توضیح سودمند آقای دکتر سجاد آیدنلو دربارهٔ «دانشنامهٔ مصوّر شاهنامه».
این کتاب به‌تازگی توسط انتشارات سایان چاپ و منتشر شده است.

@atefeh_tayyeh

تردیدهای ژرفاشوبِ هویتی‌ـ‌امنیتی درباره مفهومِ بحرانی‌شده‌ٔ «اسرائیل»

محمدمهدی مجاهدی


مؤسسه مطالعات امنیت ملی رژیم صهیونیستی اخیرا مقاله‌ای را با عنوان «مفهوم نوین امنیت ملی: مفهوم‌پردازی و پرسش‌هایی برای مباحثه» منتشر کرده است. این متن به علت محتوای متمایز و مدلولات و تضمُنات خاصی که دارد، توجه بسیاری را به خود جلب کرده است.

این مقاله سندی است که درون ساختار امنیتی رژیم صهیونیستی نوشته و منتشر شده، ولی برخلاف تصوری که خوانش‌های اجمالی این متن نزد برخی ناظران در ایران برانگیخته است، نه‌تنها بیانیه‌ای در حمایت از سیاست‌های جاری رژیم یا توجیه و تشویق آن‌ها نیست، بلکه انتشار آن با توجه به شواهدی که در ادامه آورده‌ام، نشانه‌ای آشکار از ریشه دواندنِ شکافی ژرف درون کانون سیاسی‌ـ‌امنیتی درباره کانونی‌ترین عناصر مقوم و مؤلفه‌های معرف هویت و مفهوم «اسرائیل» و معنای امنیت آن به مثابه‌ی رژیمی برساخته و نوساز است.

انتشار این متن در آستانه انتخابات پیش رو هم‌چنین می‌تواند هشداری آشکار به رأی‌دهندگان و نیز ائتلاف حاکم آینده درباره تبعات تبعیت و حمایت از سیاست‌های ائتلاف حاکم فعلی به رهبری نتانیاهو باشد.

این مؤسسه با انتشار این متن، برای اعلام هشدار درباره دگرگونی ژرف در هویت ملی و دکترین امنیتی رژیم، از جایگاه و پایگاه یکی از اندیشکده‌های برجسته این کشور بهره می‌گیرد. در آن‌چه در پی می‌آید،‌ پس از معرفی اجمالی مؤسسه مطالعات امنیت ملی، و آوردن گزارشی چکیده از محتوای متن، خوانشی زمینه‌مند از این متن برای درک بهتر معنا و تضمُّنات و مدلولات آن، و در نهایت، نسبت‌سنجی سوگیری آن با جریان‌های اصلی سیاسی درون رژیم عرضه می‌شود.

این پیوند به دنباله این یادداشت راه می‌برد.

۲۴ مهرماه ۱۴۰۵
@mmojahedi

در این یادداشت، استدلال می‌کنم که از سرگیری عاجل جنگ چندان محتمل نیست.

درنگی درباره‌ی منطق از‌سرگیری جنگ آمریکا و/یا اسرائیل با ایران

گمانه‌زنی‌ها تقریبا بی‌استثنا بر نزدیک بودن آغاز تهاجم آمریکا و اسرائیل به ایران دلالت دارند. اگر اختلافی هست بر سر این است که آیا حمله چند روز پیش از انتخابات در اسرائیل یا چند روز پس از انتخابات در آمریکا خواهد بود.

این نشانه‌ی خوبی نیست که منطق گمانه‌زنی‌‌های کارشناسی ما درباره‌ی زمان شروع و کمیت و کیفیت جنگ احتمالی بعدی از سنخ منطق بحث‌های ما در آستانه‌ی دو جنگ قبلی (تابستان و زمستان ۱۴۰۴) است.

شرایط و مؤلفه‌های مؤثر در این معادله عوض شده‌اند، یا وزن‌شان تغییر کرده است، تنها به عنوان چند نمونه‌:

• آثار مخرب محاصره‌ی دریایی و هوایی در قالب تورم و کسری بودجه و بیکاری و کاهش تولید الان وارد معادله شده است و سهم اثرشان فزاینده است.

• به علاوه، الان در مقایسه با تابستان و زمستان ۱۴۰۴، شاخصه‌های نزولی اقتصادی و اجتماعی ما وزن بسیار سنگین‌تری در معادلات یافته اند. سهم اثر این مؤلفه‌‌ها هم افزایشی است.

• کاهش امکان‌های تاب‌آوری ما در ابعاد مختلف اقتصاد و جامعه و بهداشت و درمان و دارو و غذا هم انکارناپذیر است.

• روند شکل‌گیری ائتلاف منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای علیه ایران نه‌تنها متوقف نشده است، بلکه متأسفانه تقویت شده است.

• کسری حامل‌‌های انرژی و خاموشی‌های گسترده هم در ماه های پیش رو محتمل است.

• با گذشت زمان، توان دفاعی و تهاجمی و اطلاعاتی ما افزایش چشم‌گیری نخواهد یافت.

• وضع تنگه‌ی هرمز به تعادل جدیدی رسیده است و دست‌کم، به اندازه‌ی گذشته اهرمی تعیین‌کننده در دست ما نیست، بلکه بخشی از رژیم فشار شکننده بر اقتصاد ماست، هرچند همین تعادل جدید به هر حال اقتصاد جهانی را هم هنوز تا حدی متأثر می‌کند.

• کوشش نمایان یا مؤثری برای ترمیم شکاف‌های میان جامعه و حکومت، شکاف‌های درون جامعه، و شکاف‌های درون حکومت در جریان نیست، اگر نگوییم این شکاف‌های هم‌افزا فزاینده اند.

• از سوی دیگر، البته پیامدهای آغاز جنگی جدید با ایران بر انتخابات در اسرائیل و آمریکا هم به معادله افزوده شده است، ولی تضمین‌شده نیست که آغاز جنگی دیگر با ایران پیامد دلخواه ترامپ و نتانیاهو را برای انتخابات در آمریکا و اسرائیل به بار بیاورد.

برآیند این مجموعه از روندهای هم‌افزا به سوی افزایش احتمال شکل‌گیری ناآرامی‌ و حکمرانی‌ناپذیری کشور میل می‌کند، وضعی که اگر و هرگاه‌‌ـــ‌خدای‌ناخواسته‌ـــ‌پیش بیاید، بی‌تردید می‌تواند حمله‌ی آمریکا و اسرائیل را به شکل حتمی پیش‌بینی کند. این یعنی بازه‌ای زمانی از زمستان امسال تا تابستان سال آینده.

با این روندها و این ترکیب و چینش مؤلفه‌های مؤثر و مطلوب آمریکا و اسرائیل، آمریکا و اسرائیل چرا باید با تعجیل در آغاز جنگی جدید، معادله‌ای کمابیش پیش‌بینی‌پذیر و مطلوب را به معادله‌ای مبهم و با درجات عدم‌تعین بالا تبدیل کنند؟

این سؤال صمیمانه است و استفهام انکاری نیست.

۲۴ مهرماه ۱۴۰۵
محمدمهدی مجاهدی

@mmojahedi

از شمار خرد هزاران بیش: در سوگ‌ پیروز مجتهد زاده

دیشب پیروز مجتهدزاده در انگلستان درگذشت و ژئوپولیتیک ایران را تنها گذاشت. دلش پردرد بود؛ همواره اندوهی سنگین با خود حمل می‌کرد: غم رنج‌های بی‌پایان وطن. از همین رو، کافی بود دهان باز کند تا مرثیه‌های ایران آغاز شود. چند باری دیدار داشتیم، هر بار هنگام بازگفتن مصیبت‌های میهن، چنان می‌گریست که هق‌هق گریه امانش نمی‌داد.
پیروز بخش بزرگی از زندگی علمی خود را صرف دفاع از هویت تاریخی و حقوق سرزمینی ایران کرد؛ با رویکردی آکادمیک، خردمندانه و در عین حال میهن‌گرایانه.
۱. فراتر از نقشه‌ها
مجتهدزاده جغرافیای سیاسی و ژئوپولیتیک را به مطالعه مرزها و سرزمین‌ها محدود نمی‌کرد. او در پی شناخت پیوند پیچیده قدرت، تاریخ، جغرافیا و منافع ملی بود. پژوهشگری برخوردار از دانش، تجربه و قدرت استدلال.
۲. خلیج فارس؛ نامی به بلندای تاریخ
پیروز از پژوهشگرانی بود که برای تثبیت نام تاریخی خلیج فارس و مقابله با تحریف آن، پیگیرانه به میدان پژوهش و کنشگری علمی و رسانه‌ای آمد. برای او، خلیج فارس فقط یک پهنه آبی نبود؛ بخشی از حافظه تاریخی، هویت جغرافیایی و میراث ملی ایرانیان بود. در این زمینه، دانش را به دفاع از میهن پیوند زد.
۳. جزایر سه‌گانه؛ حقوق سرزمینی ایران
بخش مهمی از کارنامه علمی او به تنب بزرگ، تنب کوچک و ابوموسی اختصاص داشت. پژوهش‌هایش درباره این جزایر، ابعاد تاریخی، جغرافیایی و حقوقی حاکمیت ایران را به بحث گذاشت و در برابر ادعاهای امارات متحده عربی، بر اهمیت اسناد و استدلال‌های مستند تأکید کرد. دفاع از حقوق سرزمینی ایران برای او نه تعارفی سیاسی، بلکه مسئولیتی علمی و ملی بود.
۴. تاریخ در خدمت فهم ژئوپولیتیک
پژوهش‌های استاد درباره مرزهای خاوری ایران و رقابت روسیه و بریتانیا نشان می‌داد که چگونه بازی قدرت‌های بزرگ می‌تواند سرنوشت ملت‌ها و قلمروها را دگرگون کند. کتاب بازیگران کوچک بازی بزرگ از آثار شناخته‌شده این حوزه است. او به ما یادآوری می‌کرد که برای فهم جغرافیای سیاسی امروز، نمی‌توان تاریخ را نادیده گرفت.
۵. ایران؛ دغدغه همیشگی
برای پیروز، ایران تنها موضوع پژوهش نبود؛ دغدغه زندگی و فعالیت سیاسی‌اش بود. تمامیت سرزمینی، هویت تاریخی و منافع ملی ایران در کانون توجه او قرار داشت. در روزگاری که مسائل سرزمینی گاه قربانی مصلحت‌اندیشی‌های زودگذر سیاسی می‌شوند، او بر ضرورت شناخت عمیق تاریخ و جغرافیای کشور پافشاری می‌کرد.
۶. استقلال فکری
دیدگاه‌های سیاسی مجتهدزاده در بسیاری از زمینه‌ها با روایت رسمی جمهوری اسلامی تفاوت داشت. او از انقلاب ۱۳۵۷ و پیامدهای آن انتقاد می‌کرد و در ارزیابی بخش‌هایی از تاریخ ایران پیش از انقلاب، رویکردی متفاوت از روایت رسمی داشت. من، مستقل از داوری درباره درستی یا نادرستی برخی نوشته‌ها و تفسیرهای تاریخی او، مجذوب استقلال فکری‌اش بودم. برای من، توانایی اندیشیدن بیرون از چارچوب‌های مسلط و ایستادگی بر سر دیدگاه خویش، ویژگی کوچکی نبود.
۷. دانشگاه جهانی
تحصیلات و تجربه دانشگاهی بین‌المللی، از جمله در بریتانیا، تسلط بر زبان و آشنایی با روش‌های پژوهش دانشگاهی، به پیروز امکان داد مسائل ژئوپولیتیک ایران را در محیط‌های علمی فراتر از مرزهای کشور مطرح کند. آثار فارسی و انگلیسی او در گسترش مطالعات مربوط به مرزها، جزایر و خلیج فارس سهم داشتند. از همه مهمتر پیروز از شاگردان استاد گنجی افسانه ای بود.
در کنار استادانی چون دره میرحیدر و پاپلی یزدی، مجتهدزاده از چهره‌هایی بود که چراغ کم‌فروغ جغرافیای سیاسی ایران را روشن نگه داشتند.
۸. نقد علمی، نه نفی شخصیت
البته ارج‌گذاری به مجتهدزاده به معنای مصون دانستن آثار و دیدگاه‌هایش از نقد نیست. من نیز منتقد برخی تفسیرهای تاریخی و سیاسی او بوده‌ام و همچنان میان دوستی و احترام شخصی با داوری علمی تفاوت قائلم. اتفاقاً ارزش جامعه علمی در همین است که بتواند اختلاف‌نظر را تحمل کند، بی‌آنکه شخصیت و جایگاه علمی صاحب‌نظر را انکار کند.
پیروز رفت، ولی پرسش او باقی است: با ایران چه کرده‌ایم و با ایران چه می‌کنیم؟
من در سوگ انسانی می‌نویسم که با همه اختلاف‌نظرهایم با او، درد ایران را از نزدیک در چشمان گریانش دیده بودم. برخی آدم‌ها را باید از ورای اختلاف‌ها شناخت؛ از آنچه دوست می‌دارند، برایش رنج می‌کشند و تا پایان عمر از آن دل نمی‌کنند.
در باره او به حق توان‌گفت:
از شمار دو چشم یک‌تن کم
وز شمار خرد، هزاران بیش
مردی که ایران را با همه زخم‌هایش دوست می‌داشت.
یادش گرامی و نام و عظمت ایران پایدار باد.
#یدالله_کریمی_پور
#karimipour_k

نقدی که آقای دکتر موسی اکرمی در روزنامه‌ی شرق امروز، ۲۵ مهرماه ۱۴۰۵، بر یادداشت تلگرامی دیروزم، به‌تاریخ ۲۴ مهرماه ۱۴۰۵، درباره‌ی چشم‌انداز آغاز جنگ جدید آمریکا و/یا اسرائیل با ایران منتشر کرده‌اند، خواندنی، روشن‌گر و درنگ‌برانگیز است. بخش‌های مهمی از متن پرمایه‌ی ایشان را می‌توان مستقل از یادداشت این بنده خواند و هم‌چنان از آن بهره برد.

از ایشان برای التفات نقادانه‌‌ای که به آن مطلب و پرسش نهایی آن و این موضوع حساس و مهم کرده‌اند، بسیار سپاس‌گزارم و خواندن مطلب ایشان را به همه‌ی کسانی که دلی در گرو پاس‌داری از چراغ لاله‌ی ایران در مصاف تندباد‌های زمانه دارند، توصیه می‌کنم.

این پیوند به مقاله‌ی ایشان با عنوان «از منطق احتمال جنگ تا ضرورت صلح پایدار:
تأملی انتقادی درباره امنیت ملی، آزادی و عدالت در ایران» راه می‌برد.

۲۵ مهرماه ۱۴۰۵
محمدمهدی مجاهدی

@mmojahedi

🌱 خانه نجمه برگزار می‌کند:
نشست «همبستگی، تاب آوری و امید در بحران»

🎙 با سخنرانی دکتر محمدمهدی مجاهدی و دکتر سمیه توحیدلو

🗓 سه‌شنبه ۲۸ مهر ماه

⏰ ساعت ۱۸

📌 خیابان وزرا، کوچه بیستم (شهید علیرضا رفیعی)، پلاک ۶، طبقه دوم


تلگرام | اینستاگرام

کتابِ محمّد؛ کتابتِ محقَّق
سخنرانی در مراسم رونمایی از قرآن کریم به قلمِ مُحقَّق، اثر استاد محمّد اِحصائی (29 مهر 1405)


ستوده

نزدیک به نهصد سال پیش، در سال ۵۴۶ هجری، مردی پارسی‌گوی از ری یا نیشابور، به نام ابوالفخر زعفرانی، قرآنی به خط مُحقَّق نوشت و زیر هر سطر، ترجمه‌ای به فارسیِ شیرینِ روزگار خود نهاد. کاتبِ قرآنِ زعفرانی وقتی به آیۀ «مَا کانَ مُحَمَّدٌ أَبَا أَحَدٍ مِنْ رِجَالِکُمْ» (احزاب: 40) رسید، نام پیام‌آور وحی را نیز به فارسی برگرداند و چنین نوشت: «نبُود این ستوده پدر هیچ‌کس از مردان شما».

در همین چند جملۀ کوتاه، همۀ داستانی که امروز می‌خواهم بگویم نهفته است: کلامی آسمانی به زبان عربی، دستی ایرانی، دلی پارسی‌گوی، و خطی استوار و مُحقَّق. و از همین روست که نام مقدمۀ خود بر قرآنِ محقَّق استاد احصائی را «کتابِ محمّد؛ کتابتِ مُحقَّق» گذاشته‌ام: کتابی که بر محمّدِ ستوده نازل شد، و اکنون پس از چهارده قرن، هنرمندی عاشق بار دیگر آن را به قلمِ مُحقَّق کتابت کرده است.

هنرمند مسلمان در روزگار قدیم امکان خلق صورت انسان و حیوان را نمی‌یافت. هم‌روزگارانش در غرب مسیحی پیکر فرشتگان و قدیسان را می‌تراشیدند و به هفت رنگ بر دیوار کلیساها تصویر می‌کردند. اما او چه می‌توانست بیافریند؟ به سخنِ جامی، «پری‌رو تاب مستوری ندارد»؛ ذوقِ آفرینشگر گریزی از بروز نداشت. پس هنرمندِ مسلمان دست به سوی کلام خدا می‌بُرد و آن را دست‌مایۀ هنر خود می‌کرد. خوشنویسی و تذهیب قرآن شد عرصۀ همۀ آن ذوقی که تا قرن‌ها راهی دیگر نمی‌یافت. حتی پیش‌تر، در سده‌های نخست، برخی شاگردان ابن‌مسعود در کوفه روایت می‌کردند که «جَرِّدُوا الْقُرْآنَ، وَلَا تُلْبِسُوا بِهِ مَا لَيْسَ مِنْهُ؛ قرآن‌ها را تزیین نکنید و آن‌ها را از هرچه جز کلام خداست بپیرایید». اما کسی حریف کاتبان و مُذَهّبان هنرمند قرآنی، به‌ویژه در ایران مرکزی (عراق عجم) و خراسان بزرگ، نشد.

سهم ایرانیان

ایرانیان پیش از اسلام از عراق و فارس و آذربایجان تا خراسان و ماوراء النهر قومی اهل کتابت و دیوان بودند. حتی دیوان‌های عراق پس از اسلام تا روزگار حَجّاج بن یوسف به پارسی نوشته می‌شد. پس طبیعی بود که این مردمان سنّتِ کهن نوشتن و تزئین و کتاب‌آرایی را به خدمت آیین و کتاب تازه درآورند. برخلاف دیدگاه رایج پژوهشگران غربی در تاریخ کتابت خط کوفی، و بر پایۀ شواهدی که در مقدمۀ خود بر قرآن محقَّقِ استاد احصائی آورده‌ام، کوشیده‌ام نشان دهم که بسیاری از قرآن‌های کوفیِ سده‌های دوم و سوم، که امروز در فهرست کتابخانه‌ها و حراج‌های کشورهای غربی به عراق و شام و شمال آفریقا نسبت داده می‌شوند، در اصل در ایران بزرگ کتابت شده‌اند.

سپس نوبت به کوفیِ مشرقی یا کوفیِ ایرانی در سده‌های چهارم تا هفتم هجری رسید. در اصفهان و ری و غزنین و نیشابور و طبرستان، کاتبانی چون محمد بن احمد بن یاسین، عثمان بن حسین ورّاق غزنوی، علی بن شاذان رازی و عباس بن محمد مصاحفی قزوینی حروف را چنان در هم تنیدند که گویی کلمات وحی نقاشی شد. آن‌ها هزار سال پیش، به تعبیری، خط‌نقاشی می‌کردند.

ابتکار ایرانیان به همین‌جا محدود نماند. کاتبان این سرزمین شکستن کلمه در پایان سطر را کنار نهادند. «سرسوره‌نویسیِ تفصیلی» را پدید آوردند. و از اواخر سدۀ پنجم هجری «قرآن‌های منظّم و باقاعده» را ابداع کردند، که در آن‌ها هر صفحه با ابتدای آیه آغاز، و با پایان آیه‌ای تمام می‌شود و هر جزء در شمار ثابتی از صفحات می‌گنجد. نمونه‌هایش قرآنِ محمّد زنجانی (کتابتِ ۵۳۱ ق) و قرآنِ زرّین‌قلم (کتابتِ ۵۸۲ ق) است. این شیوۀ هنری از ایرانِ سلجوقی به ایلخانان، سپس به مملوکان و عثمانیان رسید. امروز قرآنی که به خط عثمان طه در میلیون‌ها نسخه در سراسر جهان اسلام دست‌به‌دست می‌شود، همچنان وارث همین ابتکار ایرانی است.

و مهم‌تر از همه، خط مُحقَّق. پژوهشگران غربی چون مارتین لینگز و یاسین صَفدی، و پس از آنان دیوید جیمز، و برخی مورّخان در ایران و جهان عرب کهن‌ترین قرآن مُحقَّق را از سال ۵۵۵ هجری دانسته‌اند، و لینگز و صَفدی آن نسخه را برآمده از بغداد شمرده‌اند. اما کافی است چرخی در گنجینۀ آستان قدس رضوی بزنیم تا ببینیم یک تا دو قرن پیش از آن، در خراسانِ سامانیان و غزنویان، قرآن‌هایی با جوهرۀ خط مُحقَّق نوشته می‌شد. آنگاه تصدیق می‌کنیم که نخستین جوانه‌های این خط در خراسان رویید، در ایران مرکزی شکوفا شد، و از آنجا به بغداد رسید.

ادامه و متن کامل را در اینجا ببینید:
https://kariminia.kateban.com/post/5544

https://www.ibna.ir/news/556668/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D8%AA-%D9%85%D8%AD%D9%82%D9%82

سیاست مرگ‌خویی و زندگی‌ستیزی
Necropolitics

در هر شهر سیاسی (polity)، زندگی موضوع آشکار و نهان هر سیاستی است. همه‌ی سیاست‌ها، در تحلیل نهایی، میل غالب‌شان یا زندگی‌پروری است یا مرگ‌خویی.

زندگی‌پروری به معنای گستردن دامنه‌های انواع انتخاب معنادار برای شهروندانی است که حق آب و گل دارند (و هم‌چنین، برای دیگرانی که به هر علتی یا به هر دلیلی به یک شهر سیاسی پناه آورده‌اند یا مهاجرت کرده‌اند، البته به قدر وسع و رضایتِ عموم شهروندان).

زندگی‌پروری ملازم و بلکه مستلزم کثرت‌پذیری است. سیاست زندگی‌پرورْ ناگزیر رای‌ورزانه و مشارکتی است.

اگر در شهر سیاسی، برآیند سیاست‌ها و سیاست‌گذاری‌ها در بازه‌های زمانی نسبتا بلند (مثلا، بلندای عمر متوسط یک نسل یا بیش‌تر) تنگ‌تر شدن دامنه‌ی انتخاب‌های معنادار شهروندان و کاستی گرفتن کمی و کیفی گزینه‌های مادی و معنایی زندگی یا انتخاب‌ها باشد، در واقع ما با شهری زندگی‌ستیز مواجهیم که در آن، مرگ‌خویی و مرگ‌جویی سکه‌های رایج بازار سیاست و جامعه اند.

در شهر سیاسیِ زندگی‌ستیز، نفس زندگی و ادامه‌ی حیاتِ فردی و اجتماعی، حتی در تراز زندگی روزمره، به معضل و بلکه پیچیده‌ترین معضل تبدیل می‌شود.

سیاست مرگ‌خو نه‌تنها گزینه‌های زندگی و مرگ مردم و شیوه‌های مرگ و زندگی ایشان را تحدید و تعیین، بلکه انتخاب‌های آن‌ها را هم کمینه و تقریبا گریزناپذیر و محتوم، می‌کند، و این‌چنین، انتخاب معطوف به اراده و اراده‌ی معطوف به آزادی را از بن منتفی می‌کند.

مرگ‌پروری ملازم و بلکه مستلزم کثرت‌ستیزی و تحمیل وحدت‌های صوری‌‌ است. سیاست مرگ‌خو ناگزیر سیاستی تحکمی است.

در سیاست بین‌الملل، گونه‌هایی شایع از استعمار حامل و عامل سیاست مرگ در مقیاس مستعمرات بوده‌اند. خوی استکبار و خودکامگی و هوای شراکت در اوصاف اختصاصی خداوندْ دماغ ابرقدرت‌ها را زود فساد می‌کند. به یادآوری مثال‌های تاریخی نیازی نیست، وقتی شیوه‌ی تحکمی و زندگی‌ستیز و مرگ‌خوی آمریکا این روزها پیش چشم ماست. این قدرت‌ها دیگر ملت‌ها را مردگان متحرک (living dead) می‌پسندند، چنان که جباران خودخدای‌پندار در درازنای تاریخ عرصه‌ی زندگی را در مقیاس ملی و محلی بر بندگان خدا تنگ کرده‌اند.

در جامعه‌های دین‌بنیاد، فرهنگ دینی به درجات گوناگون، سویه‌ها و سایه‌های خود را بر ذهن و زبان سیاسی می‌افشاند. در چنین جامعه‌هایی، یاد خداوند و صفات شرکت‌ناپذیر او اگر با روان‌های نسبتا‌ًسالم و خوی‌و‌خصلت‌های فضیلت‌آمیز بیامیزد، می‌تواند الهام‌بخش سیاستی گشوده و زندگی‌پرور و دور از مرگ‌جویی و تهی از مرگ‌خویی شود، وگرنه سر از دهلیز «معیشت ضنک» یا «زندگی تنگ» در می‌آورد.

وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْمَىٰ (طه: ۱۲۴).

۲۱ مهرماه ۱۴۰۵
محمدمهدی مجاهدی

@mmojahedi

✅بی‌محابا
❌ بی‌مهابا

«مهابا» به ویژه در ترکیب «بی‌مهابا» خطای نوشتاری متأسفانه‌رایجی شده که این روزها گاهی حتی به قلم برخی از اهل فرهنگ نیز راه یافته است.

«محابا» ضبط درست این واژه است.

«مُحابا» تلفظ مخفف یا مرخّم «مُحاباة» عربی است.

از این دست نمونه‌ها در فارسی کم نیست.

«مدارا» که اصل عربی آن «مداراة» است، نمونه‌ای دیگر از تلفظ مخفف یا مرخّم الفاظ عربی در زبان فارسی است.

هم مداراة و هم محاباة هر دو از باب «مفاعلة» اند، اولی از ریشه‌ی «د-ر-ء» و دومی از ریشه‌ی «ح-ب-و.»

«مداوا» هم نمونه‌ای دیگر است، که اصل عربی آن «مداواة» است از ریشه «د-و-ی» در همان باب مفاعله.

«مُجارا» هم مثلا در این بیت خاقانی، کوتاه‌شده‌ی فارسی «مجاراة» است از ریشه‌ی «ج-ر-ی» در همان باب:

خاقانیا هنوز نه‌ای خاصه‌ی خدای
با خاصگان مگو که مجارا برآورم

و البته، «مهابا» خطایی زشت و آشکار است که به هیچ وجه نه در عربی و نه در فارسی ریشه‌ای ندارد و به‌هیچ‌روی موجه نمی‌شود.

۲ آبان‌ماه ۱۴۰۵
محمدمهدی مجاهدی

@mmojahedi

◆ جلسه سخنرانی انجمن علمی فلسفه علم شریف
(آخرین رویداد انجمن علمی دوره ۱۴۰۵-۱۴۰۴)

◆ «مروری بر برخی مباحث متافیزیک ذهن»

◆ دکتر حمید وحید(پژوهشگاه دانش‌های بنیادی)

◈زمان: شنبه ۹ آبان ساعت ۱۰:۳۰
◈مکان: تالار طوس- کتابخانه مرکزی- دانشگاه صنعتی شریف

⭕️ لطفا جهت ورود به دانشگاه مشخصات خود را در «این قسمت» وارد کنید.
(در غیر این‌ صورت ، متاسفانه حراست دانشگاه از ورود شما جلوگیری خواهد کرد)
◆ انجمن علمی فلسفه علم شریف

.


عجب آن است که با زحمتِ چندینی خار
بوی صبحی نشنیدم که چو گل نشکفتم
(سعدی)

اگر چه از خارهای عالَم زخم‌ها دارد، اما دریچه‌ها را نبسته. کافی است بوی صبح را بشنود و چون گل‌ها بشکفد. آنچه جای تحسین و شگفتی دارد این خوی و منش است. این گشودگی شوقناک به بوی صبح، علی‌رغمِ آزارِ خارها. یادآور شعری از اقبال لاهوری هم هست:

دو صد دانا در این محفل سخن گفت
سخن نازک‌تر از برگ سمن گفت
ولی با من بگو آن دیده‌ور کیست
که خاری دید و احوال چمن گفت

@sedigh_63

از کلمات مصطفی(۴)


«گروه‌هایی وارد بهشت می‌شوند که دل‌هایشان مانند دل‌های پرندگان است.»(مسلم: ۲۸۴۰)

رسول خدا از پروردگار متعال چنین روایت می‌کند(حدیث قدسی): «ای بندگان من! من ستم را بر خود حرام کردم و آن را میان شما حرام قرار دادم؛ پس به یکدیگر ستم نکنید.»(مسلم: ۲۵۷۷)

«هر که دغدغه‌اش آخرت باشد، خدا بی‌نیازی را در دلش می‌نهد، کارهایش را سامان می‌دهد و دنیا خوار و رام به سوی او می‌آید؛ و هر که دغدغه‌اش دنیا باشد، خدا فقر را پیش چشمش می‌نهد، کارهایش را پراکنده می‌سازد و از دنیا جز آنچه برایش مقدر شده به او نمی‌رسد.»(ترمذی: ۲۴۶۵)

«همهٔ مردم بامداد برمی‌خیزند و جان خویش را معامله می‌کنند؛ یکی آن را آزاد می‌کند و دیگری آن را به هلاکت می‌افکند.»(مسلم: ۲۲۳)

«خدایا! به تو پناه می‌برم از دانشی که سود ندهد، و از دلی که خشوع نکند، و از نفسی که سیر نشود، و از دعایی که اجابت نشود.»(مسلم: ۲۷۲۲)

«رسول خدا به نماز ایستاد و ما نیز با او به نماز ایستادیم. در همان حال، بادیه‌نشینی در نماز گفت: خدایا! به من و محمد رحم کن و جز ما به هیچ‌کس رحم مکن. چون پیامبر سلام نماز را داد، به آن بادیه‌نشین فرمود: رحمت فراخ خدا را تنگ کردی.»(بخاری: ۶۰۱۰)

«مؤمن انس‌پذیر است و خیری نیست در کسی که نه انس می‌گیرد و نه با او انس می‌گیرند.»(مسند احمد: ۹۱۹۸)

«هرگاه کسی برادرش را دوست داشت، باید به او خبر دهد که دوستش دارد.»(ابوداود: ۵۱۲۴؛ ترمذی: ۲۳۹۲)

«آیا شما را از بهترین‌تان و بدترین‌تان خبر دهم؟ بهترین شما کسی است که به خیرش امید رود و از شرش ایمنی باشند؛ و بدترین شما کسی است که به خیرش امید نرود و از شرش ایمنی نباشند.»(ترمذی: ۲۲۶۳)

«برخی مردم کلیدهای خیرند و قفل‌های شر؛ و برخی کلیدهای شرند و قفل‌های خیر؛ خوشا به حال آن‌که خدا کلیدهای خیر را به دست او سپرده است.»(ابن‌ماجه: ۲۳۷)

«در روز قیامت نزد خداوند از بدترین مردم، انسان دوروست؛ کسی که پیش این گروه با چهره‌ای می‌آید و پیش آن گروه با چهره‌ای دیگر.»(بخاری: ۶۰۵۸؛ مسلم: ۲۵۲۶)

«برادرت را یاری کن، خواه ستمگر باشد خواه ستم‌دیده. مردی گفت: ای رسول خدا! ستم‌دیده را یاری می‌کنم؛ اما ستمگر را چگونه یاری کنم؟ فرمود: نمی‌گذاری ستم کند؛ یاری او همین است.»(بخاری: ۲۴۴۳)

«هرکس به برادرش ستمی کرده، از آبرو یا حقی، همین امروز از او حلالیت بخواهد، پیش از آن‌که روزی برسد که دینار و درهمی نیست؛ اگر عمل نیکی داشته باشد، به‌اندازه ستمش از آن گرفته می‌شود، و اگر نیکی نداشته باشد، از گناهان ستم‌دیده برداشته و بر دوش او نهاده می‌شود.»(بخاری: ۲۴۴۹)

«آیا می‌دانید مفلس کیست؟ گفتند: مفلس در میان ما کسی است که درهم و کالایی ندارد. فرمود: مفلس در امّت من کسی است که روز قیامت با نماز و روزه و زکات می‌آید، در حالی که به یکی دشنام داده، به دیگری تهمت زده، مال دیگری را خورده، خون دیگری را ریخته و دیگری را زده است؛ پس از نیکی‌هایش به این و آن می‌دهند؛ اگر پیش از ادای حق‌ها نیکی‌هایش تمام شود، از گناهان آنان برمی‌دارند و بر دوش او می‌نهند، سپس در آتش افکنده می‌شود.»(مسلم: ۲۵۸۱)

«چون پیامبر معاذ را به یمن می‌فرستاد، با او بیرون آمد و پیاده در کنار مرکب او به او سفارش می‌کرد. چون فارغ شد فرمود: ای معاذ! شاید پس از امسال مرا نبینی و شاید بر مسجد و قبر من بگذری. معاذ از اندوه جدایی رسول خدا گریست. سپس پیامبر رو به مدینه کرد و فرمود: بی‌گمان نزدیک‌ترین مردم به من پرهیزکاران‌اند، هرکه باشند و هرکجا باشند.»(مسند احمد: ۲۲۰۵۲؛ ابن‌حبان: ۶۴۷)

@sedigh_63

📝📝📝سیاست مقاومت در برابر جنگ‌های تحمیلی

🔺آیا دیپلماسی هم به سرزمین کلمات قبیحه تبعید می‌شود؟

✍️محمدمهدی مجاهدی | استاد علوم سیاسی

🖊بالاتر از این سیاهی باز هم رنگی هست... جنگ‌هایی که از درون و برون، امنیت پولیتی یا جامعه، مدینه و شهر سیاسی را بر می‌آشوبند، اگر ذهن و روان شهروندان و سیاست‌گذاران و تصمیم‌گیران را زیر سایه خود بگیرند و جهان معانی را تیره کنند و بیالایند، دیر یا زود بنیان سامان مدنی و سیاسی را در کام می‌کشند. تیرگی و تباهی ارزش‌های معرف و مقوم مدنیت سیاسی و وارونگی و ناامنی آن‌ها ترسناک‌تر و تهدیدآمیزتر از از ویرانی پل‌ها و سدهاست.

🖊آشوبناکی کاروبار جامعه و سیاست و آشفتگی معیشت مدنی و سیاسی اگر به سازه‌ها و ساخت‌های انضمامی و زیرساخت‌های عینی محدود بماند، شاید با زحمت و هزینه‌‌ی بسیار جبران‌پذیر باشد. ولی اگر ژرفای هنجارها و ارزش‌هایی آشوبناک شوند که زیربنای زندگی مدنی و مایه‌ی بقا و ارتقای شهر سیاسی‌اند، استوارترین تمدن‌ها هم از پا در می‌آیند.

🖊اکنون، بیم آن می‌رود که ایرانی‌ستیزان و دشمنان ایران بتوانند در عرصه‌ای دیگر پیروز شوند، عرصه‌ای بسیار جبران‌ناپذیرتر از نابودی زیرساخت‌‌ها و سازه‌های عینی و ملموس، یعنی عرصه‌ی زیرساخت‌های ارزشی و سازه‌های هنجارین سیاست مدنی و شهر سیاسی (Polity)،‌ و اندوهبار این که دشمنان ایران این پیروزی را نه با ابتکار عمل خود، بلکه به سبب نادانی و خواست خودویران‌گرانه‌ی ما، ممکن است نصیب برند. نشانه‌ی این خودویران‌گری تبعید واژگانی به فهرست کلمات قبیحه است که بر بنیادی‌ترین ارزش‌ها و هنجارهای سیاست مدنی و شهر سیاسی دلالت می کند: دیپلماسی، توافق، مصالحه.

🖊در تراز بین‌المللی، در جهانی آشوبناک و بی‌فضیلت که در آن هیچ مرجع فرادستی برای دادخواهی فرودستان و احقاق حقوق کشورهای ستم‌دیده نیست و حساس‌ترین پاره‌های حقوق بین‌الملل به تعلیق درآمده است، دیپلماسی، توافق و صلح نه کلمات قبیحه، بلکه نام راه‌هایی زیرکانه‌اند، راه‌هایی که به‌ویژه ملت‌هایی مانند ملت ایران‌- ‌که به علت عمق تاریخی و فرهنگی و تمدنی و مدنی خود، چیزهای بسیاری برای از دست دادن در جنگ با قلدرهایی متجاوز و جانی مانند آمریکا و رژیم صهیونیستی دارند‌- ‌اختیار می‌کنند، تا از گردنه‌های حساس بقا با کمترین بها بگذرند.

🔸متن کامل این نوشتار را در لینک زیر بخوانید یا روی Instant View کلیک کنید
mashghenow.com/?p=6525

#محمدمهدی_مجاهدی #سیاست #دیپلماسی

🔸نشانی تلگرام «مشق نو»:
t.me/mashghenowofficial

کشور چندی است میان بحران و اضطرار گرفتار هروله‌ای نفس‌گیر است.

در کلان‌ترین مقیاس تحلیلی که دانش سیاسی در اختیار ما می‌گذارد، علت‌العلل این گرفتاری نفس‌گیر این است که چندی است هیچ‌یک از چهره‌ها‌ی چهارگانه‌ی سیاست‌گری ما دیگر پرفروغ و برافروخته نیست.

۱. وجه عمومی دولت (state) هم در چرخه‌ی تولید و تأمین، و هم در چرخه‌ی توزیع و مصرف، با گرفتاری در چنبره‌ای درهم‌تنیده از ناترازی‌های رنگارنگ، در برآوردن خیرات عمومی افسرده و کم‌توان شده است.

۲. در وجه خصوصی دولت، سهام‌گذارانِ ثبات و بقا و ارتقای دولت (یعنی عموم شهروندان به‌ویژه ایده‌پردازان و کارآفرینان و کارگزاران) متناسب با هزینه‌هایی که از جان و عمر و مال خود می‌پردازند، سهمی رضایت‌بخش بر نمی‌گیرند.

۳. وجه اجبار دولت و کاربست انحصاری زور برای تأمین امنیت ارضی و مرزی و مدنی هم به‌مرور کم‌سو شده است: از یک سو، با دائمی شدن تهدید جنگ، از سوی دیگر، با کوتاه‌شدن فواصل بی‌قراری‌های فراگیر و ناآرامی‌های پرهزینه و اخیراً گسترش فعالیت‌های تروریستی در خیابان‌های کشور، و از دیگر سو، با افزایش نرخ رشد بزه‌کاری و جرائم بزرگ، و بالأخره، با رشد نُماییِ هزینه‌های جانی و مالی و روانی شهروندان برای ابقای نظم و بازگرداندن آرامشِ (موقت) و مهارِ (ظواهر بیرونیِ) کوچه و خیابان و کارگاه و مدرسه و دانشگاه.

۴. وجه مشروعیت دولت تابعی است از پاسخ‌هایی که شهروندان به این پرسش می‌دهند: «چرا باید از این حکومت/دولت اطاعت کنم؟» متأثر از سه ضایعه‌ی بالا، پاسخ‌هایی که هریک پیش‌تر نزد گروهی از شهروندان معتبر بود، اکنون یا یک‌سره بی‌معنا شده است، یا دست‌کم روایی پیشین را ندارد.

اکنون چه می‌توان کرد؟

در یک کلام، این ضایعات چهارگانه قرار میان دولت و ملت را بر هم زده است و جامعه و حکومت هر دو «بی‌قرار» شده‌اند، به سه معنا:
- «قرارداد اجتماعی» پیشین میان جامعه و حکومت از دست رفته است. یعنی «قراری» که این دو به نحو ضمنی با هم گذاشته بودند، شکسته شده است؛
- در نتیجه، جامعه «قرار» از کف داده و در دامنه‌ی بی‌قراری‌های رجعی و ادواری افتاده است؛
- و هم‌زمان، «قرار» و ثبات حکومت کاستی گرفته است.

آن‌چه می‌توان کرد باید پاسخی هم‌زمان به این سه «بی‌قراری» باشد.

می‌توان پیام‌هایی «معتبر» (نه تکرار مکررات ملال‌آور) و «عملی» (نه حاوی شعارهایی نخ‌نما) و «فوری» (وضعیت عادی یا بحرانی نیست، اضطراری است) خطاب به همه‌ی شرکا و نفع‌برانِ ثبات و بقا و ارتقای ایران فرستاد با این مدلول و محتوا که اتاق فرمان نظام (با وجود همه‌ی هم‌گرایی‌ها و واگرایی‌ها) دارد برای چهار تصمیم‌گیری‌ بزرگ در مدتی کوتاه آماده می‌شود، هریک برای ترمیم یکی از چهار وجه آسیب‌دیده‌ی دولت (state).

الف. ناظر بر وجه عمومی: برداشتن گام‌های مؤثر و افق‌گشا در عرصه‌ی سیاست خارجی و سیاست‌ داخلی برای رفع موانع از سر راه سرمایه‌گذاری‌ داخلی و خارجی در صنایع مولد و پایه، و تقویت نهاد‌های مدنی و مطبوعاتی برای نظارت و کشف فساد به جای مجاری خاص و انحصاری فسادزا.

ب. ناظر بر وجه خصوصی: حذف قریب‌به‌اتفاق شوراهای عالی و قوانین تبعیض‌آمیز در عرصه‌ی گزینش نیروی انسانی، تجارت، کسب‌وکار، آموزش، فرهنگ و رسانه و سبک زندگی، و فعال‌سازی فوری رسانه‌های شهروندی و مدنی و خصوصی با نظارت شهروندی و مدنی و مطبوعاتی به جای نظارت مستقیم و انحصاری دولتی.

پ. ناظر بر وجه اجبار: تشکیل کمیته‌ی حقیقت‌یاب مستقل و معتبر نزد افکار عمومی داخلی و خارجی برای بررسی چندوچون تلفات انسانی و مادی و مالی و روانی در جریان مهار نا‌آرامی‌ها از امسال تا ادوار پیشین ناآرامی، و هم‌چنین بازآموزی سراسری همه‌ی انواع نیروهای حافظ امنیت و تجهیز ایشان با دانش و فناوری‌‌های مؤثر ولی کم‌ترخشن و کم‌تلفات برای پایین آوردن خسارات جانی و مالی و روانی در مهار ناآرامی‌ها، به‌ویژه در جامعه‌ای که تا آینده‌ی رؤیت‌پذیر، دست‌به‌گریبان بی‌قراری‌های متوالی و ناآرامی‌های ادواری در مقیاس ملی است.

ت. ترمیم وجه مشروعیت دولت از سویی مشتقی است از ترمیم سه وجه بالا، و از سویی محتاج تمهید و تعبیه‌ی محملی است هم‌زمان گفت‌وگویی و انتقادی، نه‌تنها میان اهل سیاست درون و برون ساخت سخت قدرت، بلکه میان گروه‌های گوناگون مردم به نمایندگی نخبگان عرصه‌ی عمومی و مدنی. این گفت‌وگوها نیازمند فضایی امن و آرام و ارتباطی و شبکه‌ای است. دانشگاه‌ها و نسل نوین رسانه‌های شبکه‌ای و شبکه‌های تلویزیونی شهروندی و مدنی و خصوصی هریک فضایی برای در گرفتن چنین رای‌ورزی‌های کثرت‌پذیر، ترمیم‌گر و سازنده‌ای می‌توانند باشند.

این مطالب سال‌ها و بلکه دهه‌هاست به صد‌ها زبان بیان شده است و سوک‌مندانه، نادیده و ناشنیده و نیندیشیده مانده است و بیش‌تر مایه‌ی حرمان و خسران گویندگان شده است.

شاید اکنون که «ز منجنیق فلک سنگ فتنه می‌بارد،» سیلی‌های پیاپی واقعیت‌های صلب و سخت این جهان بی‌رحم و بی‌قاعده، گوشی را به شنیدن یا چشمی را به دیدن یا قلبی را به اندیشیدن گشوده باشد.

محمدمهدی مجاهدی
جمعه، ۳ بهمن‌ماه ۱۴۰۴

@mmojahedi

تله‌ی هم‌ز‌مانی: مقارنت فشار بیرونی و فرسایش درونی (بخش نخست)

محمدمهدی مجاهدی
۸ بهمن‌ماه ۱۴۰۴

@mmojahedi

جستارگشایی: تاریخْ آینده را پیش‌گویی نمی‌کند، ولی با دقتی بی‌رحمانه نشان می‌دهد کجا ایستاده‌ایم. مطالعات تاریخی و نظری به‌روشنی نشان می‌دهد که حکومت‌ها معمولاً نه بر اثر یک ضربه، بلکه در نتیجه‌ی اصرار بر تداوم خطا در شرایط تلاقی بحران‌ها فرو می‌ریزند. اهمیت چارچوب پیشنهای در آن است که توجه را از «چه خواهد شد؟» به «چه زمانی خطرناک است؟» معطوف می‌کند.
در مطالعات کلاسیک و معاصرِ افول حکومت‌ها، فروپاشی‌های بزرگ سیاسی به‌ندرت محصول یک عامل منفرد دانسته شده است. در این مقاله‌ی فشرده، معطوف به وضع کنونی کشور، با اتکا به تاریخ‌نگاری کلاسیک انحطاط (گیبون)، تحلیل «بی‌خردی سیاسی» (باربارا تاکمن)، و جامعه‌شناسی تاریخی دولت و انقلاب (اسکاچپول، تیلی، گلدستون)، پی‌رنگی از چارچوبی نظری برای فهم تله‌ی هم‌زمانی میان فشار سنگین بیرونی (جنگ، تهدید پایدار جنگ یا محاصره‌ی نفس‌گیر اقتصادی) و فرسایش درونی دولت (بحران اقتصادی، نارضایتی اجتماعی و انسداد اصلاح نهادی) پیشنهاد می‌شود.
این مطلب مکمل تحلیلی است که پیش‌تر برای فهم وجوه چهارگانه‌ی دولت (state) در ایران امروز و هروله‌اش میان بحران و اضطرار پیشنهاد کرده بودم.

۱. دوران سپری‌شده‌ی تحلیل‌های تک‌علی: از ادوارد گیبون به این‌سو، تاریخ‌نگاری سقوط‌ها به‌تدریج از روایت‌های اخلاقی یا تک‌علتی فاصله گرفته است. گیبون نشان می‌دهد که سقوط روم نه رویدادی ناگهانی، بلکه پیامد فرسایش تدریجی ظرفیت سیاسی، نظامی و مالی دولت بود که در مواجهه با فشارهای خارجی خود را آشکار کرد. جامعه‌شناسی تاریخی قرن بیستم این شهود را نظام‌مند کرد. تدا اسکاچپول متقدم با نقد نظریه‌های اراده‌گرایانه‌ی انقلاب، نشان داد که بحران دولت، به‌ویژه در بستر رقابت‌های بین‌المللی، شرط لازم انقلاب‌های بزرگ است. چارلز تیلی دریافت که جنگ همان سازِکاری است که هم دولت‌ها را می‌سازد، و هم در صورتی که دولت‌ها از برانگیختن رضایت جامعه درمانده شوند، می‌تواند آن‌ها را نابود کند.

۲. فشار خارجی به‌مثابه‌ی آزمون آشکارساز: در این چارچوب، فشار خارجی، چه جنگ بالفعل، یا تهدید معتبر جنگ، یا محاصره‌ی اقتصادی، نه علت یگانه‌ی کم‌ظرفیتی دولت، بلکه آشکارکننده‌ی ظرفیت واقعی دولت است. جنگ، به تعبیر تیلی، آزمونی است که دولت را وادار می‌کند تا منابع مالی را بسیج و منسجم کند، نظم اداری را کارآمد سازد، و اطاعت جامعه را از راه برانگختن رضایت جامعه و اعمال تدابیر انضباطی و انتظامی، تقویت یا دست‌کم، حفظ کند. دولت‌هایی که در شرایط عادی با سازِکارهای رانتی، سرکوب، یا درآمدهای استثنایی (مانند رانت منابع طبیعی) ضعف‌های خود را پنهان کرده‌اند، در این آزمون با سرعت بیشتری دچار بحران می‌شوند.

۳. اقتصاد سیاسی بحران، از فشار مالی تا نارضایتی اجتماعی: مطالعات مقایسه‌ای نشان می‌دهد که فشار خارجی زمانی خطرناک می‌شود که با بحران اقتصادی ساختاری هم‌زمان باشد. جک گلدستون در تحلیل فروپاشی‌های پیشامدرن و مدرن، نقش «فشار جمعیتی-مالی» و ناتوانی دولت در تأمین تعهدات خود را آشکار کرده است. در این وضعیت، مالیات‌ها یا تورم افزایش می‌یابد، خدمات عمومی تحلیل می‌رود و از گسترش شکاف میان انتظارات اجتماعی و توان دولت، نارضایتی فزاینده زاده می‌شود. نارضایتی در این مرحله صرفاً اقتصادی نیست، بلکه به‌تدریج سیاسی و هویتی می‌شود؛ پدیده‌ای که در روسیه‌ی ۱۹۱۷، عثمانیِ متأخر و بسیاری از دولت‌های معاصر مشاهده شده است.

۴. بی‌خردی نهادی و انسداد تصمیم‌گیری عقلانی: نقطه‌ی تمایز چارچوب نظری پیشنهادی باربارا تاکمن با بسیاری از نظریه‌های ساختارگرایانه در توجه به مفهوم «بی‌خردی سیاسی» نهفته است. در تحلیل او، بی‌خردی هنگامی رخ می‌دهد که سیاستی آشکارا علیه منافع بلندمدت دولت عمل می‌کند، شواهد ناکارآمدی آن بر آفتاب افتاده است، بدیل‌های معقول وجود دارد، ولی ساخت اقتصادی یا ایده‌ئولوژیک قدرتْ اصلاح را ناممکن کرده است. در چنین شرایطی، دولت نه از سر نادانی، بلکه به دلیل بیش‌برآورد هزینه‌ی سیاسیِ عقب‌نشینی و اصلاح مسیر، بر استمرار مسیر خطا پای می‌فشارد. این نکته حلقه‌ی مفقوده‌ای را آشکار می‌کند که می‌تواند توضیح دهد چرا برخی حکومت‌ها، با وجود آگاهی از بحران، قادر به اصلاح نیستند.

(ادامه)

تله‌ی هم‌ز‌مانی: مقارنت فشار بیرونی و فرسایش درونی (بخش دوم)

محمدمهدی مجاهدی
۸ بهمن‌ماه ۱۴۰۴

@mmojahedi

(پیوند بخش نخست)

۵. چارچوب نظری پیشنهادی: تله‌ی هم‌زمانی
بر این اساس، می‌توان چارچوبی چهارسطحی برای تحلیل سقوط‌های ناشی از گرفتاری در تله‌ی هم‌ز مانی پیشنهاد کرد:
- سطح بین‌المللی: فشار خارجی شدید که آزمونی دشوار برای ظرفیت‌سنجی دولت است.
- سطح اقتصادی–اجتماعی: بحران معیشتی مزمن که نارضایتی را گسترش می‌دهد.
- سطح سیاسی–نهادی: انسداد اصلاح و بی‌خردی تصمیم‌گیری.
- سطح دینامیکی: تلاقی این عوامل در یک «نقطه‌ی عطف بحرانی» (critical juncture).
سقوط نه پیامد اجتناب‌ناپذیر این تلاقی، بلکه یکی از نتایج محتمل آن است؛ نتیجه‌ای که به توان دولت‌ها در شکستن این تله وابسته است.

۶. الگوی تکرارشونده؛ چهار مؤلفه‌ی هم‌زمانی: در سطح دینامیکی، معطوف به مطالعات مقایسه‌ای (از تدا اسکاچپول تا چارلز تیلی و جک گلدستون)، آشکار شده است که سقوط‌های بزرگ معمولاً زمانی رخ می‌دهند که چهار مؤلفه، هم‌زمان با یک‌دیگر، فعال شوند:
- فشار خارجی شدید (جنگ، تهدید معتبر و مستمر جنگ، یا محاصره‌ا‌ی اقتصادی که منابع دولت و در نتیجه، ظرفیت دولت را تحلیل می‌برد).
- بحران اقتصادی ساختاری، نه صرفاً رکود، بلکه ناتوانی مزمن دولت در تأمین حداقل‌های معیشتی و بازتولید نظم اقتصادی.
- نارضایتی اجتماعی گسترده و تکرارشونده، یعنی اعتراض‌هایی که مقطعی نیستند، بلکه بازمی‌گردند و لایه‌های مختلف جامعه را درگیر می‌کنند.
- انسداد اصلاح از درون، در قالب شکاف درون نخبگان، یا برعکس، در قالب انسجامی سخت‌گیرانه که هرگونه تصحیح مسیر را خیانت تلقی می‌کند.
روم متأخر، روسیه‌ی تزاری در ۱۹۱۷، امپراتوری عثمانی در پایان نخستین جنگ جهان‌گیر، و حتی برخی نظام‌های سده‌ی‌بیستمی، همگی گذارشان به این چهارراه تاریخی افتاده است.

۷. انسداد اصلاح و منطق بی‌خردی: مطالعات اسکاچپول و گلدستون نشان می‌دهد که بحران اقتصادی زمانی سیاسی می‌شود که دولت نتواند هم‌زمان تعهدات مالی خود را پاس دارد و افق امید اجتماعی را گشوده نگاه دارد. در این وضع، نارضایتی از سطح معیشت به سطح مشروعیت و معنا ارتقا می‌یابد. از سوی دیگر، چنان که باربارا تاکمن نشان داده است، بسیاری از سقوط‌ها نه به علت فقدان گزینه، بلکه به‌دلیل ناتوانی در انتخاب گزینه‌ی کم‌هزینه‌تر رخ داده‌اند. ساخت قدرت، اصلاح را پرهزینه‌تر از تداوم خطا تلقی می‌کند، حتی زمانی که شواهد شکستْ انکارناپذیر است. برای نمونه، جنگ خارجی، حتی اگر به وقوع نپیوندد و در حد «تهدید قریب‌الوقوع» باقی بماند، سه اثر هم‌زمان و هزینه‌افزا و شکست‌آفرین دارد:
- افزایش انتظارات دولت از جامعه (تحمیل فشار مالیاتی، بسیج‌گری، و سخت‌گیری‌های انضباطی و انتظامی)
- کاهش توان پاسخ‌گویی دولت به خواست‌ها و نیازهای معیشتی و اجتماعی
- سیاسی‌شدن شدید نارضایتی‌ها، زیرا هر اعتراض به‌سرعت تعبیری امنیتی می‌یابد (امنیتی‌سازی اجتماع).
در چنین وضعی، دولت‌ها اغلب به همان دامی گرفتار می‌شوند که تاکمن آن را «بی‌خردی» می‌نامد: اصرار بر سیاست‌هایی که هزینه‌ی کوتاه‌مدت عقب‌نشینی از آن‌ها، بیش‌تر از هزینه‌ی بلندمدت پافشاری بر آن‌‌ها نیست، اما ساخت قدرت اجازه‌ی اصلاح آن‌ها را نمی‌دهد.

۸. چه می‌شود (کرد)؟
بهره‌گیری از این چارچوب و تطبیق آن بر این یا آن مورد نیازمند احتیاط تحلیلی و داده‌های دقیق است. با این حال، می‌توان گفت فشار خارجی (تحریم‌ها و تهدید جنگ) اکنون ابعاد ظرفیت دولت را آشکار کرده است؛ بحران اقتصادی از سطح چرخه‌ای به تراز ساختاری ارتقا یافته است؛ نارضایتی‌های اجتماعی تکرارشونده و فراموضوعی و فراطبقاتی شده‌اند؛ و اصلاحات نهادی، در بسیاری از سطوح، پرهزینه‌تر از تداوم وضع موجود تلقی می‌شود. به این معنا، وضع کنونی کشور را می‌توان مصداقی از قرار گرفتن در تله‌ی هم‌زمانی دانست، بی‌آن‌که از این تحلیل بتوان نتیجه‌ای قطعی گرفت. راه اصلاح هنوز گشوده ولی تصمیم‌گیری برای پیمودن آن دشوارتر شده است.

پایان

🔴 تله‌ی هم‌زمانی؛ وقتی فشار بیرونی و فرسایش درونی به هم می‌رسند

📚 معرفی جستار «تله‌ی هم‌زمانی: مقارنت فشار بیرونی و فرسایش درونی»

✍️ محمدمهدی مجاهدی
📅 ۸ بهمن ۱۴۰۴


🔹 آیا حکومت‌ها در اثر فشار خارجی فرو می‌ریزند یا فرسایش درونی؟
محمدمهدی مجاهدی در این جستار، با بهره‌گیری از تاریخ‌نگاری ادوارد گیبون، مفهوم «بی‌خردی سیاسی» باربارا تاکمن و جامعه‌شناسی تاریخی تدا اسکاچپول، چارلز تیلی و جک گلدستون، چارچوبی برای فهم هم‌زمانی بحران‌ها پیشنهاد می‌کند.
در این چارچوب، مسئله نه یک عامل منفرد، بلکه تلاقی چهار وضعیت است:
▪️ فشار خارجی: جنگ، تهدید پایدار جنگ یا محاصره اقتصادی که ظرفیت دولت را به آزمون می‌گذارد.
▪️ بحران اقتصادی ساختاری: فرسایش توان دولت در تأمین نیازهای معیشتی و حفظ نظم اقتصادی.
▪️ نارضایتی اجتماعی تکرارشونده: گسترش اعتراض‌ها به لایه‌ها و موضوعات مختلف جامعه.
▪️ انسداد اصلاح نهادی: وضعیتی که ساخت قدرت، اصلاح سیاست‌های ناکارآمد را پرهزینه‌تر از ادامه آن‌ها تلقی می‌کند.
نویسنده این تلاقی را «تله‌ی هم‌زمانی» می‌نامد؛ وضعیتی که در آن بحران‌ها یکدیگر را تشدید می‌کنند و امکان تصمیم‌گیری اصلاحی دشوارتر می‌شود.
نکته مهم این تحلیل آن است که فروپاشی، پیامد قطعی این وضعیت نیست؛ بلکه یکی از نتایج محتمل آن است. آنچه اهمیت دارد، ظرفیت نهادهای سیاسی برای اصلاح مسیر و جلوگیری از تشدید بحران‌هاست.
مجاهدی با تطبیق محتاطانه این چارچوب بر وضعیت ایران، استدلال می‌کند که فشار خارجی، بحران اقتصادی، نارضایتی اجتماعی و دشواری اصلاح نهادی، کشور را در معرض چنین تله‌ای قرار داده‌اند.
🔸 پرسش محوری جستار: چگونه می‌توان پیش از آنکه تلاقی بحران‌ها به نقطه‌ای بحرانی برسد، امکان اصلاح و تصمیم‌گیری عقلانی را حفظ کرد؟
📖 مطالعه متن کامل جستار محمدمهدی مجاهدی

🔹 حاشیه فرهیختگان | بحران‌ها و ظرفیت اصلاح
چارچوب «تله‌ی هم‌زمانی» یک تمایز تحلیلی مهم را برجسته می‌کند: شدت بحران‌ها به‌تنهایی سرنوشت یک نظام سیاسی را تعیین نمی‌کند؛ نحوه مواجهه نهادها با بحران نیز اهمیت دارد.
برای ارزیابی تجربی این چارچوب، باید علاوه بر نشانه‌های فرسایش، ظرفیت‌های سازگاری را نیز سنجید: توان تأمین منابع، میزان انسجام نهادها، امکان بازنگری سیاست‌ها و کیفیت ارتباط دولت و جامعه.
از این منظر، پرسش صرفاً این نیست که چند بحران هم‌زمان شده‌اند؛ بلکه این است که آیا سازوکارهای تصمیم‌گیری می‌توانند از تشدید متقابل آن‌ها جلوگیری کنند؟
— تحریریه فرهیختگان
#محمدمهدی_مجاهدی #تله_همزمانی #جامعه_شناسی_سیاسی #بحران_دولت #اندیشه_سیاسی #منتخب_فرهیختگان
#فرهیختگان روزن آگاهی

#حسین_جنتی

«… از ما اگر که پوست بگیرند دَف شویم …»
‌

۸ آبان‌ماه ۱۴۰۵
@mmojahedi

گر بماندیم، باز بردوزیم
جامه‌ای کز فراق چاک شده
ور بمردیم، عذر ما بپذیر
ای بسا آرزو که خاک شده

محمدمهدی مجاهدی
۱۰ آبان‌ماه ۱۴۰۵

@mmojahedi