در این میان، معدود پژوهشگرانِ صادق، منصف و حقیقت‌جو نیز قربانیِ رفتارهای نادرستِ این گروه می‌شوند و چه‌بسا با کوچک‌ترین نقد و اظهارنظر کارشناسانه، با برچسب‌ها و اتهاماتی ناروا و ناعادلانه مواجه می‌گردند.

از سوی دیگر، تحریف و روایتِ گزینشیِ تاریخ نیز به ابزاری برای اختلاف‌افکنی تبدیل شده است. نمی‌توان بخش‌هایی از گذشته را که با باورها و منافعِ ما سازگارند برجسته کرد و سایرِ واقعیت‌ها را نادیده گرفت. همان‌طور که هیچ شخصیتِ تاریخی نباید از نقد مصون بماند، هیچ روایتِ مستندی نیز نباید صرفا به دلیلِ ناسازگاری با باورهای ما انکار شود. نقدِ منصفانه از تاریخ به معنای دشمنی نیست و دفاع از هویتِ ملی نیز مستلزم تقدیسِ گذشته و بستنِ راه پرسشگری نخواهد بود.

نکته دیگر، سوءاستفاده از مفاهیمی همچون نقد، روشنگری و مطالبه‌گری است. چگونه می‌توان افرادی را که پیوسته به فحاشی، تحقیر دیگران، دشمن‌تراشی و تحریکِ اختلافات قومی مشغول‌اند، صرفا به استنادِ ادعای مطالبه‌گری، منتقد یا روشنگر نامید؟ نقد بر پایه‌ی استدلال و آگاهی شکل می‌گیرد، نه بر پایه‌ی غرض‌ورزی. مطالبه‌گری نیز زمانی ارزشمند است که در مسیرِ عدالت و احقاقِ حقوق قرار داشته باشد، نه به بهای نادیده‌گرفتنِ حقوق دیگران.

نمی‌توان هر رفتارِ غرض‌ورزانه و تفرقه‌افکنانه‌ای را پشتِ عنوان حقوق شهروندی و نقد پنهان کرد.

شناخت و تمایز میانِ افرادِ مغرض و اشخاصِ صادق، چندان نیازمندِ هوش و ذکاوت نیست؛ چراکه هر فردی که بدونِ ارائه اسناد و مدارک معتبر و منابع مستند به اظهارِنظر و سخن‌پردازی می‌پردازد یا به‌جای استدلال و منطق، به رفتارهای عوام‌فریبانه و جنجال‌آفرینی متوسل می‌شود، به‌خوبی ماهیت و رویکرد خود را از خلالِ گفتار، کردار و داوری‌هایش آشکار می‌سازد.

البته در مواجهه با این رفتارها باید مراقب باشیم خودمان به همان خطایی دچار نشویم که از آن انتقاد می‌کنیم. افرادِ متعصب و تندرو در همه جریان‌ها حضور دارند، اما نماینده‌ی تمامِ یک قوم، جامعه یا تفکر نیستند. نمی‌توان بر اساسِ عملکردِ اقلیتی پرهیاهو قضاوت کرد.

مشکل اصلی، همین دوگانه‌سازی‌های بی‌حاصل است؛ اینکه عده‌ای برای دفاع از حقوقِ خود، خواسته‌های دیگران را نادیده می‌گیرند و در مقابل، گروهی برای دفاع از ایران، نقدها و مطالبات شهروندان را انکار می‌کنند.

سخن برای گفتن و نوشتن بسیار است، اما دریغ که گوش شنوایی نیست و کمتر کسی متأثر می‌شود. هرکس در مسیرِ خویش، بی‌اعتنا به آشفتگی‌های موجود، شتابان پیش می‌رود و گویی در این هیاهوی بی‌حاصل، مقصد و مقصود به فراموشی سپرده شده است.
و اینجاست که به قول آن فقیدِ فرزانه باید گفت: دریغ از راهِ دور و رنجِ بسیار.


#نقد
#تبعیض
#زبان_فارسی
#حمیدرضا_رجبی
#انحصار_روایت‌گری
#عبدالحسین_زرین‌کوب
@NewHasanMohaddesi

*«باز ایستاده» | همنشینیِ یاریگرانه با استاد مرتضی فرهادی*

بازایستاده مجالی برای بهره‌مندی از دهه‌ها صبوری، دغدغه‌مندی، پژوهش، تلاش و کار بی‌دریغ استاد مرتضی فرهادی که برای آبادانی این آب و خاک نثار گردیده است.
این برنامه آراسته به سخنان ایشان و سخنرانان گرانقدر درباره آخرین کتاب استاد با عنوان *"کشتکاری، زیست‌بوم‌داری و فرهنگ"* خواهد بود.


📅 زمان: ۲۴ آبان ماه ۱۴۰۵ ساعت ۱۸:۰۰
📍 مکان: میدان امام خمینی، ساختمان بلدیه (خانه شهر) تهران، سالن آمفی تأتر

🔗 برای ثبت‌نام در رویداد:
https://survey.porsline.ir/s/M45UnBw4


#باز_ایستاده #مرتضی_فرهادی #جامعه_‌شناسی

♦️درباره دو قرن سکوت؛ گفت‌وگو با دکتر عبدالنبی قیم، مورخ و پژوهشگر درباره مغالطه‌های عبدالحسین زرین‌کوب
بازنشر: ۱۱ آبان ۱۴۰۵


تاریخ، روایتی است که گاه با احساسات ملی‌گرایانه و پیش‌فرض‌های نادرست درهم‌آمیخته و تصویری مخدوش از گذشته ارائه می‌دهد. گفت‌وگوی سعید دهقانی با دکتر عبدالنبی قیم، مورخ و پژوهشگر، درباره کتاب «دو قرن سکوت، افسانه یا واقعیت؟» نشان می‌دهد که چگونه تاریخ‌نگاری عبدالحسین زرین‌کوب، تحت تأثیر ناسیونالیسم افراطی، از تاریخ واقعی فاصله گرفته و نیاز به بازنگری با اسناد معتبر تاریخی دارد. این گفت‌وگو تلاشی است برای زدودن غبار کلیشه‌ها از تاریخ ایران و ترسیم چهره‌ای شفاف‌تر از پایان دوران ساسانی.


🔻گزیده‌هایی از متن گفت‌وگو:
"همان‌طور که احتمالاً بدانید اکنون شماری از کاوش‌گران به یافته‌هایی رسیده‌اند که حاکی از آن است که در همان دو قرنی که زرین‌کوب «دو قرن سکوت» نامیده، نوعی از تداوم فرهنگ ایران پیش از اسلام وجود داشته است. مثلاً تاریخ نامه‌ها به تاریخ یزدگردی است، نشانه‌هایی از خرید و فروش شراب در همان دو قرن نخست را در دست داریم. افزون بر این‌که زبان فارسی نیز سیر تغییر و تحول طبیعی خودش را داشته. در نتیجه این‌گونه نبوده که فرهنگ ایران پیش از اسلام به یک‌باره خاموش شده باشد.

شوربختانه تصویری که عامه مردم از آن دوران دارند متأثر از همین دیدگاه زرین‌کوب است؛ چنان می‌پندارند که عرب‌ها آمدند و ویران کردند و کشتند و بردند. این دیدگاهی است که اواسط قرن نوزده توسط پدر نژادپرستی کنت گوبینو و با اهداف کاملاً استعماری مطرح شد و نویسندگان ما تحت تأثیر سخنان او قرار گرفتند و در راه اشاعه آن کتاب‌ها نوشتند. در آن زمان یافته‌های تاریخی و باستان‌شناسی بسیار اندکی نسبت به زمانه کنونی وجود داشت. در حال حاضر ما می‌دانیم که چنان نبوده که ایرانی‌ها یک شبه مسلمان شده باشند بلکه آن‌ها در طول سه و یا چهار قرن، آن هم به تدریج به اسلام گرویده‌اند. حتی تا قرن چهارم نیز آتشکده‌ها فعال بوده‌اند که نشان از آزاد بودن زردشتیان در ذیل حکومت‌های اسلامی است."
 
"باید توجه داشت که زرین‌کوب ایده «دو قرن سکوت» یا همان استیلای مسلمانان  را از افسر اسکاتلندی به نام «سِر جان مَلکُم» گرفت. جان ملکم در ابتدای سده نوزدهم برای عقد قرارداد میان دولت بریتانیای کبیر و حکومت قاجار به ایران فرستاده شد. این‌که زرین‌کوب ایده «دو قرن سکوت» را از یک افسر بریتانیایی گرفته است، صرفاً سخن من نیست بلکه بزرگانی همچون ادوارد براون نیز به این واقعیت اذعان داشته‌اند. از آن مهمتر نیز این است که مرحوم زرین‌کوب، مقوله خاموشی زبان فارسی در دو قرن نخست پس از سقوط امپراتوری ساسانی را نیز از  گوبینو گرفته است. پس آن‌چه زرین‌کوب نوشته، بیشتر گرته‌برداری از ایده‌های دست‌دوم پژوهشگران فرنگی بوده است تا حاصل پژوهشی منسجم در دل ایران."👇

https://www.dinonline.com/45155/

#ادوارد_براون
#عبدالنبی_قیم
#سر_جان_ملکم
#کنت_دو_گوبینو
#دو_قرن_سکوت
#عبدالحسین_زرین‌کوب
@NewHasanMohaddesi

♦️دکتر محمد دهقانی و توهین به بازنشرکننده‌گان ویدئوی انتقادات اش از دکتر زرین‌کوب / گزارش به مخاطبان اینستاگرام
۱۱ آبان ۱۴۰۵


برای دکتر دهقانی صمیمانه آرزوی سلامتی و کام‌یابی می‌کنم!

#دکتر_دهقانی
#عبدالحسین_زرین‌کوب
@NewHasanMohaddesi

♦️"ناسیونالیسم کور" و تقدس‌بخشی به تاریخ‌نگار ملی‌گرا در نوشته‌ی دکتر سینا جهاندیده
بازنشر: ۱۲ آبان ۱۴۰۵

👇👇👇


#تقدس‌بخشی
#محمد_دهقانی
#سینا_جهاندبده
#عبدالحسین_زرین‌کوب
@NewHasanMohaddesi

♦️وقتی نقد علمی به خیانت ملی تبدیل می‌شود

✍دکتر سینا جهاندیده
بازنشر: ۱۲ آبان ۱۴۰۵


🔻متن کامل را می‌توانید این‌جا بخوانید:
https://www.instagram.com/p/DfQdW9qMo7Z/?srtk=MXB0NmxuOWNoeTBlbg==


#تقدس‌بخشی
#محمد_دهقانی
#سینا_جهاندبده
#ناسیونالیسم_کور
#عبدالحسین_زرین‌کوب
@NewHasanMohaddesi

🔴 وقتی نقد علمی به خیانت ملی تبدیل می‌شود

«دو قرن سکوت» از کتاب ممنوعه تا متن مقدس

✍ سینا جهاندیده

چند روز پیش دکترمحمد دهقانی، از شاگردان استاد عبدالحسین زرین‌کوب، نقدی درباره‌ی روش علمی و تاریخ‌نگاری استاد خود نوشت. واکنش‌هایی که به این نقد نشان داده شد، از خود نقد معنادارتر بود. گویی دهقانی نه روش تاریخی یک مورخ، بلکه یکی از مقدسات ملی را به پرسش گرفته بود. شدت واکنش‌ها چنان بود که آدم تصور می‌کرد به جای نقد یک مورخ، به کوروش حمله شده است. این واکنش‌ها نشانه‌ی وضعیتی فرهنگی‌اند که در آن مرز میان نقد علمی و تعرض به هویت ملی از میان می‌رود. پرسش این است: چگونه نقد روش تاریخ‌نگاری یک مورخ می‌تواند به معنای دشمنی با ایران تعبیر شود؟

برای فهم این وضعیت باید به سرگذشت دو قرن سکوت بازگردیم؛ اثری که زرین‌کوب در دهه‌ی سی نوشت، در دوره‌ای که ناسیونالیسم ایرانی یکی از چارچوب‌های مؤثر در بازخوانی گذشته بود. در این کتاب، ورود اعراب مسلمان به ایران عمدتاً در قالب گسست و مصیبتی تاریخی روایت می‌شود. در بخش‌هایی از اثر، تصویر اعراب با اغراق و تحقیر همراه است و داوری‌هایی دیده می‌شود که نمی‌توان آنها را صرفاً محصول پژوهش تاریخی دانست؛ حساسیت‌های ناسیونالیستی زمانه نیز در شکل‌گیری این روایت نقش داشته‌اند. مسئله انکار خشونت فتح ایران یا مقاومت ایرانیان نیست؛ مسئله تقلیل یک رخداد پیچیده به تقابل دو هویت یکپارچه و ثابت، یعنی ایران و عرب است. در این روایت، تاریخ به جای آنکه میدان برخورد نیروهای سیاسی، اجتماعی و فرهنگی باشد، به صحنه‌ی رویارویی دو ذات ازلی تبدیل می‌شود.

اما سرگذشت فکری زرین‌کوب به همین کتاب محدود نمی‌ماند. او بعدها در مقدمه‌ی چاپ دوم، از خامی و تعصب خود سخن گفت و برخی داوری‌های پیشین را مورد بازنگری قرار داد. آثار بعدی‌اش، از جمله کارنامه اسلام و بامداد اسلام، نیز از تصویری پیچیده‌تر از مناسبات ایران و اسلام حکایت می‌کنند. در این آثار، تاریخ را نمی‌توان به تقابل ساده‌ی ایران و عرب فروکاست؛ پای تبادل فرهنگی، مقاومت، جذب، مشارکت و دگرگونی در میان است. این تحول نشان می‌دهد که زرین‌کوب، برخلاف تصویری که بعدها از او ساخته شد، نویسنده‌ای متوقف در یک موضع تاریخی نبود. او امکان تجدیدنظر در داوری‌های خود را پذیرفته بود.

بااین‌حال، سرگذشت اجتماعی دو قرن سکوت مسیری متفاوت پیمود. کتاب پس از انقلاب نزدیک به دو دهه اجازه‌ی انتشار نیافت و در این فاصله، نسخه‌های چاپ پیش از انقلاب به شکل زیرزمینی خوانده و دست‌به‌دست می‌شدند. در چنین وضعیتی، ممنوعیت به بخشی از معنای کتاب تبدیل شد: خواندن آن فقط مواجهه با یک روایت تاریخی نبود، بلکه می‌توانست نوعی فاصله‌گذاری با روایت رسمی تاریخ نیز تلقی شود. کتاب در سال ۱۳۷۸ دوباره به شکل رسمی البته با مقدمه مطهری منتشر شد، اما استقبال گسترده‌تر از آن در دهه‌ی نود رخ داد. این افزایش استقبال را نمی‌توان صرفاً پیامد ممنوعیت گذشته دانست. باید آن را در پیوند با شرایط تازه‌‌ی فرهنگی و سیاسی و بازگشت مسئلهٔ هویت ملی به مرکز منازعات اجتماعی بررسی کرد.

در دهه‌ی نود، بخشی از جامعه‌ی ایران در جست‌وجوی روایتی از هویت ملی بود که بتواند در برابر روایت رسمی و دینی از تاریخ قرار گیرد. دو قرن سکوت در این وضعیت ظرفیت ویژه‌ای پیدا می‌کرد؛ زیرا می‌شد آن را در قالب تقابل ایران و اسلام، یا دست‌کم ایران و عرب، دوباره خواند. به این ترتیب، کتاب در سه موقعیت تاریخی سه معنای اجتماعی متفاوت یافت: نخست، متنی ممنوع و زیرزمینی؛ سپس اثری بازگشته به چرخه‌ی رسمی نشر؛ و سرانجام، متنی که در منازعات هویتی دهه‌ی نود برجستگی تازه‌ای پیدا کرد. این دگرگونی نشان می‌دهد که معنای اجتماعی یک کتاب فقط در محتوای آن نیست؛ شرایط انتشار و نیازهای تاریخی خوانندگان نیز در ساختن معنای آن دخالت دارند.

در اینجا تناقض مهمی شکل می‌گیرد: زرین‌کوب در مسیر تحول فکری خود از برخی داوری‌های دو قرن سکوت فاصله گرفته بود، اما بخشی از جامعه درست همان صورت اولیه‌ی اثر را برای بازسازی هویت ملی برجسته می‌کرد. جامعه نویسنده را در لحظه‌ای متوقف کرده بود که خود او از آن عبور کرده بود. از این منظر می‌توان میان زرین‌کوب تاریخی و زرین‌کوب برساخته‌ی حافظه‌ی جمعی تمایز گذاشت. اولی مؤلفی است که در طول حیات فکری خود تغییر می‌کند؛ دومی تصویری گزینشی است که از میان آثار و مواضع گوناگون او، متناسب با نیازهای هویتی زمانه ساخته می‌شود. در این فرایند، دو قرن سکوت برجسته می‌شود، اما آثار متأخر زرین‌کوب که پیچیدگی بیشتری در فهم مناسبات ایران و اسلام دارند، به حاشیه می‌روند.
@tabarshenasi_ketab

این فرایند را می‌توان با مفهوم اسطوره در اندیشه‌ی رولان بارت توضیح داد. اسطوره، امر تاریخی و ساخته‌شده را طبیعی و بدیهی جلوه می‌دهد؛ آن را از شرایط تولیدش جدا می‌کند و به حقیقتی ظاهراً تغییرناپذیر بدل می‌سازد. وقتی زرین‌کوب به نماد مقدس هویت ملی تبدیل می‌شود، آثارش دیگر صرفاً با معیارهای تاریخی و روش‌شناختی سنجیده نمی‌شوند؛ نام او خود نشانه‌ای از وفاداری به ملت می‌شود. به همین ترتیب، دو قرن سکوت از زمینه‌ی فکری و تاریخی خود جدا می‌شود و به متنی فراتاریخی بدل می‌گردد؛ گویی نه اثری نوشته‌شده در دهه‌ی سی، بلکه صدای نهایی و اصیل ایران است. در این وضعیت، نقد کتاب به‌آسانی می‌تواند به حمله به هویت ملی تعبیر شود.

اینجاست که باید از ناسیونالیسم کورکننده سخن گفت. تعلق به سرزمین، زبان و تاریخ یک ملت با ناسیونالیسمی که تاریخ را به دستگاه اعتقادی تبدیل می‌کند، یکسان نیست. ناسیونالیسم کورکننده از گذشته تصویری یکپارچه می‌سازد: ملت باید همواره حامل فضیلت باشد و دیگری منشأ تباهی؛ تناقض‌ها باید حذف شوند و شخصیت‌های ملی از نقد مصون بمانند. در چنین دستگاهی، تاریخ دیگر موضوع شناخت نیست، بلکه مخزنی از شواهد برای تأیید باورهای ازپیش‌ساخته است. مسئله نه علاقه به ایران، بلکه تبدیل این علاقه به معیاری برای تعیین حقیقت است.

واکنش به نقد محمد دهقانی را باید در امتداد همین سازوکار فهمید. به جای آنکه استدلال او از نظر اعتبار منابع، شواهد تاریخی و روش‌شناسی بررسی شود، وفاداری ملی منتقد به موضوع بحث تبدیل می‌شود. حال آنکه حتی اگر نقد دهقانی نادرست یا یک‌جانبه باشد، پاسخ به آن باید از مسیر بررسی استدلال و اسناد بگذرد. اینکه چه رسانه یا جریان سیاسی از نقد او استقبال کرده است، نه درستی آن را اثبات می‌کند و نه نادرستی‌اش را. حقیقت یک گزاره را نمی‌توان از هویت کسانی که آن را تأیید یا بازنشر می‌کنند، استنتاج کرد. این جابه‌جایی از سنجش استدلال به داوری درباره‌ی هویت گوینده، همان لحظه‌ای است که بحث علمی به محاکمه‌ی وفاداری تبدیل می‌شود.

رابطه‌ی دهقانی با زرین‌کوب، به‌عنوان رابطه‌ی شاگرد و استاد، این مسئله را برجسته‌تر می‌کند. در سنت علمی، شاگردی به معنای تکرار بی‌وقفه‌ی اندیشه‌های استاد نیست. اعتبار یک سنت فکری به امکان پرسش از بنیان‌گذاران آن وابسته است. اگر شاگرد فقط مجاز باشد آثار استاد را تأیید کند، آموزش از فرایند تولید معرفت به انتقال اقتدار فروکاسته می‌شود. از قضا، در مورد زرین‌کوب این تناقض آشکارتر است: نویسنده‌ای که خود در آثار بعدی به بازنگری داوری‌های پیشین دست زد، اکنون در حافظه‌ی بخشی از جامعه به چهره‌ای تبدیل شده که گویی آثارش نباید موضوع بازنگری قرار گیرند.

البته نقد روایت ناسیونالیستی از فتح ایران به معنای انکار خشونت‌های تاریخی آن نیست. فتح ایران رخدادی پیچیده بود که در آن خشونت، مقاومت، گسست، تداوم، تبادل و دگرگونی در کنار یکدیگر قرار داشتند. تاریخ نه با تصویر پاکی مطلق یک ملت توضیح داده می‌شود و نه با نسبت دادن همه‌ی تحولات آن به سلطه‌ی بیگانه. مسئله‌ی تاریخ‌نگاری دقیق، حفظ همین پیچیدگی است؛ پیچیدگی‌ای که ناسیونالیسم کورکننده به دلیل نیازش به مرزبندی‌های روشن و هویت‌های ثابت، تاب تحمل آن را ندارد.

از این منظر، استقبال دوباره از دو قرن سکوت و واکنش‌های تند به نقد زرین‌کوب را می‌توان دو نمود از یک وضعیت فرهنگی دانست: تبدیل تاریخ به ابزار تثبیت هویت. در این وضعیت، کتاب از جایگاه یک اثر تاریخی خارج می‌شود و به پرچم بدل می‌گردد؛ مورخ نیز از جایگاه یک پژوهشگر بیرون می‌آید و به نماد ملی تبدیل می‌شود. طبیعی است که در چنین شرایطی، نقد متن نه یک عمل معرفتی، بلکه تعرضی نمادین تلقی شود.

مسئله در نهایت دفاع از زرین‌کوب یا مخالفت با او نیست؛ مسئله چگونگی مواجهه‌‌ی ما با تاریخ و شخصیت‌های تاریخی است. می‌توان زرین‌کوب را به سبب نثر، قدرت روایت و جایگاهش در تاریخ‌نگاری معاصر ارج نهاد و هم‌زمان روش و داوری‌های او را نقد کرد. همچنین می‌توان نقد دهقانی را به محک شواهد و استدلال گذاشت، بی‌آنکه او را به دلیل نقد استادش در جایگاه متهم به بی‌وفایی ملی نشاند. تاریخ‌نگاری هنگامی از معرفت به ایمان تبدیل می‌شود که برخی نام‌ها و روایت‌ها از قلمرو پرسش بیرون گذاشته شوند. ناسیونالیسم کورکننده دقیقاً در همین نقطه عمل می‌کند: گذشته را نه برای شناختن، بلکه برای مصون نگه داشتن تصویری مطلوب از ملت به کار می‌گیرد.

ملتی که گذشته‌ی خود را فقط در آینه‌ی ستایش می‌بیند، در واقع امکان شناخت آن را از دست می‌دهد؛ زیرا گذشته‌ای که نقد نشود، به جای آنکه موضوع فهم باشد، به اقتداری بر زمان حال تبدیل می‌شود.

♦️تذکر
۱۲ ابان ۱۴۰۵


من نوشته‌ای از دکتر محمد دهقانی در نقد دکتر زرین‌کوب ندیده ام. ویدئویی از او را خبرگزاری‌ی ایبنا منتشر کرده است و ظاهرا ایشان انتظار نداشته ویدئوی نقدشان حاوی‌ی محتوایی به‌شدت بی‌اعتبارکننده‌ی استادشان باشد و سپس در یادداشتی او را "استاد بی‌بدیل" خوانده است! بنگرید به این‌جا👇

https://t.me/NewHasanMohaddesi/14910

و این‌جا:
https://www.instagram.com/reel/DZhpYvzIkQQ/?mdxt=MTYycG81M2dyZzU5OA==

و این‌جا:
https://t.me/dmdehghani/1948


#ایبنا
#تقدس‌بخشی
#محمد_دهقانی
#استاد_بی‌بدیل
#سینا_جهاندبده
#ناسیونالیسم_کور
#عبدالحسین_زرین‌کوب
@NewHasanMohaddesi

♦️"چنین کنند بزرگان" (از خودمشت‌مالی‌های استاد زرین‌کوب)

✍️احمدرضا بهرام‌پور
۱۲ آبان ۱۴۰۵

"دو قرن سکوت" با این عنوانِ زیبا و تامل‌برانگیزش، اثری است که استاد زرین‌کوب در روزگارِ جوانی (۱۳۳۰) منتشرکردند. کتاب، توصیفی شورانگیز و تحلیلی جانب‌دارانه از شورش‌ها و نهضت‌های ایرانیان علیهِ اعراب است؛ سرکشی‌هایی که درنهایت به تاسیسِ حکومتِ نیم‌بندِ طاهریان می‌انجامد. گرچه خودِ استاد در اطلاقِ "آغازِ حکومتِ مستقلِّ بعد از اسلام" بر طاهریان تردیدکرده‌اند و آورده‌اند: این حکومت، "درهرحال طلایه‌ی استقلالِ ایران بود" (انتشاراتِ جاویدان، چ هفتم، ۲۵۳۶، صص ۱_۲۲۰).
اگر بخواهیم عدیل و بدیلی برای این اثر معرفی‌کنیم گمان‌می‌کنم از رساله‌ی درخشانِ استادِ زنده‌یاد غلامحسینِ صدیقی که البته پیش‌از دو قرن سکوت و نخست به زبانِ فرانسه [سال ۱۹۳۸ میلادی] تالیف‌شده‌بود (جنبش‌های دینیِ ایرانی: در قرن‌های دوم و سوم هجری، انتشارات پاژنگ، ۱۳۷۲)، می‌توان‌ یادکرد. اثرِ استاد صدیقی، این دولتمرد و جامعه‌شناسِ برجسته و از یارانِ وفادار و درعین‌حال منتقدِ برخی روش‌های دکتر مصدق، مستند و منصفانه نوشته‌شده و در آن جوانبِ احتیاط‌های دانشورانه بیش‌تر نگاه‌داشته‌شده‌است.

استاد زرین‌کوب خود در مقدمه‌ی چاپِ نخست ("چند اعتراف از نویسنده") یادآورشدند در تاریخ "از بی‌طرفی و حقیقت‌جویی" سخن‌گفتن "ادعایی بیش نیست" و مورخ "درواقع دنبال هوس و میلِ خود می‌رود". و همان‌جا می‌افزایند: "کیست که بتواند در تاریخ مانندِ علوم، روشِ تجربی را درست به‌کارببندد؟". ایشان در مقدمه‌ی چاپ دوم نیز همه‌ی نقدهای صائب را پذیرفتند و کاستی‌ها و نادرستی‌هایی را که از "خامی‌ و تعصب" یا "شور و حماسه" ناشی‌شده‌بود، اصلاح‌کردند: "آن‌چه مرا برآن‌داشت که در این چاپِ تازه نیز، کتاب را بی‌هیچ فزودوکاستی چاپ‌نکنم وظیفه‌ی حقیقت‌جویی بود؛ بااین‌همه بساکه باز باز نتوانسته‌باشم از تعصب و خامی برکناربمانم [...] این متاع‌ام که تو می‌بینی و کم‌تر زین‌ ام." (همان، مقدمه، بدونِ صفحه‌شمار).
خودانتقادی یا به تعبیرِ استاد باستانیِ پاریزی، "خودمشت‌مالی"، بیش‌تر از این؟

اما استادِ حقیقت‌بین و منصفی هم‌چون زرین‌کوب پا را از این هم فراترنهادند و در چاپ و ویرایشِ جدیدترِ این اثر نقدِ تند اما مستند و مستدلِّ استاد مطهّری را به‌جان‌پذیرفتند و ناشر نیز "با کسبِ اجازه" از خودِ استاد آن را "عیناً" به آغازِ کتاب افزوده‌ (انتشارات سخن، چ بیست‌و‌سوم، ۱۳۸۹، ص۹).

نکته‌ی مهم این است که آن‌چه استاد مطهری باعنوانِ "دو قرن سکوت؟!" نوشتند و به آغازِ چاپِ جدیدِ اثر افزوده‌شده، گاه اساس و بنیانِ سخنان و استدلال‌های استاد زرین‌کوب را متزلزل و حتی ویران‌می‌سازد! استاد مطهری در آن نوشته، بسیاری از سرآمدانِ تاریخ و ادب را از همان دو سده برمی‌شمارند که ایرانی بودند اما آثارشان را به عربی نوشتند یا عرب‌زبان بودند، چراکه عربی زبانِ علم بوده‌است. و به‌واسطه‌ی همین زبان بوده که بزرگانی در زمینه‌های گوناگونی هم‌چون فلسفه، ریاضی نجوم، تاریخ و ادب، قرائت و تفسیر و حدیث و فقه و کلام خوش‌درخشیدند. از آن جمله‌اند: فرزندانِ شاکر (بنوشاکر)، نوبختیان و ابومعشرِ بلخی‌، سیبویه، کسایی، دینوری، نظام، حسن بصری و دیگران و دیگران؛ و حتی سردارِ بزرگی هم‌چون طاهرِ ذوالیمینین.

استاد مطهری سخنانی ازاین‌دست را که "ایران دو سده ساکت و خاموش بود"، متأثّر از آراء غرض‌ورزانه‌ و اغراق‌آمیز امثالِ سرجان ملکم می‌دانند و آراء کسانی هم‌چون ادوارد براون را منصفانه‌تر ارزیابی‌می‌کنند (همان، صص ۱۸_۱۱).

@azgozashtevaaknoon



#مرتضی_مطهری
#دو_قرن_سکوت
#احمدرضا_بهرام‌پور
#عبدالحسین_زرین‌کوب
@NewHasanMohaddesi