جایگاه زنان در باورها و فرهنگ ایرانی
✍کاظم طلیعی


درباره‌ی حقوق زنان سخن بسیار گفته شده است، اما وقتی به تاریخ و متون تاریخی می‌نگریم، می‌بینیم کار بسیار خراب‌تر و وحشتناک‌تر از امروز است و در واقع آن‌چه امروز می‌بینیم ریشه در تفکرات بس دیرینه‌ای دارد که پاک‌کردن آن از اذهان جامعه بسی دشوار است و بسیار زمان می‌برد.

✅روزانه با اصطلاحاتی مواجه هستیم که همگی نشانه‌ی برتری مردان بر زنان است؛ یعنی هر صفت مفید و برازنده‌ای را به مرد نسبت می‌دهیم و هر صفت زشت و بد را به زنان. مثلاً سخنان بی‌ارزش یک نفر را به سخنان «خاله‌زنکی» تعبیر و بیان می‌کنیم یا محیط شلوغ و پرهمهمه را «حمام زنانه» می‌نامیم، اما هر حرکت شجاعانه را که صفتی مقبول جامعه است «مردانه» نام می‌گذاریم و در کنارش صفت‌هایی را برمی‌شمریم مثل جوانمرد،که همگی نشان از نگاهی سراسر تبعیض‌آمیز به زنان دارد.

گاهی متون ادبیات کلاسیک ایران نشان از دیرینگیِ این نگاه تبعیض‌آمیز دارد. از جمله در «قابوس‌نامه» می‌خوانیم: «زن باید که پاکیزه و پاک‌دین و کدبانو و دوستدار شوی و شرمناک و پارسا باشد و کوتاه‌زبان و کوتاه‌دست و چیزنگاه‌دارنده باشد…» و خطاب به مردان می‌گوید: «خود را به دست او مده و زیر فرمان او مباش… دوشیزه خواهی تا در دل او جز مهر تو کسی دیگر نباشد» و درباره‌ی دختر و شوهر دادنش از همان کتاب چنین می‌خوانیم: «جهد کن تا زود به شوهر دهی که دختر نابوده به و چون بوده باشد به شوهر یا در گور… آنچه توانی برگ دختر بساز و شغل او راست کن و او را در گردن کسی بند تا از غم وی برهی» [قابوس‌نامه، ص ۱۲۹ به بعد].

✒️در این توصیه‌ی قابوس به فرزند خود، انتظارات از زن است و درباره‌ی مردان که چگونه باید باشند هیچ سخنی نیست. زن باید پاکیزه و پاک‌دین باشد؛ تکلیف و وظیفه‌ی مردان در این میانه چیست؟ زن باید دوستدار شوی باشد و شرمناک و پارسا و کوتاه‌زبان و کوتاه‌دست باشد؛ آیا مرد نباید دوستدار همسرش باشد؟ نباید شرمناک و پارسا باشد؟ از کوتاهی دست و زبان دیگر چه گویم؟ از فریادهایی که مردان در خانواده بر سر زنان می‌کشند و از دست‌بزن داشتن‌های مردان چه داستان‌ها می‌خواهی برایت بازبگویم؟ چرا این وظایف به‌طور متقابل برای هر دو طرف تعیین نمی‌شود؟ مرد مجاز است به‌دلیل برتریِ نیروی بدنی و اختیاراتی که فرهنگ جامعه و قانون و مقررات به او می‌دهد، هر کاری انجام دهد، به این می‌گوییم برابری؟!

موضوع باکرگی داستانی طولانی‌ است که مختص جوامع شرقی هم نیست و تقریباً در تمام جوامع از آن سخن رفته است. در این باره بد نیست به جمله‌ای از ویل دورانت اشاره کنیم که به‌طعنه می‌نویسد: «در تمام تاریخ حتی یک نمونه نمی‌توان یافت که اجتماعی از مرد خواسته باشد که تا موقع ازدواج عفت خود را حفظ کند.

⏺️در هیچ‌یک از زبان‌های عالم نمی‌توان لغتی یافت که به معنی “مرد بکر” باشد. هاله‌ی بکارت همیشه بر گرد سر و صورت دختران دیده می‌شد و از بسیاری جهات سبب خرد کردن و از پا درآمدن آنان شده است». (ویل دورانت، تاریخ تمدن، مشرق‌زمین گهواره‌ی تمدن، ترجمه‌ی احمد آرام، ص ۵۴).

به متون کلاسیک ادبیات فارسی برگردیم و ببینیم آنان چه تعریفی از زن دارند و چه کارکردی برای آنان شرح کرده‌اند. «کیمیای سعادت» امام محمد غزالی از جمله معروف‌ترین کتاب‌های ادبیات فارسی‌ست. نویسنده از جمله در این کتاب می‌نویسد: «زن کار رُفتن و پختن و شستن کفایت کند. اگر مرد بدین مشغول شود از علم و عمل و عبادت باز ماند». (امام محمد غزالی، کیمیای سعادت، ص ۲۳۸).البته رُفتن و پختن و شستن کار بدی نیست. اولی و سومی به بهداشت خانه و خانواده کمک می‌کند و دومی غذایی برای خوردن همان‌ها تهیه می‌کند تا رنج گرسنگی بیمارشان نکند؛ اما در کدام قانون و قاموس آمده است که تنها زنان موظف به انجام آن هستند و دست‌زدن مردان به این امور گناه کبیره است؟

البته غزالی برای این‌که خود را از چنین پرسشی خلاص کند، بهانه‌ی ظاهراً محکمه‌پسندی آورده است و می‌نویسد: «اگر مرد بدین مشغول شود از علم و عمل و عبادت باز ماند» و با این بهانه، غیرمستقیم می‌گوید زنان را به علم و عمل و عبادت نیازی نیست و به عبارت دیگر آنان را از علم‌آموزی و عمل و عبادت بازمی‌دارد؛ و اگر زنی جرئت کند و به علم‌آموزی بپردازد، لابد همسرش که کار رُفتن و پختن و شستن را در شأن خود نمی‌داند، همسر دیگری برای انجام این امور برمی‌گزیند و یکی از مشکلات زنان جامعه در گذشته همین موضوع چندهمسری‌است.

#زن_ستیزی
#تاریخ_زنان

📎ادامه مطلب

✈️@Zane_Ruz_Channel
@kherad_jensi