کند و آن را در کنار مواضع کنونی او قرار می‌دهد تا این پرسش را مطرح کند که دفاع نظری از حقوق اقلیت‌ها چگونه در زبان و عمل سیاسی متجلی می‌شود؟
بخش پایانی نوشته دوباره به مناقشه بر سر تعبیر «فرقه» بازمی‌گردد. نراقی تأکید می‌کند که وقتی از «فرقه‌شدن پروژه سروش متأخر» سخن گفته، قصدش ارزش‌داوری درباره خوب یا بد بودن آن نبوده، بلکه مدعی ارائه تحلیلی از یک پدیده در دین‌شناسی معاصر ایران بوده است.
در پس این مجادله، پرسشی فراتر از اختلاف دو روشنفکر قرار دارد:
آیا پذیرش «حقوق اقلیت‌ها» بدون پذیرش اصل برابری کامل شهروندان، برای یک نظم دموکراتیک کافی است؟
📎 متن کامل پاسخ آرش نراقی در فایل پیوست
#منتخب_فرهیختگان
#آرش_نراقی
#عبدالکریم_سروش
#حقوق_اقلیت‌ها
#برابری_شهروندی
#روشنفکری_دینی
#بهاییان
#حقوق_همجنسگرایان
#فرهیختگان روزن آگاهی

🌱 تغییر یا فرار؟ چرا نفی گذشته، بزرگ‌ترین فریب رشد است
✍️ محمدعلی زم
تغییر همیشه نشانه بی‌ثباتی نیست؛ همان‌گونه که ثابت ماندن الزاماً نشانه وفاداری نیست. انسان در طول زندگی تغییر می‌کند، در فهم و اولویت‌هایش تجدیدنظر می‌کند و چه‌بسا به جایی برسد که دیگر نتواند مانند گذشته بیندیشد یا زندگی کند.
اما محمدعلی زم پرسشی اخلاقی را پیش می‌کشد: چگونه تغییر کنیم، بی‌آنکه برای اثبات انسانِ امروز، انسانِ دیروزمان را تحقیر کنیم؟
از نگاه او، یکی از فریب‌های رشد آنجاست که فرد با تمسخر گذشته و اعلام بیزاری از آن، گمان کند مسئولیت انتخاب‌های پیشین نیز از دوشش برداشته شده است. حال آنکه تغییر واقعی، پاک‌کردن ردپا نیست؛ پذیرفتن سهم و مسئولیت خود در مسیری است که طی کرده‌ایم.
زم برای توضیح این نگاه به روایت «حُرّ بن یزید ریاحی» در واقعه کربلا رجوع می‌کند: کسی که ابتدا راه را بر کاروان حسین بن علی بست، اما در بزنگاه تصمیم مسیرش را تغییر داد و به سوی او رفت. در خوانش نویسنده، اهمیت این چرخش در آن است که حُر گذشته خود را انکار نکرد و مسئولیت تصمیم پیشینش را نیز به گردن دیگری نینداخت.
«تغییرِ اصیل، پاک کردن ردپا نیست؛ شجاعتِ ایستادن پای تاوانِ مسیری است که آمده‌ایم.»
شاید دشوارترین بخش تغییر نیز همین باشد: بتوانیم بگوییم امروز دیگر آن آدم دیروز نیستیم، بی‌آنکه وانمود کنیم آن آدم هرگز وجود نداشته است.
متن کامل یادداشت محمدعلی زم
#منتخب_فرهیختگان
#محمدعلی_زم
#تغییر
#مسئولیت
#اخلاق
#خودشناسی
#حر_بن_یزید_ریاحی
#فرهیختگان راهی به رهایی

🔴 تریتا پارسی: نشانه‌های جدی دور سوم جنگ را می‌بینم
🎙 گفت‌وگوی «انتخاب» با تریتا پارسی
تریتا پارسی، معاون اجرایی مؤسسه کوئینسی در واشنگتن، در گفت‌وگویی تازه با «انتخاب» هشدار می‌دهد که از نگاه او نشانه‌های جدی ورود ایران، آمریکا و اسرائیل به دور سوم و به‌مراتب گسترده‌تری از جنگ دیده می‌شود.
پارسی معتقد است فاصله تهران و واشنگتن همچنان زیاد است و در شرایط کنونی، احتمال تشدید دوباره درگیری را جدی‌تر از دستیابی سریع به یک توافق می‌بیند.
از مهم‌ترین سناریوهایی که او در این گفت‌وگو بررسی می‌کند:
▪️ احتمال آنکه در دور بعدی، جنگ از الگوی مراحل پیشین فراتر برود و زیرساخت‌های حیاتی به بخش مهم‌تری از اهداف تبدیل شوند؛
▪️ احتمال طرح عملیات زمینی محدود و تصرف نقاطی مانند جزیره خارک؛ سناریویی که پیش‌تر نیز در بحث‌های نظامی و سیاسی آمریکا مطرح شده است؛
▪️ احتمال اقدام پیش‌دستانه ایران، اگر تهران به این جمع‌بندی برسد که دور دیگری از حملات اجتناب‌ناپذیر است؛
▪️ نقش انتخابات آمریکا در محاسبات دولت ترامپ و تأثیر تحولات سیاسی داخلی آمریکا بر زمان‌بندی تشدید یا مهار جنگ؛
▪️ و سرانجام نقش چین؛ پارسی معتقد است پکن از معدود بازیگرانی است که ممکن است در شرایط خاص از اهرم کافی برای تأثیرگذاری بر مسیر بحران برخوردار باشد.
هشدار اصلی پارسی این است که دور بعدی، در صورت وقوع، ممکن است دیگر تکرار جنگ‌های محدود گذشته نباشد و هزینه‌های آن «فراتر از تصور» برود.
او با وجود این ارزیابی بدبینانه، همچنان بر اهمیت دیپلماسی تأکید می‌کند و می‌گوید مسئله اصلی یافتن سازوکاری است که بتواند محاسبات دو طرف را پیش از ورود به مرحله‌ای مهارنشدنی تغییر دهد.
🎥 گفت‌وگوی کامل «انتخاب» با تریتا پارسی:

#منتخب_فرهیختگان
#تریتا_پارسی
#ایران
#آمریکا
#اسرائیل
#جنگ_ایران
#تنگه_هرمز
#دیپلماسی
#جزیره_خارک
#فرهیختگان راهی به رهایی

🕊 به یاد نیکا و همه سروقدان
«به یاد نیکا و همه سروقدان»
این سطر را استادی گرانقدر در سالروز تولد نیکا شاکرمی نوشته است؛ نام خوشنویس، به خواست ایشان، محفوظ می‌ماند.
نیکا، یادآور نسلی شد که زندگی، آزادی و حق انتخاب را خواست؛ نسلی که آرزوی ساده‌اش زیستن در ایرانی بود که در آن، زنان برای پوشش و شیوه زندگی خود آزاد باشند.
به یاد نیکا و همه سروقدانی که رفتند؛
و به امید روزی که آرزوی آزادی‌شان، زندگی روزمره دختران ایران باشد.
#نیکا_شاکرمی #زن_زندگی_آزادی #آزادی_پوشش #حق_انتخاب #خوشنویسی
#فرهیختگان راهی به رهایی

🎙 رضا علیجانی: الآن چه وقت ناامیدی است؟
🔹 گفت‌وگو با ایران‌وایر | بخش سوم
رضا علیجانی در بخش سوم گفت‌وگوی خود با ایران‌وایر، از تجربه زندان در دهه ۶۰ آغاز می‌کند تا درباره پرسشی امروزی حرف بزند: در شرایط دشوار و فرساینده، امید سیاسی چگونه ممکن است؟
او می‌گوید در دهه ۶۰، زمانی که زندانیان سیاسی در انزوا بودند، حکومت دست بالا را داشت و جامعه نیز به‌شدت ترس‌زده بود، امید به آینده اجازه نمی‌داد ناامیدی بر او غلبه کند. علیجانی وضعیت امروز را از این منظر متفاوت می‌بیند و معتقد است مخالفان وضع موجود از نظر اجتماعی گسترده‌تر شده‌اند؛ هرچند یافتن راه مؤثر برای ایجاد تغییر همچنان مسئله اصلی است. این ارزیابی، دیدگاه سیاسی خود علیجانی است.
به باور او، بخشی از ناامیدی امروز از «کوتاه‌مدت‌بینی» می‌آید؛ انتظار اینکه چند اعتراض یا حرکت سیاسی باید خیلی زود به نتیجه نهایی برسد.
او برای توضیح این وضعیت از استعاره دوی استقامت استفاده می‌کند:
«غلبه بر استبداد دینی مسئله‌ای زمان‌بر است و حوصله و صبوری و مداومت می‌خواهد؛ یک دوی استقامت است، نه دوی سرعت صد متر.»
علیجانی این نزدیک‌بینی را محدود به سیاست نمی‌داند؛ از اقتصاد و میل به سود سریع تا رسانه و تمایل به شهرت «آسانسوری» را صورت‌های دیگری از همان روحیه می‌خواند.
در مقابل، پیشنهاد او تغییر زاویه نگاه است: فقط فاصله باقی‌مانده تا مقصد را نبینیم، بلکه مسیری را هم که طی شده در نظر بگیریم.
«اگر چشم‌مان نه فقط به نقطه پایان، بلکه به راه زیادی که طی کرده‌ایم باشد، امیدوار خواهیم ماند.»
از نگاه علیجانی، تغییر سیاسی در ایران را باید نه یک دوی صد متر، بلکه ماراتنی همراه با آزمون‌وخطا، صبوری و مداومت دید.
فایل صوتی و نکات کامل‌تر گفت‌وگو
#صدای_فرهیختگان
#رضا_علیجانی
#ایران_وایر
#امید
#تغییر_سیاسی
#جامعه_ایران
#فرهیختگان راهی به رهایی

📉 تورم؛ وقتی مسئله دیگر فقط قدرت خرید نیست
✍️ احمد علوی
تورم نقطه‌به‌نقطه شهریور ۱۴۰۵ به ۸۹.۸ درصد رسیده؛ تورم ماهانه ۴.۲ درصد و تورم سالانه ۷۳.۶ درصد است. اما احمد علوی معتقد است برای فهم ابعاد بحران، دیگر نگاه‌کردن به شاخص قیمت‌ها کافی نیست.
او زنجیره‌ای را ترسیم می‌کند که از تحریم و محدودیت تجارت خارجی آغاز می‌شود: کاهش درآمد ارزی، فشار بر ریال، افزایش هزینه واردات و تولید، تشدید کسری بودجه و تورم؛ و سپس کاهش قدرت خرید، افت تقاضا، رکود تولید و افزایش فقر.
اما همه به یک اندازه هزینه این چرخه را نمی‌پردازند.
حقوق‌بگیری که درآمد ثابت ریالی دارد، با تورم فقیرتر می‌شود؛ در حالی که دارندگان ارز، طلا، ملک و دیگر دارایی‌ها امکان بیشتری برای حفظ ارزش ثروت خود دارند. از همین‌جاست که تورم از مسئله‌ای صرفاً اقتصادی به مسئله‌ای در حوزه اقتصاد سیاسی و توزیع هزینه بحران تبدیل می‌شود.
علوی برای توضیح مرحله بعد از مفهوم «فرسایش قابلیت زیستن» استفاده می‌کند: وضعیتی که در آن خانوار نه‌فقط قدرت خرید، بلکه به‌تدریج امکان حفظ مسکن، تغذیه مناسب، درمان، آموزش، پس‌انداز، تشکیل خانواده و برنامه‌ریزی برای آینده را از دست می‌دهد.
در چنین شرایطی پرسش دیگر فقط این نیست که «چقدر درآمد داریم؟»، بلکه این است:
با این درآمد، چه نوع زندگی‌ای هنوز برای ما ممکن است؟
از این منظر، تورم نزدیک به ۹۰ درصد فقط یک عدد اقتصادی نیست؛ می‌تواند به معنای کوچک‌ترشدن مستمر دامنه انتخاب‌های زندگی و فرسایش توان جامعه برای ساختن آینده باشد.
متن کامل یادداشت احمد علوی
#منتخب_فرهیختگان
#احمد_علوی
#تورم
#اقتصاد_ایران
#قدرت_خرید
#فقر
#تحریم
#معیشت
#فرهیختگان راهی به رهایی

🔴 گزارش از تحرکات نظامی آمریکا در منطقه
در شبکه‌های اجتماعی خبری به نقل از اکونومیست در حال انتشار است که تحرکات اخیر نیروهای آمریکایی در منطقه می‌تواند نشانه آمادگی برای عملیات نظامی در آینده نزدیک باشد.
در این روایت، به تجمع هواپیماهای سوخت‌رسان، انتقال تجهیزات و یگان‌های جست‌وجو و نجات رزمی و افزایش فعالیت هواپیماهای شنود و جنگ الکترونیک آمریکا اشاره شده است.
با این حال، عبارت مشخص «احتمال آغاز حملات در ۷۲ ساعت آینده» را هنوز نتوانسته‌ایم در منبع مستقیم اکونومیست تأیید کنیم.
در شرایطی که هم‌زمان تحلیل‌هایی درباره احتمال دور تازه جنگ منتشر می‌شود، چنین جابه‌جایی‌هایی می‌تواند مهم باشد؛ اما آماده‌سازی و آرایش نظامی به‌خودی‌خود اثبات‌کننده تصمیم قطعی برای حمله یا زمان آغاز آن نیست.


#منتخب_فرهیختگان
#ایران
#آمریکا
#اسرائیل
#جنگ_ایران
#العدید
#تحولات_نظامی
#فرهیختگان روزن آگاهی

📜 «پژوهنده را راز با مادر است»؛ باوری که از هرودوت تا شاهنامه امتداد یافت
در داستان ضحاک، هنگامی که ابلیس او را به کشتن پدرش، مرداس، می‌کشاند، فردوسی پس از روایت این پدرکشی دو بیت تأمل‌برانگیز می‌آورد:
مگر در نهانش سخن دیگر است

پژوهنده را راز با مادر است
اشاره فردوسی به باوری کهن است: چگونه ممکن است فرزندی دست به خون پدر خویش بیالاید؟ پاسخ این ذهنیت قدیم آن بود که اگر چنین اتفاقی افتاده، شاید رازی در نسب فرزند نهفته باشد.
شگفت آنکه نمونه‌ای بسیار نزدیک به همین باور را قرن‌ها پیش از فردوسی در تاریخ هرودوت نیز می‌بینیم. هرودوت درباره ایرانیان می‌نویسد که آنان باور داشتند پدر یا مادر حقیقی به دست فرزند خود کشته نمی‌شود و اگر چنین قتلی رخ داده باشد، در نسب آن فرزند باید تردید کرد.
این هم‌نشینیِ شاهنامه و گزارش هرودوت، پنجره‌ای جذاب به یک تصور دیرپای فرهنگی می‌گشاید: پدرکشی چنان خلاف نظم طبیعی و اخلاقی تصور می‌شد که وقوع آن را نه صرفاً یک جنایت، بلکه نشانه‌ای از اختلال در اصلِ نسبت پدر و فرزند می‌دانستند.
از همین منظر، مصرع مشهور فردوسی معنایی روشن‌تر پیدا می‌کند:
«پژوهنده را راز با مادر است»؛
یعنی جوینده حقیقت، برای فهم راز این پدرکشی باید در نسبتِ فرزند و مادر جست‌وجو کند.
📚 منبع: از گذشته و اکنون

📖 نقل هرودوت: تاریخ هرودوت، ترجمه غلامعلی وحید مازندرانی، انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ سوم، ۱۳۶۲، ص ۱۰۸
#میراث_فرهیختگان
#شاهنامه
#فردوسی
#ضحاک
#هرودوت
#اسطوره
#فرهنگ_ایران
#تاریخ_ایران
#فرهیختگان روزن آگاهی

ابوالفضل پایدار
سبزوار. دی‌ماه خونین ۱۴۰۴

#فرهیختگان با یاد فرزندان ایران

🔴 شمس و مولوی؛ دو نام در امتداد یک دیدار
🎥 دویست‌وهفتمین نشست مؤسسۀ پژوهشی میراث مکتوب با همکاری دانشگاه تهران
به مناسبت ۷ مهر، روز بزرگداشت شمس تبریزی و ۸ مهر، روز بزرگداشت مولوی، مؤسسۀ پژوهشی میراث مکتوب با همکاری دانشگاه تهران دویست‌وهفتمین نشست خود را به این دو چهرۀ بزرگ فرهنگ و ادب فارسی اختصاص داد.
شمس و مولوی را دشوار می‌توان جدا از یکدیگر خواند؛ دیداری که زندگی و اندیشۀ مولانا را دگرگون کرد و در حافظۀ فرهنگی ایران، خود به یکی از ماندگارترین روایت‌های تاریخ عرفان و ادبیات فارسی بدل شد.
🎬 ویدئوی نشست ضمیمه است.
#میراث_فرهیختگان
#شمس_تبریزی
#مولوی
#مولانا
#میراث_مکتوب
#دانشگاه_تهران
#ادبیات_فارسی
#عرفان_ایرانی
#مصطفی_ملکیان
#فرهیختگان روزن آگاهی

📜 «هی سپه، هی پهلوی»؛ روایت عین‌السلطنه از نام‌گذاری‌های عصر رضاشاه
قهرمان‌میرزا سالور، مشهور به عین‌السلطنه، در خاطرات سال ۱۳۰۴ خود با لحنی گزنده از گسترش نام‌ها و القاب رضاشاه بر شهرها، خیابان‌ها و مؤسسات می‌نویسد:
«بندر انزلی را بندر پهلوی اسم گذاشته‌اند. هرچه امروز هست یا سپه است یا پهلوی... هی سپه، هی پهلوی، هی پهلوی، هی سپه.»
او سپس با انتقاد از آنچه میل رضاشاه به شهرت و ثبت نام خود بر اماکن می‌دانست، می‌نویسد:
«هیچ‌کس به قدر این آدم طالب اشتهار خود و گذاشتن اسم و لقب خود به هر سنگ و کلوخی نیست.»
عین‌السلطنه برای برجسته‌کردن انتقادش، رضاشاه را با ناصرالدین‌شاه مقایسه می‌کند و در نهایت با همان زبان تند و شخصیِ خاطراتش نتیجه می‌گیرد:
«این آدم در ظرف چهار سال نصف طهران و ایران را پهلوی و رضا و سپه اسم گذاشته است.»
این عبارات در روزنامه خاطرات عین‌السلطنه، جلد نهم، صفحه ۷۲۵۶ و ذیل وقایع سال ۱۳۰۴ آمده است.
#میراث_فرهیختگان
#عین_السلطنه
#قهرمان_میرزا_سالور
#رضاشاه
#بندر_انزلی
#تاریخ_معاصر
#خاطرات_تاریخی
#فرهیختگان روزن آگاهی

🔴 لغو یک سفر؛ تخریب زیرساخت‌های دانش
✍️ دکتر بابک زمانی
بابک زمانی، استاد مغز و اعصاب و رئیس انجمن سکته مغزی ایران، از لغو سفرش به سئول برای شرکت در کنگره جهانی سکته مغزی ۲۰۲۶ خبر داده است؛ اما یادداشت او بیش از آنکه درباره یک سفر شخصی باشد، درباره پیامدهای انزوای علمی ایران است.
او توضیح می‌دهد که حضور در چنین کنگره‌هایی صرفاً برای شنیدن چند سخنرانی نیست؛ فرصتی است برای آموختن تازه‌ترین روش‌های درمان، تبادل تجربه با پزشکان کشورهای دیگر، حفظ شبکه‌های علمی، پیگیری همکاری‌های منطقه‌ای و انتقال این دانش به پزشکان، دانشجویان و در نهایت بیماران ایرانی.
زمانی می‌نویسد امسال دشواری‌های سفر و نگرانی از «نرفتن یا حتی رفتن و بازنگشتن و سرگردانی در جایی دور» سبب شده از شرکت در کنگره صرف‌نظر کند؛ تصمیمی که از نگاه او فقط به خودش محدود نمی‌شود:
«شاید پیام اصلی این یادداشت، نه لغو یک سفر شخصی، بلکه چیزی فراتر از آن باشد.»
نگرانی اصلی او بسته‌شدن تدریجی روزنه‌های ارتباط جامعه پزشکی ایران با جهان است. ارتباطی که در پزشکی مدرن، کتاب و مقاله به‌تنهایی جای آن را نمی‌گیرد و قطع‌شدنش می‌تواند مستقیماً بر آموزش و کیفیت درمان اثر بگذارد.
و هشدار پایانی او از همین‌جا فراتر از پزشکی می‌رود:
«درها بیش از پیش بسته می‌شوند، اداره جامعه ممکن است در کوتاه‌مدت آسان‌تر هم به نظر برسد؛ اما هزینه آن را جامعه با تخریب زیرساخت‌های دانش می‌پردازد؛ تخریبی که می‌تواند عواقبی غیرقابل جبران داشته باشد.»
🔗 متن کامل یادداشت دکتر بابک زمانی
#صدای_فرهیختگان
#بابک_زمانی
#پزشکی
#سکته_مغزی
#دانش
#انزوای_علمی
#مهاجرت_علمی
#فرهیختگان روزن آگاهی

🔺 صلاح‌الدین خدیو: چرا جنگ سوم را قطعی می‌دانم؟
✍️ صلاح‌الدین خدیو
صلاح‌الدین خدیو در یادداشتی، از مجموعه تحولات دیپلماتیک، اقتصادی و نظامی هفته‌های اخیر نتیجه می‌گیرد که وقوع دور تازه‌ای از جنگ را باید بسیار جدی گرفت؛ هرچند «قطعی بودن» جنگ، ارزیابی و پیش‌بینی نویسنده است، نه خبری تأییدشده.
او استدلال خود را بر چند محور بنا می‌کند:
نخست، چشم‌انداز احیای تفاهم اسلام‌آباد را بسیار ضعیف می‌داند و معتقد است شکاف ایران و آمریکا بر سر پرونده هسته‌ای و تنگه هرمز همچنان پابرجاست.
دوم، بی‌اعتمادی عمیق تهران و واشنگتن را مانع تنش‌زدایی پایدار می‌بیند و معتقد است دو طرف، در کنار مذاکرات مقطعی، همچنان از ابزارهایی چون فشار اقتصادی و عملیات نظامی محدود استفاده خواهند کرد.
سوم، خدیو از تغییر احتمالی محاسبات کشورهای عرب خلیج فارس سخن می‌گوید و احتمال می‌دهد برخی از آنها نسبت به گذشته آمادگی بیشتری برای همراهی با معماری امنیتی جدید منطقه داشته باشند.
چهارم، او معتقد است تهران بیش از اندازه به عبور از دوره ترامپ و تغییر شرایط سیاسی آمریکا امید بسته است؛ فرضی که به نظر او الزاماً به کاهش فشار منتهی نخواهد شد.
پنجم، تحریم‌ها و محدودیت‌های اقتصادی تازه را مستقیماً مرتبط با کاهش تاب‌آوری اقتصادی و اجتماعی ایران می‌داند و هشدار می‌دهد که ادامه فرسایش اقتصادی می‌تواند قدرت چانه‌زنی تهران را نیز کاهش دهد.
و سرانجام به تحرکات تازه نظامی آمریکا در منطقه و مجموعه‌ای از رخدادهای امنیتی اخیر اشاره می‌کند. با این حال، درباره برخی از این حوادث ــ از جمله پرونده فرفورد و ماجرای پرواز فلای‌دبی ــ تحقیقات رسمی هنوز ادامه دارد و انتساب آنها به ایران قطعی نشده است.
جمع‌بندی خدیو این است که هفته‌های پیش رو، از نظر اقتصادی، سیاسی و امنیتی می‌تواند تعیین‌کننده باشد.
«جنگ سوم» در این یادداشت یک پیش‌بینی تحلیلی است؛ نشانه‌های تشدید تنش واقعی‌اند، اما وقوع جنگ تازه هنوز یک واقعیت قطعی نیست.
🔗 متن کامل یادداشت صلاح‌الدین خدیو
#صدای_فرهیختگان
#صلاح‌الدین_خدیو
#ایران
#آمریکا
#تنگه_هرمز
#تحریم
#تنش_نظامی
#فرهیختگان راهی به رهایی

🔴 علیجانی: روایت «دخالت خارجی» زمینه‌سازی برای سرکوب پیش‌دستانه است
🎙 گفت‌وگوی رضا علیجانی با رادیو فردا
رضا علیجانی معتقد است جمهوری اسلامی با برجسته‌کردن روایت‌هایی درباره نقش نیروهای خارجی در اعتراضات احتمالی آینده، در حال فراهم‌کردن زمینه سیاسی و تبلیغاتی برای «سرکوب پیش‌دستانه» است.
او اعتراضات معیشتی و سیاسی سال‌های گذشته، از دی ۹۶ و آبان ۹۸ تا دی ۱۴۰۴ را اساساً محصول شرایط داخلی می‌داند و استدلال می‌کند که حتی اگر دولت‌ها یا نهادهای خارجی درصدد بهره‌برداری از اعتراضات باشند، این امر منشأ داخلی نارضایتی‌ها را تغییر نمی‌دهد:
«این‌ها حداکثر یک پاورقی بر متن اعتراضات مردمی‌اند؛ عوض‌کردن جای پاورقی و متن، فریبکاری است.»
علیجانی در همین چارچوب، ادعاهای مربوط به حضور عوامل خارجی در میان معترضان را مورد تردید قرار می‌دهد و می‌گوید حکومت باید برای چنین ادعاهایی شواهد قابل‌بررسی ارائه کند؛ نه آنکه وجود دخالت خارجی را مبنایی برای نسبت‌دادن کلی اعتراضات به دشمن قرار دهد.
او در عین حال رسانه‌های فارسی‌زبان خارج از کشور را نیز از نقد مستثنا نمی‌کند و می‌گوید رسانه نباید به‌جای خبررسانی و تحلیل حرفه‌ای، به «اتاق جنگ یک طرف علیه طرف دیگر» تبدیل شود.
بخش دیگری از سخنان علیجانی به اختلاف راهبردی در میان مخالفان جمهوری اسلامی اختصاص دارد. به اعتقاد او، در اعتراضات احتمالی آینده بار دیگر دو رویکرد در برابر یکدیگر قرار خواهند گرفت: رویکردی که با تشدید قطبی‌شدن و حتی مسلح‌کردن مردم همراه است و رویکردی که بر توازن قوا و پرهیز از خشونتی که می‌تواند دست نیروی سرکوب را تقویت کند تأکید دارد.
موضع شخصی علیجانی روشن است:
او امیدوار است جنبش‌های اعتراضی آینده در امتداد جنبش سبز و «زن، زندگی، آزادی» حرکت کنند و از تبدیل‌شدن به خیزش‌های مسلحانه و خشونت‌آمیز پرهیز شود.
🎧 نکات کامل‌تر در فایل صوتی:
گفت‌وگوی رضا علیجانی با رادیو فردا
#صدای_فرهیختگان
#رضا_علیجانی
#رادیو_فردا
#اعتراضات
#جامعه_ایران
#خشونت_پرهیزی
#جنبش_اجتماعی
#فرهیختگان راهی به رهایی

📚 ماجرای جدایی مصطفی ملکیان از سیدجواد طباطبایی
🔹 بخشی از گفت‌وگوی اندیشه پویا با مصطفی ملکیان | شماره ۱۰۲
مصطفی ملکیان در گفت‌وگویی با اندیشه پویا، از رابطه نزدیک سال‌های دور خود با سیدجواد طباطبایی و مسیری می‌گوید که سرانجام به قطع این رابطه انجامید.
ملکیان روایت می‌کند زمانی که طباطبایی از دانشگاه اخراج شده و از نظر مالی در تنگنا بود، برای فراهم‌کردن امکان تدریس او در قم تلاش کرد. طباطبایی پنجشنبه‌ها و جمعه‌ها برای تدریس به قم می‌رفت و مهمان خانه ملکیان نیز می‌شد.
او همچنین از کمک مالی به طباطبایی برای حل اختلافش با انتشارات نگاه معاصر و نیز معرفی او به میرحسین موسوی، رئیس وقت فرهنگستان هنر، برای دریافت حمایت از یک پروژه سخن می‌گوید.
اما به روایت ملکیان، رابطه از جایی تغییر کرد که طباطبایی در غیاب او درباره «عقلانیت و معنویت» گفته بود:
«ملکیان که می‌گوید پروژه عقلانیت و معنویت، فکر کرده پروژه آب و فاضلاب روستاست.»
ملکیان می‌گوید بعدها در دیداری خانوادگی درباره این سخن با طباطبایی صحبت کرده و توضیح داده که اولاً کاربرد واژه «پروژه» در چنین زمینه‌ای نامعمول نیست و ثانیاً خودش این عنوان را برای «عقلانیت و معنویت» انتخاب نکرده است. به گفته او، طباطبایی نیز پذیرفت که این ایراد وارد نیست.
اما تعریض‌ها، به روایت ملکیان، پایان نیافت و هنگامی که طباطبایی او را «وطن‌فروش»، «ضد ایران» و «ایران‌ستیز» خواند، رابطه عملاً پایان یافت.
با این همه، ملکیان می‌گوید کینه‌ای از طباطبایی ندارد و درباره علت زبان تند او نیز از داوری روان‌شناختی پرهیز می‌کند:
«وقتی کسی از دنیا می‌رود، سعی می‌کنم در باب او چیزی نگویم؛ به گفته قدما، از مردگان به نیکی یاد کنید.»
اما در پاسخ به پرسشی درباره پیامد بیرونی آن شیوه نقد، داوری صریح‌تری دارد: به اعتقاد ملکیان، چنین روشی می‌تواند پیرامون یک متفکر «فرقه» و «کیش شخصیت» ایجاد کند؛ پدیده‌ای که در نهایت بیش از همه به خود او آسیب می‌زند.
روایتی از دوستی و جدایی دو چهره اثرگذار اندیشه معاصر ایران؛ و در پسِ آن، پرسشی بزرگ‌تر درباره مرز نقد فکری با تحقیر و تخریب شخصی.
#منتخب_فرهیختگان
#مصطفی_ملکیان
#سیدجواد_طباطبایی
#عقلانیت_و_معنویت
#اندیشه_پویا
#روشنفکری
#اندیشه_معاصر
#فرهیختگان روزن آگاهی

🔴 رزمایش خیابانی؛ نمایش اقتدار یا نشانه‌ای از بحران پایگاه اجتماعی؟
✍️ فریبا نظری
حضور سازمان‌یافته گروه‌های شهروندی و شبه‌نظامی در خیابان‌های شهرها، به‌ویژه تهران، فقط یک مانور نظامی است یا کارکردی سیاسی و اجتماعی نیز دارد؟
فریبا نظری در یادداشتی با نگاهی از منظر جامعه‌شناسی سیاسی و مطالعات امنیت، این پدیده را ذیل مفهوم «نمایش قدرت مدنی ـ نظامی» و «بسیج خیابانی ساختاریافته» بررسی می‌کند.
او رگه‌های تاریخی شهروند ـ سرباز را تا گارد ملی انقلاب فرانسه دنبال می‌کند، اما شکل مدرن سازمان‌دهی نیروهای شبه‌نظامی و داوطلب در فضای عمومی را بیشتر مرتبط با تجربه حکومت‌های اقتدارگرای قرن بیستم می‌داند؛ ساختارهایی که در کنار ارتش کلاسیک، نیروهایی برخاسته از بدنه اجتماعی خود را نیز سازمان می‌دادند.
به تحلیل نویسنده، چنین نمایش‌هایی دو مخاطب متفاوت دارند:
از یک سو، برای بدنه حامی حکومت حامل پیام اقتدار، انسجام و آمادگی هستند؛ و از سوی دیگر، می‌توانند برای منتقدان و معترضان، نمایش توانایی حکومت در کنترل فضای عمومی و افزایش هزینه کنش خیابانی باشند.
نظری معتقد است در چنین وضعیتی، مرز میان «شهروند»، «نیروی امنیتی» و «عنصر نظامی» در فضای عمومی کمرنگ می‌شود و خیابان، علاوه بر محل زندگی روزمره شهروندان، به صحنه نمایش قدرت سیاسی و امنیتی تبدیل می‌شود.
اما پرسش مهم‌تر او درباره معنای این نمایش قدرت است:
آیا حضور گسترده نیروهای سازمان‌یافته در خیابان الزاماً نشانه اقتدار حکومت است، یا می‌تواند از نگرانی آن نسبت به کاهش پایگاه اجتماعی و از دست رفتن کنترل فضای عمومی نیز حکایت کند؟
پاسخ نویسنده دومی است. از نگاه او، توسل مکرر به چنین آرایش‌هایی ممکن است بیش از آنکه گسترش اقتدار باشد، واکنشی تدافعی به افزایش کنشگری مستقل شهروندان تلقی شود.
او در پایان نسبت به پیامد اجتماعی این روند هشدار می‌دهد: عادی‌شدن حضور امنیتی در زندگی روزمره، به باور وی، می‌تواند به فرسایش سرمایه اجتماعی، تشدید شکاف جامعه و حاکمیت و محدودشدن «حق بر شهر» بینجامد.
در این خوانش، مسئله فقط یک رزمایش نیست؛ مسئله این است که خیابان متعلق به زیست آزاد و روزمره شهروندان است یا به صحنه دائمی نمایش قدرت تبدیل می‌شود؟
✍️ فریبا نظری
۳ مهر ۱۴۰۵

متن کامل یادداشت فریبا نظری

#صدای_فرهیختگان
#فریبا_نظری
#رزمایش_خیابانی
#کنترل_اجتماعی
#فضای_عمومی
#حق_بر_شهر
#سرمایه_اجتماعی
#فرهیختگان راهی به رهایی

🏙 خداحافظی با بازآفرینی شهری؟
✍️ ترانه یلدا
این روزها خبرهای حیرت‌آور شهری کم نیستند؛ از طرح ساخت شهر زیرزمینی برای تجارت، پناهگاه و پارکینگ و احداث مدرسه در پارک‌های تهران تا تخریب ساختمان‌های قدیمی و خاطره‌انگیز پایتخت.
اما خبر تازه، نه تخریب یک بنا، بلکه تغییری در ساختار مدیریت شهری کشور است: ادغام شرکت بازآفرینی شهری در سازمان ملی زمین و مسکن.
عباس آخوندی، وزیر پیشین راه و شهرسازی، این تصمیم را به معنای تضعیف صدای کارشناسی در وزارت راه و غلبه نگاه کالایی به شهر می‌داند. به باور او، سازمان ملی زمین و مسکن اساساً متولی اراضی و دارایی‌های دولت است، در حالی که شرکت بازآفرینی شهری مأموریتی انسانی و اجتماعی در قبال شهر و محلات آن داشته است.
علیرضا ابلقی، معمار و از مدیران پیشین این حوزه، نیز نگران است که تجربه چند دهه‌ای محله‌محوری، توانمندسازی و ارتقای کیفیت زندگی شهری به حاشیه رانده شود.
در مقابل، فرید قدیری پرسش دیگری مطرح می‌کند: آیا ممکن نیست ادغام با سازمانی که زمین‌دار بزرگ دولت است، منابع و دارایی‌های آن را به اهرمی برای تأمین مالی بازآفرینی تبدیل کند؟
محمدسعید ایزدی اما معتقد است با این تغییر، «مغز متفکر» بازآفرینی از پیکره آن جدا می‌شود و سیاست‌گذاری برای احیا، بهسازی و توانمندسازی بافت‌های تاریخی، قدیمی و سکونتگاه‌های غیررسمی آسیب خواهد دید.
ترانه یلدا در ادامه، مسئله را از زاویه‌ای بنیادی‌تر می‌بیند.
او با تکیه بر آنچه حدود پنجاه سال پیش در دانشگاه‌های ایتالیا و فرانسه درباره Urban Regeneration آموخته، یادآوری می‌کند که بازآفرینی شهری در اصل رویکردی برای مرمت و احیای بافت‌های قدیمی شهر بوده است؛ بافت‌هایی که به شهر قدمت، حافظه و هویت می‌دهند و باید به‌طور مستمر احیا شوند و سر جای خود باقی بمانند.
اما در ایران، شرکت بازآفرینی شهری عملاً دو مأموریت را هم‌زمان بر عهده گرفت: احیای بافت‌های قدیمی و تاریخی، و رسیدگی به سکونتگاه‌ها و بافت‌های غیررسمی حاشیه شهرها.
یلدا معتقد است تفکیک‌نشدن این دو مأموریت از ابتدا، توجه و توقعات را بیشتر به سمت محلات غیررسمی سوق داد و مأموریت اصلی بازآفرینی بافت‌های قدیمی تا حدی مغفول ماند.
و نگرانی اصلی او درباره آینده، دقیقاً از همین‌جا آغاز می‌شود:
آیا ادغام شرکت بازآفرینی در سازمان ملی زمین و مسکن، دوباره سیاست شهری را به سمت توسعه بی‌رویه افقی شهرها (Urban Sprawl)، ساخت شهرک‌ها و محلات تازه در حاشیه و رهاکردن محلات موجود سوق خواهد داد؟
رسیدگی به محلات موجود، پیچیده، زمان‌بر و نیازمند مداخله‌ای چندوجهی است؛ حال آنکه ساخت انبوه مسکن بر زمین‌های جدید، برای دستگاه‌هایی که به چنین الگویی خو گرفته‌اند، مسیر ساده‌تری است.
بنابراین بحث فقط بر سر سرنوشت یک شرکت دولتی نیست؛ مسئله به دو تلقی متفاوت از شهر بازمی‌گردد:
شهر به‌مثابه زمین و کالایی برای توسعه، یا شهر به‌مثابه حافظه، هویت، محله و زیست اجتماعی؟
و شاید پرسش نهایی این باشد:
احیای شهرِ موجود، یا گسترش بی‌پایان شهر به بیرون؟
🔗 متن کامل یادداشت ترانه یلدا در مشاهده فوری

#صدای_فرهیختگان
#ترانه_یلدا
#بازآفرینی_شهری
#شهرسازی
#بافت_تاریخی
#بافت_فرسوده
#توسعه_شهری
#گسترش_افقی_شهر
#تهران
#فرهیختگان روزن آگاهی

🔺 آمریکا و انتخابات برزیل؛ بازگشت سیاست مداخله؟
انتخابات ریاست‌جمهوری برزیل فقط رقابتی داخلی میان لولا داسیلوا و فلاویو بولسونارو نیست؛ لوموند دیپلماتیک در تحلیلی تازه، آن را در متن رقابت گسترده‌تر بر سر نفوذ آمریکا در آمریکای لاتین بررسی می‌کند.
نویسنده مقاله با مرور سابقه تاریخی روابط واشنگتن و برازیلیا، استدلال می‌کند که دولت ترامپ این انتخابات را فرصتی برای تقویت دوباره نفوذ سیاسی آمریکا در بزرگ‌ترین کشور آمریکای لاتین می‌بیند.
در یک سوی رقابت، لولا قرار دارد که بر استقلال سیاست خارجی برزیل تأکید می‌کند و مناسبات گسترده‌ای با چین دارد؛ و در سوی دیگر، فلاویو بولسونارو، فرزند ژائیر بولسونارو، که از متحدان سیاسی ترامپ به شمار می‌رود و خواهان روابط نزدیک‌تر با واشنگتن است.
از نگاه نویسنده لوموند دیپلماتیک، نتیجه این انتخابات می‌تواند فراتر از مرزهای برزیل اهمیت پیدا کند و بر موازنه سیاسی آمریکای لاتین و رقابت واشنگتن و پکن در منطقه اثر بگذارد.
پرسش محوری مقاله این است: حمایت سیاسی واشنگتن از یک سوی رقابت انتخاباتی، تا کجا بخشی از مناسبات عادی میان دولت‌هاست و از کجا می‌توان آن را مداخله در سیاست داخلی کشور دیگری دانست؟
دور نخست انتخابات امروز، ۴ اکتبر، برگزار می‌شود و اگر هیچ نامزدی اکثریت لازم را به دست نیاورد، دور دوم در ۲۵ اکتبر برگزار خواهد شد.
🔗 متن کامل مقاله در لوموند دیپلماتیک فارسی
#منتخب_فرهیختگان
#برزیل
#لولا
#فلاویو_بولسونارو
#دونالد_ترامپ
#آمریکای_لاتین
#انتخابات_برزیل
#فرهیختگان روزن آگاهی

🟡 فرشاد مؤمنی: بزرگ‌ترین جهش‌های فقر همزمان با جهش نرخ ارز رخ داده است
✍️ فرشاد مؤمنی، اقتصاددان و عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی:
اگر روند جمعیتی را که طی حدود دو دهه به زیر خط فقر رفته‌اند بررسی کنیم، گسترش فقر در ایران آشکار است و نیازی به تحلیل‌های پیچیده ندارد.
به گفته مؤمنی، بزرگ‌ترین جهش‌ها در گسترش و تعمیق فقر طی ربع قرن اخیر، دقیقاً در مقاطعی رخ داده که اقتصاد ایران با جهش نرخ ارز روبه‌رو شده است.
او تأکید می‌کند داده‌های مربوط به فقر و وضعیت اقتصادی عمدتاً از سوی دستگاه‌های رسمی کشور منتشر می‌شوند و کارشناسان و پژوهشگران «امکان خلق این داده‌ها را ندارند».
از نگاه مؤمنی، کنار هم گذاشتن روند نرخ ارز و شاخص‌های فقر، تصویری روشن از هزینه اجتماعی بی‌ثباتی‌های ارزی و کاهش قدرت خرید خانوارها به دست می‌دهد.

#منتخب_فرهیختگان
#فرشاد_مؤمنی
#فقر
#نرخ_ارز
#تورم
#قدرت_خرید
#اقتصاد_ایران

#فرهیختگان روزن آگاهی