غرق در واقعیت (۴)

هنگامی‌که داروهای شناخته‌شده کارساز نباشد و هنگامی‌که با رنج و مرگ روبه‌رو می‌شویم، آشکار است که به دریچه‌های دیگری چشم می‌دوزیم تا امید را در دلمان زنده نگه داریم؛ و جدای از همه‌ی این‌ها، برخی از بیماری‌ها سرچشمه‌ی روانی و ذهنی دارند. برخی از بیماری‌ها می‌توانند دست‌کم با خوش‌بینی بهبود یابند. دارونماها داروی ساختگی و هستند، در بسیاری از موارد قرص شکر هستند. شرکت‌های دارویی پیوسته کارآمدی داروهایشان را با دارونماها می‌سنجند؛ دارونماهایی که به بیماران واقعی می‌دهند. بیماران نمی‌دانند داروی واقعی را دریافت می‌کنند یا دارونما. دارونماها می‌توانند بسیار مؤثر باشند به‌ویژه برای سرماخوردگی، اضطراب، افسردگی، درد و نشانه‌هایی که می‌توانند توسط مغز به وجود بیایند. ترشح اِندورفین -پروتئین‌های مغز که اثری مانند مورفین دارد- از راه باور امکان‌پذیر است. دارونما تنها هنگامی کارآمد است که فرد به‌راستی باور کند دارویی مؤثر است. به نظر می‌رسد در کرانه‌های معینی، امید می‌تواند به آثار زیست‌شیمیایی تبدیل شود.

نمونه‌ی آشکار آن دل‌درد و حالت تهوعی است که پیوسته با شیمی‌درمانی بیماران مبتلا به ایدز و سرطان ظهور می‌یابند. همچنین، دل‌درد و تهوع ممکن است در اثر عوامل ذهنی مانند ترس ایجاد شود. داروی اندانسترون هیدروکلراید می‌تواند تا میزان چشمگیری این نشانه‌ها را از بین ببرد؛ اما آیا درواقع اثر دارو است یا اثر تلقین؟ در یک آزمایش دوسوکور نودوشش درصد از بیماران، دارو را مفید ارزیابی کرده‌اند. به همان صورت هم ده درصد از آن‌هایی که دارونمایی مشابه داروی اصلی دریافت کرده‌اند می‌گویند مؤثر بوده است.

به‌عنوان مصداقی از مغالطه‌ی مشاهده‌های گزینشی، دعاهای پاسخ داده نشده ممکن است به‌راحتی کنار گذاشته شوند یا فراموش شوند. گرچه آسیبی واقعی وجود دارد: برخی از بیمارانی که از طریق ایمان درمان نشده‌اند خودشان را سرزنش می‌کنند -ممکن است کوتاهی از خودشان بوده باشد، شاید به‌اندازه‌ی کافی ایمانشان راسخ نبوده است. همان‌گونه که به آن‌ها گفته می‌شود شک‌گرایی، هم مانعی برای ایمان استوار و هم برای کارآمدی دارونما است.

📓 جهان در تسخیر اهریمن: علم نوری در ظلمت
✍🏿 کارل سیگن
🔛 رضا شعبانی

@Chekide_ha

علم‌ستیزی (١)

کار یک مروج علم، یعنی تلاش برای فهماندن برخی از ایده‌های اساسی مکانیک کوانتومی به یک شنونده‌ی عام که چنین مسیری را پشت سر نگذاشته است، دلهره‌آور است. در حقیقت، من فکر می‌کنم تا حدودی به همین دلیل باشد که تلاش‌ در راه آشناسازی جامعه با مکانیک کوانتومی تاکنون کم‌وبیش ناکام مانده است. این پیچیدگی‌های ریاضی، برخاسته از این حقیقت است که نظریه‌ی کوانتومی به‌شدت با شهود عادی ناسازگار است. آنچه عقل سلیم یا شهود عادی نامیده می‌شود در درک آن به هیچ کار نمی‌آید. ریچارد فاینمن یک‌بار در اشاره به این موضوع گفت: فایده‌ای ندارد که بپرسید چرا چنین است. هیچ‌کس نمی‌داند. فقط این را می‌دانیم که چنین است.

اکنون، فرض کنید می‌خواهیم یک آیین مبهم یا آموزه‌های نوعی مکتب دوران نو یا نوعی باور ماورایی را بررسی کنیم. با ذهن باز آغاز می‌کنیم: می‌دانیم که چیز جالب‌توجهی وجود دارد؛ خود را به کارشناس آن معرفی می‌کنیم و از او می‌خواهیم چکیده‌ی قابل‌فهمی از آن را بازگو کند. کارشناس در پاسخ می‌گوید طبیعت این موضوع آن‌چنان دشوار و پررمز و راز است که نمی‌توان به‌سادگی آن را توضیح داد، اما اگر بخواهید در طی پانزده سال در جایگاه شاگردی قرار بگیرید در پایان این دوره ممکن است آماده شوید که موضوع را تااندازه‌ای متوجه شوید. گمان می‌کنم بیشتر افراد بگویند وقت آن را نداریم و بسیاری دیگر هم بدگمان می‌شوند که در حدود پانزده سال کار پیوسته آن‌هم فقط برای رسیدن به آستانه‌ی فهم، نشان از آن دارد که کل موضوع نوعی فریبکاری است: اگر خیلی دشوار است که آن را بفهمیم، آیا به این معنا نیست که با آگاهی خرده گرفتن از آن نیز بسیار دشوار است؟ در اینجا افسار فریبکاری آزاد می‌شود.

پس چگونه می‌توان گفت باور ماورایی یا مذهبی یا آموزه‌های مکتب‌های دوران نو با مکانیک کوانتومی متفاوت است؟ پاسخ این است که هرچند ما نمی‌توانیم مکانیک کوانتومی را بفهمیم اما می‌توانیم کارایی آن را بسنجیم. می‌توانیم پیش‌بینی‌های عددی مکانیک کوانتومی را با طول موج اندازه‌گیری‌شده از طیفِ خطیِ عنصرهایِ شیمیایی، رفتار ابررساناها یا ابرشاره‌ی هلیم، کارایی ریزپردازنده‌ها، شکل‌گیری مولکول‌ها از اتم‌های سازنده‌ی آن، وجود یا بررسی ویژگی‌های ستاره‌های کوتوله‌ی سفید، آنچه در میزر‌ها و لیزرها روی می‌دهد و بررسی پذیرفتاری مواد گوناگون در میدان‌های مغناطیسی بسنجیم. نیازی نیست نظریه را بفهمیم تا بتوانیم درستی پیش‌بینی‌های آن را ارزیابی کنیم. نیازی نیست یک فیزیکدان چیره‌دست باشید تا بتوانید نتایجی را که آزمایش‌ها آشکار می‌کنند بفهمید. در هریک از این نمونه‌ها، مانند بسیاری از موارد دیگر، پیش‌بینی‌های مکانیک کوانتومی با دقت بالایی به تائید رسیده‌اند.

📓 جهان در تسخیر اهریمن: علم نوری در ظلمت
✍🏿 کارل سیگن
🔛 رضا شعبانی

@Chekide_ha

علم‌ستیزی (٢)

ممکن است به سود یک دانشمند باشد که فهرستی از برخی از اشتباه‌هایش گردآوری کند. این کار شاید نقش آموزنده‌ای در پرده برداشتن از پیچیدگی‌های فرایندهای علمی و تاباندن نوری بر آن و همچنین آگاه‌سازی نسل تازه‌ای از دانشمندان داشته باشد. حتی یوهانس کپلر، ایزاک نیوتن، چارلز داروین، گرگور مندل و آلبرت انیشتین اشتباهاتی اساسی کرده‌اند؛ اما جامعه‌ی علمی به‌گونه‌ای سازمان‌دهی شده است که کار گروهی تعیین‌کننده است: چیزی که یکی از ما، حتی باهوش‌ترینمان، نادیده می‌گیرد، فرد دیگری از ما، حتی آنکه از همه کمتر موردتوجه است، می‌تواند شناسایی و اصلاح کند.

من هم در کتاب‌های پیشینم بیشتر مواردی را بازگو کرده‌ام که در مورد آن درست گفته‌ام. بگذارید تا در اینجا به برخی از مواردی که در آن اشتباه کرده‌ام اشاره کنم: در آن دوره‌ی زمانی که هیچ فضاپیمایی به زحل فرستاده نشده بود، در ابتدا فکر می‌کردم فشار اتمسفر آن تنها چند برابر و نه چند ده برابر فشار اتمسفر زمین است. من فکر می‌کردم که بخش‌های بیشتری از ابرهای ونوس از آب ساخته‌شده‌اند، حال‌آنکه آشکار شد تنها ۲۵ درصد از آن‌ها را آب تشکیل می‌دهد. من فکر می‌کردم ممکن است مریخ صفحات تکتونیکی داشته باشد درحالی‌که که اکنون نزدیک‌ترین موشکافی‌های فضاپیماها به‌سختی نشانی از وجود صفحات تکتونیکی آشکار می‌کند. فکر می‌کردم که درجه‌ی بالای حرارت و تابش فروسرخ در قمر تایتان، ممکن است به دلیل اثر قابل‏توجه گلخانه‌ای باشد؛ اما آشکار شد که به دلیل وارونگی دما در لایه‌ی استراتوسفر آن ایجاد می‌شود. در ژانویه‌ی ۱۹۹۱، درست پیش از آنکه عراق چاه‌های نفت کویت را منفجر کند، من هشدار دادم که انبوه دود ایجاد شده می‌تواند کشاورزی را در بخش‌های بسیاری از آسیای جنوبی دچار مشکل کند. هنگامی‌که حادثه رخ داد و ظهرهنگام به اوج خود رسید، دمای هوا در خلیج فارس بین ۴ تا ۶ درجه افت کرد، اما دود چندانی به لایه‌ی استراتوسفر نرسید و آسیا را خطری تهدید نکرد. من به‌اندازه‌ی کافی بر عدم قطعیت پیش‌بینی‌هایم تأکید نکردم.

دانشمندان مختلف الگوهای مختلفی در گمانه‌زنی دارند، برخی از آن‌ها بسیار محتاط‌تر از دیگران هستند. تا زمانی که ایده‌های جدید آزمون‌پذیر باشند و دانشمندان بیش‌ازحد جزم‌اندیش نباشند، ایرادی ندارد؛ درواقع، پیشرفت قابل‌توجهی می‌تواند صورت گیرد. در چهار نمونه‌ی نخست که بازگو کردم گفتم که اشتباهم در کجا بود، من در تلاش بودم با وجود سرنخ‌های اندکی که در غیاب بررسی‌های دقیق یک فضاپیما در دست داشتم در مورد سیاره‌ی دوری، چیزی دریابم. در مسیر طبیعی اکتشاف‌های سیاره‌ای، داده‌های بیشتری به دستمان می‌رسند، دسته‌ای از ایده‌های کهنه به‌وسیله‌ی واقعیت‌های تازه امکان بررسی می‌یابند.

📓 جهان در تسخیر اهریمن: علم نوری در ظلمت
✍🏿 کارل سیگن
🔛 رضا شعبانی

@Chekide_ha

علم‌ستیزی (٣)

با نگاه به گذشته درمی‌یابیم، هرازگاهی فردی برجسته برمی‌خیزد. در کتاب من، توماس پین ، از رهبران انقلابی آمریکا چنین فردی است. [نگرش] او بسیار جلوتر از دوره‌ی خویش بود. او شجاعانه با سلطنت، اشراف، نژادپرستی، برده‌داری، خرافات و نابرابری جنسی پیکار می‌کرد، درست در آن هنگامی‌که همه‌ی این‌ها هنجارهای پذیرفته‌شده‌ی جامعه بود. او در نقد مذهب زمانه‌ی خویش استوار بود. او در کتاب «دوران استدلال » نوشت: «هر زمان که ما داستان‌های ناخوشایند، هرزگی شهوت‌پرستانه، اعدام‌های بی‌رحمانه و شرم‌آور و کینه‌توزی بی‌رحمانه که بیش از نیمی از انجیل را شامل می‌شود، می‌خوانیم صادقانه‌تر است که آن را نه سخن خداوند بلکه سخن اهریمن بدانیم. این کتاب... در جهت تباهی و سنگدلی گام برداشته است.» در همان حال، این کتاب احترام عمیقی نثار خالق هستی می‌کند که طبق استدلال پین، وجودش با گوشه چشمی به طبیعت نمایان می‌شود؛ اما کنار نهادن بخش بزرگی از کتاب مقدس و درعین‌حال پذیرفتن خداوند جایگاهی بود که بسیاری از هم‌عصرانش نمی‌پذیرفتند. الهی‌دانان مسیحی نتیجه گرفتند که او مست، دیوانه یا گمراه است. پژوهشگر یهودی دیوید لوی ، هم‌کیشان خویش را حتی از لمس کردن، چه برسد به خواندن کتابش بازداشت. پین به خاطر دیدگاه‌هایش رنج بسیاری کشید (از جمله آنکه پس‌ از انقلاب فرانسه به خاطر مخالفت با استبداد به زندان افتاد) تا آنجا که به پیرمردی ترشرو تبدیل شد .

بله بینش داروین را می‌توان وارونه نشان داد و از آن سوءاستفاده کرد: نجیب‌زادگان غارتگر سیری‌ناپذیر ممکن است بریدن گلوی قربانیانشان را با داروینیسم اجتماعی توجیه کنند؛ نازی‌ها و سایر نژادپرستان ممکن است از عبارت «بقای اصلح» برای توجیه نسل‌کشی استفاده کنند؛ اما داروین، مسئول کارهای جان دی. راکفلر یا آدولف هیتلر نبود. آزمندی، انقلاب صنعتی، سیستم بازرگانی آزاد و فساد دولتمردان و ثروتمندان، می‌تواند سرمایه‌گرایی قرن نوزدهمی را توضیح دهد. نژادپرستی، بیگانه‌هراسی، نظام طبقاتی، پیشینه‌ی طولانی یهودستیزی در آلمان، پیمان ورسای، شیوه‌های پرورش فرزندان آلمانی، تورم و افسردگی به نظر می‌رسد کافی باشد تا به قدرت رسیدن هیتلر را توضیح دهیم. این رویدادها یا رویدادهای مشابه با وجود داروین یا بدون وجود داروین می‌توانست رخ دهد؛ و داروینیسم نوین به‌وضوح روشن می‌کند که بسیاری از ویژگی‌های بهتر که برخی از نجیب‌زادگان بی‌رحم و قدرتمندان، به آن‌ها علاقه‌ای ندارند -نوع‌دوستی، هوش جمعی، همدردی- ممکن است چاره‌‌ای اساسی برای بقا باشند.

اگر می‌توانیم نظریه‌ی داروین را سانسور کنیم، آیا نظریه‌های علمی دیگر را هم می‌توانیم سانسور کنیم؟ چه کسی تصمیم می‌گیرد چه چیزی سانسور شود؟ چه کسی از میان ما آن اندازه خردمند است که بداند کدام بینش و اطلاعات علمی برای جامعه خطری ندارد و یا کدام‌یک ده یا صد و یا هزار سال آینده موردنیاز خواهد بود؟ بی‌تردید، می‌توانیم گمانه‌زنی کنیم که کدام نوع از ماشین‌آلات و فرآورده‌های علمی برای توسعه ایمن است. در هر مورد باید چنین تصمیماتی بگیریم، چراکه برای پیگیری تمامی فناوری‌های ممکن، منابع لازم را نداریم؛ اما سانسور دانش، اینکه برای مردم تعیین کنیم باید به چه مسائلی بیندیشند، روزنه‌ای است به‌سوی مهار اندیشه، دولت اقتدارگرا، تصمیم‌گیری‌های احمقانه و بی‌کفایتی که در طولانی‌مدت به سقوط می‌انجامد.

ایدئولوژیست‌های دوآتشه و رژیم‌های اقتدارگرا، حق خود می‌دانند دیدگاه‌هایشان را به مردم تحمیل کنند و دیدگاه‌های متفاوت را سرکوب کنند. دانشمندان نازی، مانند جوهانس اشتارک ، فیزیکدان برنده‌ی جایزه‌ی نوبل، میان علم برخاسته از تخیل یا «علم یهودی» که شامل نسبیت و مکانیک کوانتومی است، از علم واقعی که آن را «علم آریایی» می‌نامد، تفاوت قائل می‌شود. نمونه‌ی دیگر: آدولف هیتلر می‌گوید دوره‌ی کنونی آغازگر دوران نوینی برای تبیین سازوکار جهان برمبنای افسون است. تبیین براساس اراده، به‌جای دانش، نه در اخلاقیات و نه در علم تجربی هیچ حقیقتی وجود ندارد.»

📓 جهان در تسخیر اهریمن: علم نوری در ظلمت
✍🏿 کارل سیگن
🔛 رضا شعبانی

@Chekide_ha

پیوند شک‌گرایی و کنجکاوی

در زندگی انسان که کوتاهی و بی‌ثباتی از ویژگی‌های آن است و با وجود علمی که نمی‌تواند برای انسان آرامش به بار آورد، بی‌رحمانه است کاری کنیم که از مردم دل‌خوشی‌هایشان را بگیریم. کسانی که نمی‌توانند بار دشواری‌های علم را به دوش بکشند، خود را آزاد می‌بینند که به اصول آن پایبند نباشند؛ اما ما نمی‌توانیم علم را مانند زیورآلات بدانیم و آن را تا آنجا که احساس امنیت می‌کنیم به کار ببریم و جایی که [برای باورهایمان] احساس ناامنی می‌کنیم آن را نادیده بگیریم -بازهم به همان دلیل که به آن اندازه باهوش نیستیم که بتوانیم این کار را به‌درستی انجام دهیم.

چطور ممکن است سوار بر هواپیما باشیم، به رادیو گوش دهیم، آنتی‌بیوتیک مصرف کنیم و در همان حال بر این باور باشیم که عمر زمین ده هزار سال است یا متولدین ماه قوس (تیر) اجتماعی و مهربان‌اند، جز آنکه مغزمان را به دو قسمت مجزا تقسیم کنیم که هیچ‌کدام به دیگری راهی نداشته باشد.

آیا تاکنون شنیده‌ام فرد شک‌گرایی با خودبینی، دیگران را به تمسخر گرفته باشد؟ بله بی‌تردید چنین است. حتی گاهی،‌ با نگاه به گذشته، صدای ناخوشایندی را در لحن کلام خود به یاد می‌آورم. کاستی‌های انسانی در هر دو سوی این مسئله وجود دارد. شک‌گرایی علمی، حتی هنگامی‌که آن را با دقت بسیار به کار می‌بندیم، شاید خودبینانه، جزمی‌نگرانه و بی‌رحمانه به نظر برسد و احساس و باورهای محترم دیگران را خوار بشمارد. باید گفت برخی از دانشمندان و سرسپردگان به شک‌گرایی، با ظرافت ناچیزی و همچون تیغ برنده‌ای از این ابزار استفاده می‌کنند. گاهی، چنین می‌نماید که شک‌گرایی مقصود نخستین است که ستیزها و گفت‌وگوها بر سر درستی چیزی «پیش از ارائه‌ی شواهد و نه پس‌ازآن» پایان می‌پذیرند. همه‌ی ما باورهایمان را گرامی می‌داریم. آن‌ها تا حدی به‌وسیله‌ی خود ما تعریف می‌شوند. هنگامی‌که کسی از راه می‌رسد تا نظام باورهای ما را به چالش بکشد، گویی آن‌ها اساس درستی ندارند -‌یا اینکه، مانند سقراط، تنها پرسش‌های شرم‌آوری را مطرح می‌کند که ما به آن‌ها نیندیشیده‌ایم و یا نشان می‌دهد که فرض‌های اساسی را زیر خاک پنهان کرده‌ایم- این چیزی بیش از جویندگی دانش به نظر می‌رسد. گویی به خود ما توهین می‌کند.

رنه دکارت ،‌ دانشمندی که برای نخستین بار شک‌گرایی را به‌عنوان نخستین معیار یک ذهن پرسشگر پیشنهاد کرد به‌روشنی آن را نه یک هدف نهایی بلکه، ابزاری کاربردی می‌دانست. او می‌نویسد:
من از شک‌گرایانی که تردید می‌کنند فقط به این دلیل که باید تردید داشته باشند، پیروی نمی‌کنم و خواستار آن نیستم که وانمود کنم هرگز تصمیم نمی‌گیرم، بلکه درست برعکس، تمام خواسته‌ی من آن است که اطمینان یابم و انباشته‌های شن و ماسه‌ها را بشویم و برکنم تا به سنگی صاف یا چیز گران‌بهایی مدفون در زیر آن دست‌یابم.

در رویکردی که گاه از شک‌گرایی برای بررسی گرفتاری‌های جامعه به کار گرفته می‌شود گرایشی برای به تمسخر گرفتن و ناچیز شمردنِ این واقعیت وجود دارد که طرفداران خرافات و شبه‌علم نیز انسان‌اند، خواه فریب‌خورده باشند یا نباشند، همانند دیگران احساساتشان واقعی است، آن‌ها هم مانند شک‌گرایان می‌خواهند بفهمند دنیا چگونه کار می‌کند و نقش ما در آنچه می‌تواند باشد. انگیزه‌های آن‌ها در بسیاری از موارد با رویکرد علمی هم‌آوا است. اگر فرهنگی که طرفداران خرافات و شبه‌علم در آن رشد کرده‌اند ابزار موردنیاز را برای دنبال کردن این جست‌وجوی ارزنده به آن‌ها نداده است، بگذارید تا خوی نقادانه‌ی ما همراه با مهربانی و ملایمت باشد. هیچ‌کدام از ما با دستان پر به اینجا نیامده‌ایم.

📓 جهان در تسخیر اهریمن: علم نوری در ظلمت
✍🏿 کارل سیگن
🔛 رضا شعبانی

@Chekide_ha

چیزی به نام پرسش احمقانه وجود ندارد

برخی دانشمندان و حتی دانشمندان بسیار خوب به من می‌گویند دوست دارند در جهت همگانی کردن علم گام بردارند اما احساس می‌کنند استعداد کافی برای این کار ندارند. آن‌ها می‌گویند دانستن و توضیح دادن، یکسان نیستند؛ اما رمز این کار چیست؟ گمان می‌کنم تنها یک نکته وجود دارد: با شنونده‌ی معمولی آن‌گونه سخن نگویید که با همتایان دانشمندتان سخن می‌گویید. عبارت‌هایی وجود دارند که معنا را به‌یک‌باره و دقیق به کارشناسان انتقال می‌دهند. شاید در کار خود روزانه این عبارت‌ها را به کار ببرید؛ اما این عبارت‌ها کاری نمی‌کنند جز آنکه شنونده‌ی ناآشنا را سردرگم کنند. از ساده‌ترین زبان و واژه‌ها که می‌توانید بهره گیرید. مهم‌تر از آن، به یاد بیاورید که خود پیش از یادگیری آنچه می‌خواهید توضیح دهید، دچار چه کژفهمی‌هایی شده بودید و به‌روشنی از آن‌ها سخن بگویید. همواره به یاد داشته باشید که روزگاری شما هم هیچ‌یک از این چیزها را نمی‌دانستید. نخستین گام‌هایی را که شما را از نادانی به دانش رساندند، به‌روشنی بازگو کنید. هرگز فراموش نکنید که پراکندگی هوش طبیعی در میان گونه‌ی ما کم‌وبیش یکنواخت است. در حقیقت همین رمز کامیابی گونه‌ی ما است.

در این راه اندکی تلاش نیاز است اما سود آن بسیار است. از اشتباهات ممکن می‌توان به ساده‌سازی بیش‌ازاندازه، نیاز به گزیده گویی با توصیف‌ها (و تعریف‌ها)، اشاره ناکافی به نقش تمام دانشمندان تأثیرگذار و اشاره‌ی ناکافی به تفاوت میان قیاس‌های مفید و واقعیت، نام برد. بی‌تردید گاهی نیاز است اندکی از محدودیت‌ها و دشواری‌ها را بپذیریم و بدانیم همه‌ی این کارها را همگام باهم نمی‌توان انجام داد... بیشتر بخوانید

📓 جهان در تسخیر اهریمن: علم نوری در ظلمت
✍🏿 کارل سیگن
🔛 رضا شعبانی

@Chekide_ha

مکسول و بچه‌درسخوان‌ها (١)

هنگامی‌که برای نخستین بار، ماکسول معادله‌های بنیادین الکترومغناطیس را بررسی می‌کرد به فکر اختراع رادیو، رادار و تلویزیون نبود؛ هنگامی‌که نیوتن برای نخستین بار، حرکت ماه را بررسی می‌کرد هیچگاه در آرزوی سفر‌های فضایی یا ساختن ماهواره‌های ارتباطی نبود؛ رونتگن هنگامی‌که نفوذ موجود مرموزی به نام پرتوی ایکس را در مواد گوناگون بررسی کرد در اندیشه‌ی تشخیص سرچشمه‌ی بیماری‌ها نبود؛ ماری کوری هنگامی‌که با زحمت فراوان اندکی رادیوم را از مقدار بسیار زیادی سنگ معدن استخراج کرد، هرگز به درمان سرطان نمی‌اندیشید؛ فلمینگ هنگامی‌که مشاهده کرد بخش دواری که کپک رشد کرده است از وجود باکتری‌ها خالی است برنامه‌ای برای نجات جان میلیون‌ها انسان به کمک آنتی‌بیوتیک نداشت؛ هنگامی‌که پراش پرتوهای ایکس روی شبکه‌ی دی. ان. اِی، واتسون و کریک را گیج کرده بود، آن‌ها به فکر درمان بیماری‌های ژنتیکی نبودند؛ رولند و مولینا هنگامی‌که به بررسی نقش هالوژن‌ها در فرایندهای نور-شیمیایی در لایه‌ی استراتوسفر پرداختند برنامه‌ای برای تخریب لایه‌ی ازن به‌وسیله‌ی گازهای سی. اف. سی. نداشتند.

اعضای کنگره و دیگر رهبران سیاسی، گهگاه بدون خویشتن‌داری، طرح‌های علمی پژوهشی متقاضی بودجه‌ را که برایشان نامفهوم است به باد تمسخر می‌گیرند. حتی فردی باهوش، همچون سناتور ویلیام پروکسمایر، دانش‌آموخته‌ی دانشگاه هاروارد، جایزه‌ی «پشم طلایی» را برای ساختن نمایش بزرگداشت بسیاری پروژه‌های علمی به‌ظاهر بدردنخور ازجمله ستی اهدا کرده است. می‌خواهم همین روحیه را در سیاستمداران دوران گذشته هم تصور کنم -آقای فلمینگ (میکروب‌شناس) دلش می‌خواهد حشره‌های درون پنیر گندیده را بررسی کند؛ یک زن لهستانی دلش می‌خواهد مقادیر بسیار زیادی از سنگ معدن را در آفریقای مرکزی غربال کند تا سرانجام مقدار ناچیزی از ماده‌ای را بیابد که می‌گوید در تاریکی خواهد درخشید؛ آقای کپلر می‌خواهد به نغمه‌هایی که سیاره‌ها می‌خوانند گوش فرا دهد.

این اکتشافات و بسیاری دیگر که زمانه‌ی ما را دل‌چسب و متمایز می‌کنند و زندگی ما به برخی از آن‌ها وابسته است، همگی درنهایت به دست دانشمندانی انجام شدند که به آن‌ها فرصت داده شد تحت بازبینی دقیق همتایانشان آنچه به نظرشان پرسش‌های اساسی در مورد طبیعت است بررسی کنند. کاربردهای صنعتیِ آن‌ها، همان‌ها که ژاپن در دو دهه‌ی اخیر به‌خوبی از پس آن برآمده‌ است شگفت‌انگیز است؛ اما کاراییِ چه چیزی؟ پژوهش‌های بنیادین، کندوکاو قلب طبیعت، اینهاست که راه ما را باز می‌کند تا دانشی به دست آوریم که بتوان به کار بست.

دانشمندان تعهد دارند به‌روشنی و در کمال صداقت توضیح دهند که به دنبال چه هستند، به‌ویژه هنگامی‌که پول هنگفتی از دولت بخواهند. تصادم دهنده‌ی ابررسانا (اس. اس. سی.) ابزاری بی‌مانند در تمام کره زمین برای کاوش در مورد ساختار ریزِ ماده و سرشت جهان اولیه است. بودجه‌ی آن بین ده تا پانزده میلیارد دلار برآورد شده است. در سال ۱۹۹۳ پس‌ازآنکه دو میلیارد دلار برای این پروژه خرج شد کنگره این پروژه را متوقف کرد -در هردو زمینه بدترین نتایج به بار آمد؛ اما گمان می‌کنم بحث بر سر کاهش سرمایه در پشتیبانی از پژوهش‌های علمی نبود. شمار اندکی از اعضای کنگره به‌راستی می‌فهمیدند شتاب‌دهنده‌های انرژی بالا، به چه‌کار می‌آیند. آن‌ها برای ساختن سلاح نیستند. آن‌ها کاربرد عملی ندارند. آن‌ها برای چیز دیگری هستند که نظریه‌ی همه‌چیز نامیده می‌شود؛ چیزی که از دیدگاه بسیاری نگران‌کننده است. توضیح چیزهایی که دربرگیرنده‌ی کوارک ، افسون ، طعم ، بار رنگی و چیزهای دیگر هستند. گویی فیزیکدانان از روی بازیگوشیِ کودکانه واژه‌های سرگرم‌کننده از خود می‌سازند. کل موضوع دست‌کم در دیدگاه آن اعضای کنگره که من با آن‌ها سخن گفته‌ام چنین می‌نماید که «بچه درسخوان‌ها به سرشان زده است» -که گمان می‌کنم توصیف ناعادلانه‌ای در مورد جویندگی علم فقط از روی کنجکاوی است. هیچ‌کدام از آن‌هایی که قرار بود هزینه‌ی پروژه را بپردازند، ساده‌ترین تصوری در مورد بوزون هیگز نداشتند. برخی از مطالبی را که برای توجیه پروژه‌ی اس. اس. سی. نوشته شده بود خواندم. برخی از آن توجیه‌ها چندان بد نبودند اما هیچ‌کدام واقعاً در مورد هدفی که پروژه دنبال می‌کرد توضیح مناسبی در سطح فهم افراد باهوش اما شک‌گرا و ناآشنا به فیزیک نداشت. اگر فیزیکدان‌ها خواستار بودجه‌ی ده تا پانزده میلیارد دلاری برای ساختن ماشینی باشند که کاربردی در صنعت ندارد دست‌کم باید بهترین تلاش خود را بکنند و برای توجیه طرح پیشنهادی خود گرافیک خیره‌کننده، استعاره و زبان انگلیسی را هنرمندانه‌ به‌کارگیرند. گمان می‌کنم این مسئله بیشتر از محدودیت‌های مدیریت مالی و ناشایستگی سیاستمداران، عامل ناکامی پروژه بوده باشد.

📓 جهان در تسخیر اهریمن: علم نوری در ظلمت
✍🏿 کارل سیگن
🔛 رضا شعبانی

@Chekide_ha

مکسول و بچه‌درسخوان‌ها (٢)

در مورد دانش انسانی یک دیدگاه مبتنی بر بازارِ آزاد در حال رواج یافتن است؛ بر اساس این دیدگاه پژوهش‌های بنیادین نیز باید بدون حمایت دولت با تمام سازمان‌ها و نهادهای دیگر درون جامعه رقابت کند. اگر در آن روزها هر یک از دانشمندانی که من در فهرست خود آوردم، بدون حمایت دولت، در آوردگاهی همچون بازار آزاد رقابت می‌کردند، بعید بود بتوانند هیچ‌یک از پژوهش‌های پیشگام خود را به انجام برسانند؛ و امروزه هزینه‌ی پژوهش‌های بنیادین به‌راستی بسیار بیشتر از دوران ماکسول است- چه نظری و چه آزمایشگاهی اما به‌ویژه پژوهش‌های آزمایشگاهی.

اما گذشته از آن، آیا منابع بازار آزاد برای پشتیبانی از پژوهش‌های بنیادین کافی خواهند بود؟ امروزه از میان طرح‌های پژوهشی پیشنهادی در پزشکی که همگی شایسته‌ی حمایت هستند تنها حدود ده درصد بودجه‌ی کافی دریافت می‌کنند. پولی که صرف داروهای تقلبی می‌شود از هزینه تمام پژوهش‌های پزشکی واقعی بسیار بیشتر است. چه بر سرمان خواهد آمد اگر حکومت، پژوهش‌های پزشکی را کنار بگذارد؟

یکی از نمودهای پژوهش‌های بنیادین این است که گاه کاربردهای آن الزاماً دهه‌ها یا حتی قرن‌ها بعد آشکار می‌شود. بهتر است بگویم، هیچ‌کس نمی‌داند کدام جنبه از پژوهش‌های بنیادین کاربرد عملی خواهد داشت و کدام‌یک نخواهند داشت. اگر دانشمندان نتوانند چنین چیزی را پیش‌بینی کنند، آیا سیاست‌مداران یا صنعتگران می‌توانند؟ اگر منابع بازار آزاد تنها برای سود کوتاه‌مدت صرف شود -که بی‌تردید در آمریکا عمدتاً اینطور است و تعداد شرکت‌های تحقیقاتی با سرعت زیادی در حال کاهش است- آیا این راه‌حل به‌مثابه‌ی رها کردن پژوهش‌های بنیادین نیست؟

قطع کردن بودجه‌ی پژوهش‌هایِ بنیادینِ علمیِ صرفاً کنجکاوانه، به‌مانند خوردن بذر ذرت است. شاید در زمستان بعدی چیزی برای خوردن داشته باشیم، اما چه چیزی می‌ماند که بکاریم تا خود و فرزندانمان در زمستان‌های پیشِ رو غذای کافی داشته باشیم؟

روشن است که کشورمان و در سطحی بالاتر، گونه‌ی ما انسان‌ها هزاران مشکلات جدی را پیشِ رو دارد؛ اما توقف پژوهش‌های بنیادین علمی راهگشای حل این مشکلات نیست. دانشمندان، حزب یا پارلمانی ندارند که در انتخابات پیروز شود، لابی‌های سیاسی مؤثر هم ندارند؛ اما بسیاری از کارهایشان به نفع همه است. کنار زدن پژوهش‌های بنیادین به معنای دوری از آن توان و تخیل و بینشی است که به نظر می‌رسد هنوز به دست نیاورده‌ایم. شاید یکی از آن فرازمینی‌های فرضی متوجه شود که ما مصمم نیستیم برای خود آینده‌ای در این جهان داشته باشیم.

روشن است که ما نیازمند سوادآموزی، تحصیلات، مشاغل، پیشگیری‌ها و مراقبت بهداشتی کافی، حفظ محیط‌زیست، امنیت اجتماعی در دوران پیری، تنظیم بودجه و بسیاری چیزهای دیگر هستیم؛ اما کشور و جامعه‌ی ما ثروتمند است. آیا نمی‌توانیم ماکسول‌های دوران کنونی خودمان را هم پرورش دهیم و تقویت کنیم؟ به‌عنوان یک نمونه‌ی نمادین می‌گویم، آیا به‌راستی نمی‌توانیم پول آن بذرهای ذرت معادل یک بالگرد جنگی را صرف گوش فرا دادن به ستاره‌ها کنیم؟

📓 جهان در تسخیر اهریمن: علم نوری در ظلمت
✍🏿 کارل سیگن
🔛 رضا شعبانی

@Chekide_ha

علم تجربی و ساحرگی (١)

روند شک‌گرایی باید خطرناک به نظر رسد. شک‌گرایی نهادهایی که پایه‌های خود استوار کرده‌اند به چالش می‌کشد. اگر به همه از جمله مثلاً نوجوانان دبیرستانی رویه‌ی شک‌گرایی را بیاموزید، آن‌گاه ممکن است شک‌گرایی را به یوفوها، تبلیغات تجاری آسپرین و احضارکننده‌ی ارواح سی‌وپنج هزارساله محدود نکنند. شاید پرسشگری در مورد اقتصاد جامعه یا سیاست یا نهاد‌های مذهبی را هم آغاز کند که به مذاق ما خوش نیاید. شاید نظرها و گفته‌های آن‌هایی که در کانون قدرت هستند را هم به چالش بکشند؟ آن‌گاه چه چاره‌ای باید اندیشید؟

نژادپرستی، بیگانه هراسی و ملی‌گرایی این روزها در بخش‌های بسیاری از جهان فراوان‌اند. حکومت‌ها همچنان دیدگاه‌های مخالف عرف جامعه را سرکوب می‌کنند. روایت‌های نادرست یا گمراه‌کننده القا می‌شوند. برای افرادی که از چنین رویه‌ای جانبداری می‌کنند، علم و روش علمی آزاردهنده است. علم ادعا می‌کند به حقایقی دست یافته است که عمدتا مستقل از سوگیری‌های قومی و فرهنگی است. سرشت علم آن را به چیزی فراتر از هر مرز و قلمرو سیاسی تبدیل کرده است. کافی است دانشمندانی را که بر روی یک موضوع کار می‌کنند در اتاقی بگذارید خواهید دید که حتی اگر زبان مشترکی را سخن نگویند، راهی را برای برقراری ارتباط می‌یابند. علم خود زبانی فراملی است. دانشمندان هم روحیه‌ای جهان‌شهری دارند و بیشتر تمایل دارند تلاش انسان‌ها را ببینند تا آنکه خانواده‌ی انسان‌ها را به گروه‌ها و تبارهای کوچک تقسیم کنند. آنتوان چخوف نمایشنامه‌نویس روسی می‌گوید: «چیزی به نام دانش ملی وجود ندارد، همان‌گونه که چیزی به نام جدول ضرب ملی وجود ندارد». (به همان ترتیب هم چیزی به نام مذهب ملی وجود ندارد، اگرچه مذهب ملی‌گرایی میلیون‌ها هواخواه دارد.)

📓 جهان در تسخیر اهریمن: علم نوری در ظلمت
✍🏿 کارل سیگن
🔛 رضا شعبانی

@Chekide_ha

علم تجربی و ساحرگی (٢)

جِرِمی استون، رئیس اتحادیه دانشمندان آمریکا، تلر را -که تلاش‌هایش را برای توجیه ساخت سلاح هسته‌ای گرمایی در فصل‌های پیشین توضیح دادم- در قالب این واژه‌ها توصیف می‌کند:

ادوارد تلر… در آغاز به خاطر تفکرات شخصی‌اش و بعدها به خاطر جغرافیای سیاسی، اصرار داشت که بمب هیدروژنی باید ساخته شود. با اغراق و حتی شایعه‌پراکنی، سرانجام موفق شد روند سیاست‌گذاری را برای پنج دهه دست‌کاری کند، همه‌ی تدابیری را که برای مهار تسلیحات اندیشیده شده است تقبیح کند و انواع برنامه‌های گسترش‌دهنده‌ی رقابت تسلیحاتی را تقویت کند.

شوروی در باره پروژه‌ی اچ-بمب شنید و اچ بمب خودش را ساخت. به‌عنوان پیامد مستقیم شخصیت غیرمعمول این فرد خاص و توان تسلیحاتی اچ-بمب، جهان به مرحله‌ای از خطر نابودی رسید که شاید از هیچ طریق دیگری تا این اندازه در خطر قرار نمی‌گرفت یا آنکه شاید بعدا در شرایط بهتر مدیریت‌شده‌ی سیاسی به این مرحله می‌رسید.

اگر چنین است، پس تاکنون هیچ دانشمندی بیش از ادوارد تلر جامعه‌ی انسانی را به خطر نینداخته است و در کل رفتار تلر در گسترش رقابت‌های تسلیحاتی شرم‌آور است…

دلبستگی ادوارد تلر به اچ-بمب (بمب هسته‌ای-گرمایی) باعث شد بیش از هر فرد دیگری زندگی روی سیاره‌ی زمین را به خطر بیندازد… در مقایسه با تلر رهبران دول غربی که فناوری‌های اتمی را در دست داشتند بارها در بیشه‌ی سیاست همچون کودکی بی‌دست‌وپا ظاهر شدند- رهبری آن‌ها در این مورد بیشتر بر پایه‌ی مهارت‌های شغلی مشخص می‌شد تا آنکه بر پایه‌ی مهارت‌های سیاسی تعیین شود.

در اینجا هدفم آن نیست که یک دانشمند را برای تسلیم شدن به وسوسه‌های کاملاً انسانی‌اش بازخواست کنم، بلکه می‌خواهم بر ضرورتی تازه تأکید کنم: اکنون علم نیروی بی‌مانندی در دستان ما قرار می‌دهد و این باید نگرانی جامعه علمی باشد که نیک کرداری بی‌مانندی را با آن همراه کند. همچنین نظام آموزش همگانی باید اهمیت بنیادین علم و دموکراسی را به همه‌ی مردم بشناساند.

📓 جهان در تسخیر اهریمن: علم نوری در ظلمت
✍🏿 کارل سیگن
🔛 رضا شعبانی

@Chekide_ha

میهن‌پرستان واقعی پرسش‌گرند (١)

روش‌های علم تجربی، با وجود تمام کاستی‌هایی که دارند، می‌توانند به‌کار گرفته‌ شوند تا نظام اقتصادی، سیاسی و اجتماعی را بهبود بخشند و به نظر من فرقی نمی‌کند چه معیار و سنجه‌ای را در تعریف «بهبود» برگزینیم. با علمی که بر تجربه و آزمایش بنا شده است چگونه چنین چیزی ممکن است؟ انسان‌ها که الکترون یا موش آزمایشگاهی نیستند؛ اما هر عمل کنگره، هر تصمیم دیوان عالی عدالت، هر چاره‌اندیشی مشاورهای امنیت ملی رئیس‌جمهور، هر تغییری در نرخ بهره‌ی پایه/ممتاز (توضیح مترجم: نرخ بهره‌ای که بانک های تجاری برای وام‌های خود به بهترین مشتریان مطالبه می‌کنند. نرخ بهره ممتاز یا پایه اندکی پایین‌تر از نرخ بهره‏ی متداول بانک‏ها است) آزمونی تجربی است. هر تغییری در سیاست‌های مالی، هر کاهش و افزایش در بودجه و سرمایه‌گذاری برای برنامه‌های هد استارت، هر سخت‌گیری در تعیین کیفر جرائم، نمونه‌ای از آزمایش تجربی است. استفاده از سرنگ مشترک، پخش مجانی کاندوم، مشروعیت استفاده‌ از ماری‌جوانا همگی نمونه‌ای از آزمایش تجربی‌اند. دست روی دست گذاشتن و کمک نکردن به اتیوپی در مقابل ایتالیا، یا مقابله با آلمان نازی در حمله به راینلند ، آزمایشی تجربی بود. کمونیسم در اروپای شرقی، جماهیر شوروی و چین آزمایش تجربی بود. اتاقک‌های انفرادی و مراقبت ویژه برای بیماران روانی آزمایش تجربی است. سرمایه‌گذاری ژاپن و آلمان غربی در علم و فناوری و هم‌زمان فراهم نکردن زیرساخت‌های دفاعی -‌و در نتیجه فروپاشی اقتصادی- آزمایش تجربی است. آزادی اسلحه‌ی گرم برای دفاع شخصی در سیاتل اما نه در ونکوور کانادا و آمار نسبی پنج‌درصدی کشتن با اسلحه و خودکشی با نرخ ۱۰‌درصد بیشتر در سیاتل نسبت به ونکوور نشان می‌دهد اسلحه، کشتن آنی را آسان‌تر می‌کند؛ این نیز یک آزمایش تجربی است. اگرچه در تمام این موارد، آزمایش کنترل‌شده‌ی مناسبی صورت نمی‌گیرد و یا متغیرهای آزمایش به‌درستی جداسازی نشده‌اند، اما تا اندازه‌ی قابل اطمینان و گاه مناسبی، چنین ایده‌هایی می‌توانند مورد آزمایش قرار بگیرند. زیان جبران‌ناپذیر آن است که نتیجه تجربیات اجتماعی را نادیده انگاریم فقط به این دلیل که آرمانی نیستند.

📓 جهان در تسخیر اهریمن: علم نوری در ظلمت
✍🏿 کارل سیگن
🔛 رضا شعبانی

@Chekide_ha

میهن‌پرستان واقعی پرسش‌گرند (٢)

برخی از منتقدان قانون اساسی آمریکا بر این پافشاری می‌کردند که این دست‌نوشته کارآمد نخواهد بود؛ یک حکومت جمهوریِ دربرگیرنده‏ی «چنین مناطق ناهمگون با شرایط، اقتصاد، اخلاق، سیاست و مردم ناهمگون»، بنا بر گفته‌ی جورج کلینتون فرماندار نیویورک، غیرممکن است؛ این‌گونه حکومت و قانون اساسی، طبق گفته‌ی پاتریک هنری از ویرجینیا: «برخلاف تمام تجربه‌ها و آزمون‌ها در تاریخ انسان است». به هر روی این آزمون به محک تجربه گذاشته شد.

علاقه به علم و دستاوردهای آن در بین آن‌هایی که ایالات‌متحده را پایه‌گذاری کردند، مشترک بود. مرجع عالی که بر هر نظر شخصی، هر کتابی و هر کشف ‌و ‌شهودی برتری داشت -آن‌گونه که اعلانیه‌ی استقلال بیان می‌کند -عبارت بود از: «قوانین طبیعت و الهه‌ی طبیعت». دکتر بنجامین فرانکلین به پاس خدماتش در اروپا و آمریکا به‌عنوان پایه‌گذار رشته‌ی تازه‌ای در فیزیک الکتریسیته، شناخته می‌شود. در جلسه‌ی رسمی تدوین قانون اساسی در سال ۱۷۸۹، جان آدامز پیوسته از همانندی میان تعادل مکانیکی در ماشین‌ها و جامعه‌ی انسانی سخن می‌گوید؛ همچنین، درجاهایی به کشف سیستم گردش خون به‌وسیله‌ی ویلیام هاروی اشاره می‌کند. آدامز در سال‌های پایانی زندگی‌اش می‌نویسد: «همه‌ی انسان‌ها، از گهواره تا گور شیمیدان هستند… دنیای مادی در تمامیت خود یک آزمایش شیمیایی است.» جیمز مدیسون در مقاله‌های جانب‌دارانه‌ی خود از دولت فدرال، از استعاره‌های شیمیایی و زیستی استفاده می‌کند. رهبران انقلابی آمریکا دست‌پرورده‌ی دورانِ روشنفکریِ اروپا بودند که این یک زمینه‌ی اساسی برای درک خاستگاه و هدف ایالات‌متحده در آن‌ها فراهم کرد.

کلینتون راسیتا تاریخ‌نگار آمریکایی می‌نویسد:

علم تجربی و استنباط فلسفی از آن، شاید مهم‌ترین نیروی فکری در رقم زدن سرنوشت آمریکای قرن هجدهم بود...فرانکلین تنها یکی از بی‌شمار مهاجرین ترقی‌خواه بود که به نزدیکی روش علمی و روند دموکراتیک پی برد. پرسشگری، گردش آزادانه‌ی اطلاعات، نیک‌اندیشی، خود‌انتقادگری، نتیجه‌گرایی، بی‌طرفی و واقعیت‌گرایی، همه‌ی این عنصرهای فعال در ملت نوظهور، پیش‌تر در جامعه‌ی علمی در قرن هجدهم شکوفا شده ‌بود.

📓 جهان در تسخیر اهریمن: علم نوری در ظلمت
✍🏿 کارل سیگن
🔛 رضا شعبانی

@Chekide_ha

میهن‌پرستان واقعی پرسش‌گرند (٣)

توماس جفرسون یک دانشمند بود. این همان چیزی است که او درمورد خود می‌گوید. اگر به دیدن خانه‌ی او در مانتیچلو در ویرجینیا بروید، به محض ورود شواهد بسیاری از علاقه‌مندی او به علم می‌بینید -‌نه‌تنها در کتابخانه‌ی بزرگ و گونه‌گون آن، بلکه در ماشین‌های چاپ، درهای خودکار، تلسکوپ و دیگر ابزارهایش، برخی از آن‌ها بر لبه‌ی مرز فناوری در آغاز قرن نوزدهم هستند. برخی از آن‌ها را خودش اختراع کرده بود، برخی را نسخه‌برداری و برخی دیگر را هم خریداری کرده بود. او گیاهان و جانوران قاره‌ی آمریکا را با اروپا مقایسه کرد، برخی فسیل‌ها را شناسایی کرد، از حساب دیفرانسیل برای طراحی نوعی دستگاه شخم‌زنی نوین بهره گرفت. او فیزیک نیوتنی را آموخت و بر آن تسلط پیدا کرد. او می‌گوید طبیعت مقرر کرده ‌بود که دانشمند شوم، اما فرصتی برای دانشمند شدن در ویرجینیای در حال انقلاب نبود. نیازهای جدی‌تری در اولویت بود. او خود را در رویدادهای تاریخی غرق می‌کند که پیرامونش در جریان هستند. می‌گوید همین‌که جنبش استقلال به پیروزی رسید نسل‌های بعد می‌توانند عمر خود را به‌پای علم و موقعیت‌های تحصیلی بگذارند.

جفرسون یکی از قهرمان‌های نخستین من بود، نه‌فقط برای علاقه‌مندی‌ او به علم، (اگرچه این موضوع در شکل‌گیری دیدگاه‏های فلسفی سیاسی‌ او نقش بسیاری داشت) بلکه چون بیش از هر فرد دیگری در گسترش دموکراسی در سراسر جهان نقش داشت. این ایده - که در زمان خود مهیج، جسورانه و انقلابی بود (هنوز هم در بخش‌هایی از جهان این‌چنین است) می‌گوید که نه پادشاهان، نه روحانیون مذهبی، نه فرمانروایان شهرهای بزرگ، نه دیکتاتورها، نه کودتاگرهای نظامی و نه نیروی اقتصادی ثروتمندان و سرمایه‌دارها، بلکه انسان‌های معمولی که باهم همکاری می‌کنند باید بر ملت‌ها فرمانروایی کنند. نه‌تنها جفرسون یک نظریه‌پردازِ سردمدار چنین طرز فکری بود بلکه به‌گونه‌ی عملی نیز در این راستا فعالیت می‌کرد، او تلاش کرد تا تجربه‌ی سیاسی آمریکا را که از آن زمان تاکنون ستوده‌اند و دنباله‌روی آن بوده‌اند، به مرحله‌ی ظهور برساند.

جفرسون، در تاریخ چهارم جولای ۱۸۲۶، در مانتیچلو از دنیا رفت، پنجاه سال پس‌ازآنکه نوشته‌های پرشور او با نام «اعلانیه‌ی استقلال » در میان ایالت‌های مستعمره انتشار یافت. اعلانیه‌ای که به‌وسیله‌ی محافظه‌کاران سراسر جهان محکوم شد. مونارکی (سلطنت‌طلبی)، آریستوکراسی (حکومت طبقاتی اشراف‌زادگان) و مذهب ایالتی چیزهایی بودند که در آن روزگار مورد حمایت محافظه‌کاران بودند. جفرسون، در نامه‌ای که چند روز پیش از مرگش نوشته بود می‌گوید که «این روشنایی علم تجربی بود که نشان داد توده‌های بشر با افساری بر گردن و زینی بر پشت زاده نمی‌شوند و نه آنکه عده‌ای برتر برای لگدزدن بر پهلوی آن‌ها و تاختن بر پشت آن‌ها زاده شوند. او در اعلانیه‌ی استقلال نوشته‌ بود: ما همگی باید فرصت‌های برابر و حقوق غیر‌قابل مصادره داشته باشیم و اگرچه تعریف «همه» به گونه‌ی زننده‌‌ای در ۱۷۷۶ مبهم بود، اما روح اعلانیه‌ی استقلال چنان سخاوتمند بود که امروزه کلمه‌ی «همه» عده بیشتری را شامل می‌شود.

📓 جهان در تسخیر اهریمن: علم نوری در ظلمت
✍🏿 کارل سیگن
🔛 رضا شعبانی

@Chekide_ha

میهن‌پرستان واقعی پرسش‌گرند (۴)

یکی از دلایلی که قانون اساسی را به دست‌نوشته‌ای شجاعانه و جسارت‌آمیز تبدیل می‌کند این است که توان تغییرات پیوسته را در خود دارد، حتی اگر این تغییر در مورد نوع حکومت باشد، اگر خواست مردم باشد باید انجام شود. ازآنجاکه هیچ کس آنقدر باهوش نیست که پیش‌بینی کند کدام ایده ممکن است نیازهای ضروری جامعه را پاسخ‌گو باشد -هرچند که عقل جمعی مخالف با این ایده‌ها باشد و آن‌ها را آسیب‌رسان قلمداد کند- این دست‌نوشته تلاش می‌کند ابراز دیدگاه و نظر را به آزادترین شکل ممکن تضمین کند.

روشن است که باید هزینه‌ای پرداخت شود. شمار بسیاری از ما تنها وقتی‌که خطر سرکوب باورهای خودمان وجود دارد به یاد می‌آوریم که باید از آزادی دفاع کنیم. اگر این‌سو و آن‏سو عقایدی که از آن‌ها بیزار هستیم سانسور شوند، چندان آشفته نمی‌شویم؛ اما در چارچوب شرایط ظریف و حساسی -برای نمونه اصطلاح «فریاد آتش در میان سالن شلوغ» منسوب به اولیور وندل هولمز- آزادی‌های بسیاری در آمریکا امکان‌پذیر است.

● دارندگان اسلحه می‌توانند از عکس چهره‌ی قاضی‌القضات، سخنگوی کاخ سفید و یا رئیس اف بی‌ ای به‌عنوان هدف شلیک استفاده کنند؛ شهروندان خشمگین از دولت می‌توانند تندیسی از رئیس‌جمهور ایالات‌متحده را به آتش بکشند.

● حتی می‌توان ارزش‌های ادیان ابراهیمی یهودی-مسیحی-اسلامی را به تمسخر گرفت و یا حتی همه‌ی چیزهایی که برای بسیاری از ما، گرامی و محترم است، شیطان‌پرستان (اگر چنین افرادی وجود داشته باشند) حق دارند آیین‌ها و مناسک مذهبی خود را اجرا کنند تا زمانی که متن قانون اساسی را زیر پا نگذارند.

● یک مقاله‌ی علمی پذیرفته‌شده یا یک کتاب شناخته‌شده دربرگیرنده‌ی مطالبی که یک قوم را بر قوم دیگری برتر نشان دهد توسط دولت سانسور نمی‌شود هر چند هم که آسیب‌رسان باشد؛ درمان یک استدلال مغلطه‌آمیز ارائه‌ی استدلال بهتر است نه سرکوب و خفقان در مقابله با آن ایده.

● افرادی که دلشان می‌خواهد می‌توانند سیاستمدارانی همچون آدولف هیتلر، جوزف استالین و یا مائو زدونگ را ستایش کنند که به‌روشنی دستشان به خون بسیاری آلوده است. حتی باورهای بسیار نفرت‌انگیز هم حق دارند شنیده شوند.

● برخی افراد و گروه‌ها ممکن است استدلال کنند که دسیسه‌ای در کار است تا یهودیان یا فراماسون‌ها بر جهان چیره شوند و یا اینکه دولت فدرال در راستای اهداف شیطان گام برمی‌دارد.

📓 جهان در تسخیر اهریمن: علم نوری در ظلمت
✍🏿 کارل سیگن
🔛 رضا شعبانی

@Chekide_ha

میهن‌پرستان واقعی پرسش‌گرند (۵)

آن نظام سیاسی که جفرسون و مدیسون و همفکرانشان پایه‌گذاری کردند امکان ابراز عقیده را به آنانی می‌دهد که درکی از سرچشمه‌های آن ندارند و می‌خواهند آن را با چیز دیگری کاملاً متفاوت با آن جایگزین کنند. به‌عنوان نمونه، تام کلارک دادستان کل و درواقع عالی‌ترین مقام قضایی ایالات‌متحده، در ۱۹۴۸ چنین پیشنهادی ارائه داد: «به آن‌هایی که جهان‌بینی ایالات‌متحده را باور ندارند نباید اجازه دهیم که در ایالات‌متحده اقامت کنند»؛ اما اگر تنها یک برجستگی کلیدی در جهان‌بینی آمریکایی باشد، این است که هیچ عقیده‌ی الزام‌آور و یا هیچ جهان‌بینی ممنوعه‌ای وجود ندارد. موارد تازه‌تری وجود دارد برای نمونه در دهه‌ی ۱۹۹۰ جان برکوهوفت، فردی که به علت بمب‌گذاری در یک کلینیک سقط‌جنین در سینسیناتی زندانی است، در خبرنامه‌ی «پرو-لایف» می‌نویسد:

من یک متعصب، بی‌گذشت، واکنش‌گر، بنیاد‌گرا و وفادار به انجیل هستم … متعصب و سخت‌گیر … اینکه ایالات‌متحده روزگاری کشوری باشکوه بود به این دلیل بود که علاوه بر حمایت خداوند، حقیقت و عدالت و تعصب بر آن حکم‌فرما بود.
راندال تری، پایه‌گذار بنیاد «عملیات نجات»، سازمانی که از فعالیت کلینیک‌های سقط‌جنین جلوگیری می‌کند در آگوست ۱۹۹۳ در یک گردهمایی می‌گوید:
بگذارید تا موج نابردباری و کورباوری ذهنتان را بشوید… بله درست است نفرت چیز خوبی است...هدف نهایی ما ملتی مسیحی است … خداوند ما را فرامی‌خواند که بر این کشور چیره شویم … ما تعددگرایی نمی‌خواهیم.
بیان چنین دیدگاه‌ها یا باورهایی به‌وسیله حقوق شهروندی و آزادی مدنی به‌خوبی و به‌طور کامل حمایت می‌شود، هر چند که آن‌هایی که این حمایت را دریافت می‌کنند، اگر کوچک‌ترین فرصتی بیابند حقوق شهروندی و آزادی مدنی را از میان بر می‌دارند. آن دسته دیگر از ما که از چنین حمایتی برخورداریم (و اهمیت آن را درک می‌کنیم) وظیفه داریم تا ضرورت وجود این حقوق را با استفاده از همین آزادی بیان به تمام افراد جامعه بشناسانیم.

آن‌ها چه ابزاری دارند که خودشان را در مقابل خطاهای انسانی محافظت کنند، این آموزه‌های جایگزین و سازمان‌های وابسته چه سازوکاری برای جلوگیری از اشتباهات پیشنهاد می‌کنند؟ یک رهبر مبرا از خطا؟ نژاد؟ ملی‌گرایی؟ کنار نهادن مدنیت و شهرنشینی، به‌جز مواد انفجاری و تسلیحات اتوماتیک؟ چگونه می‌توانند از درستی تصمیمات اطمینان حاصل کنند -به‌ویژه در گمراهی و تاریکی قرن بیستم؟ آیا انان خود را از روشنایی برای یافتن مسیر مناسب بی‌نیاز می‌دانند؟

📓 جهان در تسخیر اهریمن: علم نوری در ظلمت
✍🏿 کارل سیگن
🔛 رضا شعبانی

@Chekide_ha

میهن‌پرستان واقعی پرسش‌گرند (۶)

فیلسوف انگلیسی، جان استوارت میل در کتاب ستودنی‌اش، «در باب آزادی» استدلال می‌کند که سکوت در مقابل یک ایده، نوعی «پلیدی» است. اگر آن ایده درست باشد، فرصت جایگزینی اشتباه و خطا را با حقیقت از دست می‌دهیم؛ و اگر بر خطا باشد، از درک عمیق‌تر حقیقت، در مقایسه‌ی آن با خطا محروم می‌مانیم. اگر ما تنها به استدلال جانب‌دارانه‌ی خودمان توجه کنیم، می‌توان گفت همان را هم به‌درستی درک نکرده‌ایم؛ ایده‌ی پوسیده و ناآزموده‌ای خواهد شد که از روی عادت پذیرفته شده است، مرده و بی‌رنگ می‌شود و به گوشه و کناری می‌رود.

میل همچنین می‌نویسد، «اگر جامعه دست روی دست بگذارد بخش بسیاری از افراد آن بدون رشد فکری بالغ شوند، به‌گونه‌ای که توانایی انجام وظیفه در جهت تصمیمات عاقلانه و دوراندیشانه را نداشته باشند، آن جامعه دچار کوتاهی شده است». جفرسون همین نکته را برجسته‌تر بیان می‌کند: «اگر یک ملت با وجود مدنیت گسترده بخواهد هم آزاد باشد و هم بی‌تفاوت، انتظار چیزی را دارد که هیچ گاه روی نداده است و هرگز هم روی نخواهد داد». در نامه‌ای که به مدیسون می‌نویسد این رشته افکار را دنبال می‌کند: «جامعه‌ای که اندکی آزادی را با اندکی امنیت و نظم مبادله می‌کند، هردو را از دست می‌دهد و شایستگی هیچ‌کدام را هم ندارد.»

📓 جهان در تسخیر اهریمن: علم نوری در ظلمت
✍🏿 کارل سیگن
🔛 رضا شعبانی

@Chekide_ha

میهن‌پرستان واقعی پرسش‌گرند (٧)

وقتی مردم به دیدگاه‌های گوناگون و متفاوت با دیدگاه پذیرفته‌شده گوش فرا می‌دهند و در بحث و گفتگوی آزاد شرکت می‌کنند، ذهنیتشان تغییر می‌کند. این اتفاق رخ می‌دهد. به‌عنوان نمونه هوگو بلک در ابتدای جوانی اش عضوی از کو کلاکس کلن (سازمان سری ضد سیاه‌پوستان) بود؛ او بعدها عضوی از دیوان عالی عدالت شد و یکی از رهبران تصمیم‌گیری تاریخی دیوان عالی عدالت مبنی بر تعمیم حقوق شهروندی به همه‌ی آمریکایی‌ها، بر اساس چهاردهمین اصل ترمیمی قانون اساسی بود: گفته می‌شود وقتی جوان بود لباسی سراسر سفید می‌پوشید و سیاه‌پوست‌ها را می‌ترساند؛ وقتی بالغ‌تر شد لباسی سراسر سیاه می‌پوشید (لباس قضاوت) و سفید‌پوست‌ها را می‌ترساند.

در مورد دادرسی کیفری، حقوق شهروندی پیش‌بینی کرده است که ممکن است پلیس، نیروهای امنیتی و مقام‌های قضایی وسوسه شوند که شهود را بترسانند و امکان مجازات را فراهم کنند. نظام دادرسی کیفری ممکن است به خطا رود؛ انسان‌های بی‌گناه ممکن است برای جرائمی که مرتکب نشده‌اند مجازات شوند؛ آن‌ها که قدرت را در دست دارند امکانات بی‌مانندی در اختیار دارند تا برای آن دسته افرادی که نمی‌پسندند به دلایلی که ارتباطی به جرم مورد ادعا ندارد پاپوش درست کنند؛ بنابراین حقوق شهروندی باید از متهمان پشتیبانی کند. نوعی واکاوی هزینه-بهره انجام می‌شود. هر وقت که لازم باشد مجرم می‌تواند آزاد شود تا در صورت بی‌گناه بودن به دام مجازات گرفتار نشود. موضوع فقط یک فضیلت اخلاقی نیست؛ بلکه سوءاستفاده‌ی نظام دادرسی کیفری در سرکوب ارای نامحبوب و اقلیت‌ منفور را هم در برمی‌گیرد. این هم بخشی از سازوکار تصحیح خطا است.

به‌طورکلی ایده‌های نو، خلاقیت و ابتکار همواره ما را به‌نوعی آزادی رهنمون می‌سازند، جست‌وخیزی برای عبور از موانع و کنار گذاشتن محدودیت‌ها هستند. آزادی یک پیش‌نیاز برای ادامه‌ی رویکرد ظریف تجربه‌گرایی در علم است، به همین دلیل اتحاد جماهیر شوروی نتوانست یک جامعه‏ی تمامیت‌خواه باقی بماند و همگام با آن در فناوری هم هماورد جهان نوین باشد. از سوی دیگر علم تجربی -یا بهتر است بگوییم آمیزه‌ای ظریف از شک‌گرایی و انعطاف‌پذیری و تهییج گوناگونی افکار و گفتمان- نوعی پیش‌نیاز برای تمرین پیوسته‌ی آزادی‌خواهی در یک اجتماع صنعتی و دارای فناوری‌های پیشرفته است.

📓 جهان در تسخیر اهریمن: علم نوری در ظلمت
✍🏿 کارل سیگن
🔛 رضا شعبانی

@Chekide_ha

میهن‌پرستان واقعی پرسش‌گرند (٨)

همین‌که شما پافشاری مذهب را بر این دیدگاه رایج که زمین مرکز عالم است، به پرسش گرفتید، دلیلی نمی‌ماند که ادعای مکرر و قاطع رهبران مذهبی را مبنی بر اینکه خداوند پادشاهان را برای فرمانروایی برای ما فرستاده است، بپذیرید. در قرن هفدهم به‌آسانی می‌توانستید انگلیسی‌ها و هیئت‌منصفه را در ایالات مستعمره به یک پیکار جنون‌آمیز بر سر این عمل پرهیزکارانه یا آن عمل کفرآمیز تحریک کنید. آن‌ها حاضر می‌شدند مردم را تا سر حد مرگ به خاطر باورهایشان شکنجه کنند؛ اما در سال‌های پایانی قرن هفدهم دیگر به‌درستی این کار اطمینان نداشتند.
گفته‌ی دیگری از راسیتا (برگرفته از کتابش، به بار نشستن نظام جمهوری ، سال ۱۹۵۳):

تحت تأثیر جامعه‌ی آمریکایی، مسیحیت تااندازه‌ای میانه‌رو و انسانی‌تر شده است -بردباری بیشتری در مجادله‌ی بین مذاهب از خود نشان می‌دهد، با گسترش نیک‌اندیشی و خردگرایی، سخاوتمندانه‌تر پیش می‌رود، با گسترش علم گرایش بیشتری به تجربه دارد، در شکل‌گیری مردم‌سالاری فردگراتر عمل می‌کند. مهم‌تر آنکه، به شکل روز افزون شمار بیشتری از مهاجرین، طبق اظهارات همراه با ناراحتیِ یکی از واعظین مذهبی، سکولارتر و شک‌گراتر می‌شوند.
حقوق شهروندی مذهب را از حکومت جدا می‌داند، بیشتر به این دلیل که بسیاری از مذهب‌ها غرق در جمود فکری هستند، پیروان هر یک متقاعد شده‌اند که حقایق به‌طور انحصاری نزد خودشان است و بنابراین حق خودشان می‌دانند که این حقایق را بر دیگران تحمیل کند. در بسیاری موارد هواخواهان و پیشوایان چنین ادیان تمامیت‌خواهی نمی‌توانند به‌هیچ‌روی، با دیگران به به توافق برسند و یا اینکه بپذیرند که حقیقت ممکن است نزد مکتب فکری رقیب باشد.

📓 جهان در تسخیر اهریمن: علم نوری در ظلمت
✍🏿 کارل سیگن
🔛 رضا شعبانی

@Chekide_ha

میهن‌پرستان واقعی پرسش‌گرند (٩)

هوگو بلک در جایگاه بالاترین مقام قضایی و صدور رأی در مورد واقعه انگل-ویتاله ، ۱۹۶۲ اصلاحیه‏ی متمم اول قانون اساسی را چنین توصیف می‌کند:

نخستین و آشکارترین مقصود آن بر این باور استوار است که پیوند میان حاکمیت و مذهب، کارایی حکومت را از بین می‌برد و مذهب را هم دچار فرومایگی می‌کند. افزون بر آن، در اینجا هم تجزیه قوا صورت می‌گیرد. هر آیین و مسلکی، طبق آنچه والتر سویج لاندور اشاره می‌کند، نوعی بررسی اخلاقی بر دیگر آیین‌ها اعمال می‌کند: «سلامت رقابت مذهبی به‌اندازه‌ی رقابت تجاری است» اما تاوان آن سنگین‌تر است: این رقابت یک مانع دست و پاگیر برای گروه‌های مذهبی قلمداد می‌شود که همگی می‌خواهند منافع جمعی را (طبق صلاحدید خودشان) مشخص کنند.

راسیتا چنین نتیجه‌گیری می‌کند:

آموزه‌های دووجهی جدایی کلیسا از دولت و آزادی فردی جوهره‌ی اصلی دموکراسی ما هستند، اگر حتی آن‌ها را بزرگ‌ترین هدیه‌ی آمریکا در آزاد ساختن انسان غربی ندانیم.

حال باید گفت این حقوق چه سودی دارند اگر بی‌استفاده بمانند -آزادی بیان هنگامی‌که کسی حکومت را به چالش نکشد، آزادی رسانه‌ها هنگامی‌که هیچ کس علاقه‌ای به پرسیدن سوالات چالش‌برانگیز ندارد، آزادی گردهمایی وقتی معترضی وجود نداشته باشد، حق رأی همگانی وقتی فقط نیمی از افرادی که صلاحیت رأی دادن دارند در رأی‌گیری شرکت می‌کنند، جدایی کلیسا و دولت وقتی‌که مرز این جدایی پیوسته بازبینی نگردد. بی‌توجهی و بکار نبستن به مرور، آن‌ها را به چیزی بیشتر از ابزار رأی‌گیری تبدیل نمی‌کند، میهن‌پرستی ریاکارانه. حقوق شهروندی و آزادی: از آن‌ها بهره گیرید یا آن‌ها را از دست خواهید داد.

📓 جهان در تسخیر اهریمن: علم نوری در ظلمت
✍🏿 کارل سیگن
🔛 رضا شعبانی

@Chekide_ha

میهن‌پرستان واقعی پرسش‌گرند (١٠)

به لطف دوراندیشی پایه‌گذاران حقوق شهروندی -و همچنین به لطف تلاش همه‌ی آن‌هایی که با پذیرفتن خطراتش، به تثبیت و به کار بستن آن حقوق پرداختند- اکنون دیگر برانداختن آزادی بیان کار دشواری است. اعضای اداره‌کننده‌ی کتابخانه‌ها، اداره‌ی مهاجرت، پلیس، اف. بی. آی؛ و سیاستمداران جاه‌طلب که می‌خواهند به قیمت ناچیزی رأی مردم را بخرند، ممکن است گاه و بی‌گاه تلاششان را [برای تخریب آزادی] بکنند، اما دیر یا زود سرکوب به مرز انفجار می‌رسد. هرچه باشد، قانون اساسی است که بر این سرزمین حکومت می‌کند، مقام‌های اجرایی به پاسداری از آن سوگند یاد کرده‌اند و کنشگران سیاسی و مجریان قانون پیوسته در خط مقدم ایستادگی می‌کنند و تا پای مرگ از آن‌ها پشتیبانی می‌کنند.

با وجود این، افت استانداردهای تحصیلی، کاهش شایستگی عقلانی، کاهش شور و شوق به گفتمان اساسی، هدایت جامعه در تقابل با شک‌گرایی، آزادی ما را اندک‌اندک فرسوده و حقوق شهروندی‌مان پایمال را می‌کنند. بنیان‌گذاران آمریکا، این را به‌خوبی دریافته بودند: «تا آن دم که حقوق اساسی بر مبنای قانون پاس داشته شود، فرمانروایان ما امانت‌دارند و ما مردم هم یکپارچه‌ایم»، سخنی دیگر از توماس جفرسون.

با پایان یافتن این جنگ [انقلابی] رو به سراشیبی خواهیم گذاشت. دیگر نیازی نخواهد بود که هر دم به مردم پناه ببریم. آن‌ها فراموش خواهند شد و بنابراین حقوقشان نادیده گرفته خواهد شد. حتی آن‌ها هم خودشان را فراموش می‌کنند و غرق در یگانه استعداد مال‌اندوزی می‌شوند و هرگز به فکر همبستگی در راستای تحقق حقوقشان بر نخواهند آمد؛ و باقیمانده‌های غل و زنجیرهایی که با پایان این جنگ از پایمان گسسته نخواهند شد، بلندمدتی برجا می‌مانند؛ این زنجیرهای اسارت سنگین و سنگین‌تر خواهند شد، «تا آنکه یا حقوقمان احیا شوند و یا در آشوبی سهمگین بر باد روند».

آموزش و ترویج ارزش‌های آزادی بیان و آزادی‌های دیگری که حقوق شهروندی‌مان آن‌ها را پشتیبانی می‌کند، اینکه چه رخ می‌دهد اگر این حقوق را نداشته باشیم و اینکه چگونه آن‌ها را بکار گیریم و از آن‌ها پاسداری کنیم، باید پیش‌نیازی اساسی برای یک شهروند آمریکایی باشد -و یا شهروند هر ملتی باشد، همچنین این آزادی باید تا آن اندازه گسترش یابد که چنین حقوقی دست‌نخورده باقی بمانند. اگر ما نتوانیم اندیشه مستقل خود را شکل دهیم، اگر ما تمایلی به پرسش گرفتن مراجع قدرت نداشته باشیم، آن‌گاه ما همچون خمیر در دست آن‌هایی قرار داریم که در کانون قدرت‌اند؛ اما اگر شهروندان تحصیل‌کرده و باسواد باشند و اندیشه‌های مستقل خود را شکل دهند، آنگاه آن‌هایی که در کانون قدرت‌اند در خدمت ما خواهند بود. در هر جامعه و کشوری باید به کودکان روش علمی و دلایل داشتن حقوق شهروندی را بیاموزیم. همراه با این آموزه‌ها نوعی نجابت و بزرگواری، فروتنی و روحیه جمع‌گرایی در فرد شکل می‌گیرد. در این دنیایی که به دلیل ویژگی‌های ما انسان‌ها توسط اهریمن تسخیر شده است، شاید این آموزه‌ها تمام آن چیزی باشند که میان ما و تاریکی سایه‌گستر قرارگرفته‌اند.

📓 جهان در تسخیر اهریمن: علم نوری در ظلمت
✍🏿 کارل سیگن
🔛 رضا شعبانی

🔚

@Chekide_ha