حافظه‌ی آینده

هنری مولایسون، اولین بار در پانزده‌سالگی دچار حمله‌ی تشنج شد. از آن پس، تعداد وقوع حمله‌ها روزبه‌روز بیش‌تر شد. به‌دلیل احتمال بروز تشنج‌های شدید در آینده، پزشکان با توسل به نوعی روش جراحی تجربی، یعنی برداشتن قسمت داخلی لب گیجگاهی مغز مشتمل بر هیپوکامپ در هر دو نیم‌کره سعی کردند او را درمان کنند. به‌دنبال این عمل، تشنج‌های او بهبود یافت اما یک عارضه‌ی ناخوشایند به‌وجود آمد: هنری تا پایان عمرش دیگر قادر نبود خاطرات جدیدی در ذهنش تشکیل دهد.

اما داستان به‌همین جا ختم نشد. غیر از عدم توانایی تشکیل خاطره‌های جدید، او قادر به داشتن تصوری از آینده نیز نبود.

فرض کنید قرار است فردا به ساحل دریا بروید. چه حدس می‌زنید؟ موج‌سواران و قلعه‌های شنی و امواج خروشان؟ پرتوهای خورشید که از لابه‌لای ابرها به زمین می‌تابند؟ اگر همین سوال‌ها را از هنری می‌پرسیدید، معمولاً جواب می‌داد «من فقط می‌توانم رنگ آبی را ببینم.» مشکل هنری یکی از مکانیسم‌های مغز را که زیرساخت حافظه است آشکار می‌کند. هدف این مکانیسم‌ها فقط ثبت و ضبط مسائل مربوط به گذشته نیست. این مکانیسم‌ها امکان پیش‌بینی آینده را نیز برای ما فراهم می‌کنند. برای فکر‌کردن به ماجرایی که فردا در ساحل برایتان پیش می‌آید، هیپوکامپ مغز با ترکیب اطلاعات گذشته، راه را برای رسیدن به تجسم کافی، باز می‌کند.

📓 مغز: داستان شما
✍ دیوید ایگلمن
®️ محمداسماعیل فلزی

🆔 @Chekide_ha

من هشیارم

وقتی به این فکر می‌کنیم که کیستیم، یک جنبه‌ی مهم وجود دارد که نمی‌توان آن را نادیده گرفت. این‌که ما موجودی زنده و بیداریم و می‌توانیم وجود خود را درک کنیم. من حس می‌کنم که این‌جا هستم و دارم با چشم‌هایم دنیا را می‌بینم و دارم این فیلم رنگی را از مرکز صحنه‌ای که در آن حضور دارم تماشا می‌کنم. اجازه دهید این حس را خودآگاهی یا شعور بنامیم.

دانشمندان اغلب درباره‌ی تعریف دقیق خودآگاهی بحث می‌کنند. اما با استفاده از یک مقایسه‌ی ساده می‌توانیم منظور خود را از این کلمه روشن کنیم: ما وقتی بیداریم خودآگاهی داریم ولی وقتی در خواب عمیق هستیم فاقد خودآگاهی هستیم. این تمایز، ما را به سوالی ساده می‌رساند: فعالیت مغز در این دو حالت چه فرقی دارد؟ یک راه برای پاسخ‌دادن به این سوال، استفاده از نوار مغز (Electroencephalogram (E.E.G)) است، شیوه‌ای که حاصل فعالیت میلیاردها نورون را که سیگنال‌های الکتریکی قابل ثبت روی سطح جمجمه ایجاد می‌کنند نمایان می‌کند. این تکنیک، تا حدودی خام و ابتدایی است. گاهی آن را با تلاش برای درک قوانین بیس‌بال با نگه‌داشتن میکروفونی بیرون زمین بیس‌بال مقایسه می‌کنند. با این‌همه، نوار مغز می‌تواند راه سریع و شخصی برای نمایان‌ساختن تفاوت حالت خواب با بیداری باشد.

در حالت بیداری، امواج مغزی نشان می‌دهند که میلیاردها نورون به‌گونه‌ای پیچیده در حال تبادل پیام‌هایی با یک‌دیگرند، مثل هزاران آدم که وسط یک مسابقه‌ی بیس‌بال دارند با هم حرف می‌زنند.

وقتی می‌خوابیم، مثل این است که دستگاه بدن خاموش می‌شود. گویی استادیوم نورون‌ها آرام می‌شود اما در سال ۱۹۵۳ کشف شد که این تصور غلط است. مغز در شب نیز مانند روز فعال است، فقط حین خواب نورون‌ها به‌گونه‌ای متفاوت با یک‌دیگر هماهنگ شده و وارد مرحله‌ای ریتمیک و هم‌زمان می‌گردند. درست مانند این است که حاضران در یک استادیوم، با هم به تولید امواج مکزیکی بپردازند.

چنان‌که می‌توان حدس زد، پیچیدگی سروصدای موجود در یک استادیوم وقتی به حداکثر می‌رسد که در آن هزاران گفتگوی متفاوت به‌طور جداگانه در آن واحد حال انجام باشند. ولی وقتی حاضران در یک استادیوم، موجی هماهنگ ایجاد کنند، مشابه حالتی است که فعالیت عقلی و فکری در کم‌ترین حد است.

پس وضع ما در هر لحظه به چگونگی ریتم شلیک‌های نورونی ما وابسته است. طی روز با فعالیت پیچیده و یکپارچه‌ی نورونی، خودآگاهی پدیدار می‌شود اما در شب زمانی که برهم‌کنش نورون‌ها به حداقل می‌رسد خودآگاهی از میان می‌رود. کسانی که به شما علاقه دارند، باید تا صبح روز بعد منتظر باشند، یعنی تا زمانی که نورون‌های شما از تولید امواج دست بردارند و با همان ریتم پیچیده‌ی سابق، آغاز به‌کار کنند. آن‌وقت است که شما دوباره به میدان وجود قدم گذاشته‌اید.


خودآگاهی زمانی ایجاد می‌شود که نورون‌ها، در عین داشتن ریتم‌های مستقل با یک‌دیگر، به‌شیوه‌ای پیچیده و ظریف همکاری کنند. در خواب با امواج آهسته، نورون‌ها هم‌زمانی بیش‌‌تری دارند ولی خودآگاهی وجود ندارد.


بنابراین، این‌که ما کیستیم وابسته است به این‌که نورون‌های ما در آن لحظه دارند چه کاری را انجام می‌دهند.

📓 مغز: داستان شما
✍ دیوید ایگلمن
®️ محمداسماعیل فلزی

🆔 @Chekide_ha

مغز مانند دانه‌های برف است

من پس از اتمام تحصیل در دانشگاه، این افتخار را داشتم که با یکی از بزرگ‌ترین دانشمندان مورد علاقه‌ام ، یعنی فرانسیس کریک کار کنم. در آن زمان، او داشت درباره‌ی مسئله‌ی خودآگاهی تحقیق می‌کرد. روی تخته‌سیاه دفتر کارش پر بود از انبوه جملات و آن‌چه مرا متعجب می‌کرد. کلمه‌ای بود که در وسط کلمات دیگر و بزرگ‌تر از همه نوشته شده بود: معنا. ما مطالب زیادی درباره‌ی کار نورون‌ها و شبکه‌های عصبی و بخش‌های مختلف مغز می‌دانیم اما نمی‌دانیم چرا سیگنال‌هایی که در مغز در حال ارسال‌اند، برای ما معنا ایجاد می‌کنند. چگونه ماده‌ی مغز انسان می‌تواند سبب توجه او به چیزی شود؟

معضل «معنا» هنوز حل نشده است. اما من فکر می‌کنم می‌توانیم آن را به این شکل بیان کنیم: «معنای یک چیز برای شما مجموعه‌ی تداعی‌های گسترده‌ی شما درباره‌ی آن چیز بر پایه‌ی همه‌ی تجربه‌های زندگی شماست.»

اینک فرض کنید لکه‌های رنگی موجود بر روی یک پارچه، الگوی پرچم کشوری را به خود بگیرند. تقریباً به یقین می‌توان گفت دیدن چنان تصویری، حالتی را در شما ایجاد می‌کند که مربوط به تجربه‌های گذشته‌ی زندگی شماست. ما اشیاء را چنان‌که هستند درک نمی‌کنیم، بلکه آن‌ها را مانند خود می‌بینیم.
هریک از ما در زندگی، مسیر حرکت خاص خود را داریم که تحت هدایت ژن‌ها و تجربه‌های زندگی تعیین می‌شود و بنابراین، هر مغزی دارای حیات درونی متفاوتی است. مغزها مانند دانه‌های برف، یگانه و منحصربه‌فردند.

در همان حال که تریلیون‌ها ارتباط جدید بین سلول‌های مغزی ساخته می‌شوند، الگویی خاص پدید می‌آید که ویژه‌ی شماست و نشان می‌دهد هیچ‌کسی تاکنون مانند شما به‌وجود نیامده و در آینده نیز به‌وجود نمی‌آید. درک خاص خودآگاهی شما، لحظه‌ی منحصر به وجود شماست.

چون توده‌ی فیزیکی ما پیوسته در حال تغییر است، پس ما نیز مدام داریم عوض می‌شویم. ما موجودات ثابتی نیستیم ز گهواره تا گور مانند اثری هستیم که پیوسته به‌پیش می‌رود.


تفسیر ما از اشیاء وابسته به سیر و سلوک مغز ما در گذشته است و کم‌تر با خود اشیاء به‌طور مستقیم ارتباط دارد. این دو مستطیل، صرفاً حاوی ترتیبی از رنگ‌های مختلف‌اند. یک سگ نمی‌تواند تفاوت مشخصی بین آن‌ها قائل شود. واکنش هر فرد نسبت به این تصاویر، مربوط به خود اوست، نه تصاویر.


📓 مغز: داستان شما
✍ دیوید ایگلمن
®️ محمداسماعیل فلزی

🆔 @Chekide_ha

🌹 نوروزتان کتاب‌آگین ♥️

🆔 @Chekide_ha

پندار واقعیت

از همان اول صبح که از خواب برمی‌خیزیم، با هجوم نور و صدا و بوهای مختلف روبه‌رو هستیم. این تحریکات، مانند سیلی به‌سوی حواس ما روانه می‌شوند. این رونمایی هر روزه از جهان، بدون نیاز به فکر یا تلاش ما بوده و ما، در واقعیت انکار‌ناپذیر جهان غوطه‌ور می‌شویم.

اما چه میزان از این واقعیت ساخته‌ی مغز ماست و در درون سرمان انجام می‌شود؟ مارهای چرخان موجود در شکل ذیل را در نظر بگیرید. صفحه ثابت است اما به‌نظر می‌آید مارهای آن دارند در هم می‌لولند. چگونه است که ما می‌دانیم تصاویر ثابت هستند ولی مغز ما احساس حرکت می‌کند؟

در صفحه‌ی شطرنجی که در شکل ذیل می‌بینید (اگرچه این‌گونه به‌نظر نمی‌رسد) اما رنگ مربع‌های A و B دقیقاً مشابه‌اند. کافی است باقی تصویر را بپوشانید. چگونه است که با وجود مشابه‌بودن رنگ مربع‌های مذکور، آن‌ها تا این اندازه متفاوت جلوه می‌کنند؟

پندارهایی از این قبیل به ما نشان می‌دهند تصویری که از جهان در ذهن خود داریم، الزاماً تصویر دقیقی نیست. درک ما از واقعیت، به‌جای آن‌که فقط به پیشامدهای جهان خارج مربوط باشد، بیش‌تر با آن‌چه که درون مغز ما می‌گذرد ارتباط دارد.


پندار مارهای چرخان، تصویری از آکیوشی کیتااو کا. این تصویر ثابت است اما به بیننده احساس حرکت می‌دهد.


پندار صفحه‌ی شطرنج، ارائه‌شده توسط ادوارد آدلسون. رنگ مربع‌های A و B را با هم مقایسه کنید.


📓 مغز: داستان شما
✍ دیوید ایگلمن
®️ محمداسماعیل فلزی

🆔 @Chekide_ha

انتقال حسی


در زیست‌شناسی، راه‌هایی برای تبدیل اطلاعات جهان خارج به سیگنال‌های الکتروشیمیایی ابداع شده است. این‌ها نمونه‌هایی از دستگاه خاص تبدیل داده‌ها هستند که در بدن ما وجود دارند: سلول‌های مویی گوش داخلی، انواع گیرنده‌های لمسی پوست، جوانه‌های چشایی زبان، گیرنده‌های مولکولی پیاز بویایی و گیرنده‌های نوری خلف چشم (شبکیه).


سیگنال‌های محیطی به سیگنال‌های الکتروشیمیایی تبدیل شده و به سلول‌های مغزی ارسال می‌شوند. این نخستین گام دریافت اطلاعات از دنیای خارج توسط مغز است. چشم‌ها جریان فوتون‌ها را به سیگنال‌های الکتریکی تبدیل می‌کنند و گوش داخلی نیز ارتعاشات هوای فشرده را به سیگنال‌های الکتریکی تبدیل می‌کند. گیرنده‌های پوست (و نیز داخل بدن) فشار، کشش، دما و تحریکات شیمیایی مضر را به سیگنال‌های الکتریکی تبدیل می‌کنند. بینی مولکول‌های حاوی رایحه و زبان ملکول‌های حامل مزه را به سیگنال‌های الکتریکی تبدیل می‌کنند. در شهری انباشته از گردشگران خارجی، باید ارز خارجی را به ارز رایج تبدیل کرد تا انجام تبادل‌های مالی امکان‌پذیر شود. با این شیوه‌ی جهانی می‌توان پذیرای مسافرانی شد که از چهارگوشه‌ی جهان می‌آیند.

یکی از مشکلات ناگشوده‌ی قلمرو علوم اعصاب، «معضل اتصال» نام دارد. باتوجه‌به این‌که داده‌های بینایی در بخشی از مغز و داده‌های شنوایی در بخش دیگری از مغز پردازش می‌شوند، مغز چگونه می‌تواند تصویری یکپارچه و متحد از جهان به ما ارائه دهد. با وجودی که این معضل تاکنون حل نشده اما وجود ارز رایج در میان نورون‌ها و نیز ارتباط گسترده‌ی آن‌ها با هم می‌تواند تا حدودی مسئله را توجیه کند.

📓 مغز: داستان شما
✍ دیوید ایگلمن
®️ محمداسماعیل فلزی

🆔 @Chekide_ha

من کور بودم اما حالا می‌بینم

مایک می، در سن سه‌ونیم‌سالگی بینایی‌اش را از دست داد. بروز یک انفجار شیمیایی، سبب ایجاد نسج جوشگاه در قرنیه‌ی چشم او و سد راه تماس چشم او با فوتون‌های نور شد. اما او در عین کوری توانست در عرصه‌ی تجارت فرد موفقی باشد و نیز با کمک جهت‌یابی توسط علائم تولید‌کننده‌ی صدا در رشته‌ی اسکی پارالمپیک هم قهرمان شد.

وی با گذشت ۴۰ سال از نابینایی‌اش پی برد که با استفاده از شیوه‌ی جدید پیوند سلول‌های بنیادی می‌تواند بیماری‌اش را درمان کند و بنابراین، تصمیم گرفت چشمش را عمل کند. درواقع، کوری او فقط ناشی از آسیب قرنیه بود و برای درمان آن راه‌حلی ساده ابداع شده بود.

نتیجه‌ی درمان دور از انتظار بود. فیلم‌برداران تلویزیونی منتظر لحظه‌ای بودند که پانسمان چشم او را باز کنند. مایک می‌گوید «وقتی پزشکان گاز را از روی چشمم برداشتند، ناگهان موجی از نور به چشمم تابید و رگباری از هزاران تصویر به سویم سرازیر شد. سیلی از اطلاعات بینایی به طرفم هجوم آورد و غافلگیر شدم.»

قرنیه‌ی جدید مایک، همان‌گونه که تصور می‌شد نور را عبور می‌داد و بر شبکیه متمرکز می‌کرد اما مغز قادر به تفسیر اطلاعات دریافتی نبود. مایک در میان دوربین‌های خبری که به این‌سو و آن‌سو می‌رفتند، به‌ظاهر، چهره فرزندانش را دید و به روی آن‌ها لبخند زد اما در درونش گویی چیزی یخ بسته بود. نمی‌توانست بگوید بچه‌هایش شبیه چه هستند و نمی‌توانست آن‌ها را از هم بازشناسد. اکنون وقتی یاد آن روز می‌افتد، می‌گوید «قدرت بازشناسی چهره را از دست داده بودم.» از دید پزشکان متخصص، عمل پیوند با موفقیت انجام شده بود اما از دید مایک، او بینایی را به‌طور کامل به‌دست نیاورده بود. به قول خودش «خدایا، دنیا داشت دور سرم می‌چرخید.»

او با کمک پزشکان و اعضای خانواده‌اش از اتاق معاینه بیرون آمد و قدم به راهرو گذاشت. مدام به قالی و تصاویر روی دیوارها و چهارچوب درها خیره می‌شد اما هیچ‌یک از آن‌ها برایش معنایی نداشتند. وقتی می‌خواست سوار ماشین شود که به خانه برود و چشمش افتاد به خودروها و ساختمان‌ها و آدم‌هایی که به این‌سو و آن‌سو می‌رفتند، در عین ناتوانی سعی می‌کرد از چیزهایی که می‌بیند سر در بیاورد. در بزرگراه، این‌طور به‌نظرش می‌رسید که دارند با شدت به مستطیل بزرگی که در برابرشان قرار دارد برخورد می‌کنند و مدام خودش را جمع می‌کرد. این مستطیل‌ها همان علایم راهنمایی کنار بزرگراه بودند. نمی‌توانست نوع اشیا را تشخیص دهد یا عمق آن‌ها را دریابد. حتی پس از انجام عمل جراحی، اسکی‌کردن برایش خیلی سخت‌تر شده بود. او به‌مدت یک‌ماه دوره‌ی دشواری را گذراند. سرانجام توانست تفاوت بین اشخاص، درختان، سایه‌ها و حفره‌ها را تشخیص دهد. در ابتدا، همه‌ی این‌ها برایش مثل تیرگی‌هایی در زمینه پوشش سفید برف بودند.

درسی که از داستان مایک می‌گیریم، این است که سامانه‌ی بینایی مثل یک دوربین عکاسی نیست. دیدن، شبیه برداشتن پوشش لنز دوربین نیست. چشم‌ها برای تحقق دیدن، به‌مراتب از دوربین کارآمدترند.

در مورد مایک، چهل سال کوری سبب شده بود که قسمتی از مغزش یا همان قشر بینایی که با دیدن در ارتباط بود، به خدمت باقی حواسش، مانند شنوایی و لمس درآید. بنابراین، توانایی مغز او برای پردازش سیگنال‌های دریافتی به‌منظور ایجاد حس بینایی از بین رفته بود. بینایی، از هماهنگی کار میلیاردها نورون که برای نواختن یک سمفونی پیچیده و خاص با یک‌دیگر همکاری دارند به‌وجود می‌آید.

مایک اکنون با گذشت ۱۵ سال از جراحی، هنوز در خواندن کلمات و پی‌بردن به معانی تظاهر چهره‌ی افراد مشکل دارد و برای کمک به بینایی ناقص خود سایر حواسش را برای تفسیر اطلاعات به‌کار می‌برد. مثلاً شیء مورد نظر را لمس می‌کند، برمی‌دارد و به صدای آن گوش می‌دهد. این همان کاری است که همه‌ی کودکان، زمانی که مغز برای نخستین‌بار می‌خواهد جهان خارج را درک کند انجام می‌دهند.

📓 مغز: داستان شما
✍ دیوید ایگلمن
®️ محمداسماعیل فلزی

🆔 @Chekide_ha

برای دیدن فقط داشتن چشم کافی نیست

وقتی بچه‌ها اشیایی را که در برابرشان قرار دارند لمس می‌کنند، فقط برای پی‌بردن به ترکیب و شکل اشیا نیست. این اعمال برای دیدن نیز ضروری‌اند. شاید تصور این‌که حرکت بدن برای دیدن ضروری باشد کمی دشوار باشد اما دانشمندان این نکته را به کمک دو بچه‌گربه، به زیبایی هرچه تمام‌تر در سال ۱۹۶۳ نشان دادند.

ریچارد هلد و آلن هاین، دو محقق از MIT، دو بچه‌گربه را در داخل استوانه‌ای که نوارهای عمودی داشت قرار دادند. هر دو بچه‌گربه، ضمن حرکت در داخل استوانه، داده‌های حسی را دریافت می‌کردند اما تجربه‌ی آن‌ها با هم یک تفاوت اساسی داشت. گربه‌ی اول، طبق میل خودش حرکت می‌کرد، اما گربه‌ی دوم سوار بر محملی متصل به محوری مرکزی بود. علی‌رغم این نوع طراحی، هر دو گربه چیز واحدی را می‌دیدند. نوارها برای هر دو در یک زمان و با یک سرعت به حرک درمی‌آمدند. اگر حس بینایی فقط به فوتون‌هایی که به چشم برخورد می‌کردند وابسته بود، سیستم بینایی هر دو گربه می‌بایست به‌طور مشابهی رشد می‌کرد. اما نتیجه‌ی تحقیق عجیب بود: فقط گربه‌ای که راه می‌رفت و حرکت می‌کرد توانست به بینایی طبیعی دست یابد. گربه‌ای که سوار محمل بود هیچ‌گاه نتوانست به‌طور مناسبی قادر به دیدن شود و سامانه‌ی بینایی او به رشد طبیعی نرسید.


دو بچه‌گربه را داخل استوانه‌ای که نوارهایی عمودی بر دیواره‌اش ترسیم شده بود قرار دادند، طوری‌که یکی می‌توانست راه برود اما دیگری سوار بر محمل بود. هر دو بچه‌گربه، داده‌های بینایی یکسانی را دریافت می‌کردند، اما فقط بچه‌گربه‌ای که راه می‌رفت و می‌توانست حرکاتش را با تغییرات داده‌های بینایی‌اش هماهنگ کند، به بینایی طبیعی و مناسب دست یافت.


بنابراین، بینایی فقط مربوط به فوتون‌ها که قشر بینایی می‌تواند آن‌ها را تفسیر کند نیست.، بینایی وابسته به تجربه‌ی کل بدن است. سیگنال‌هایی که وارد مغز می‌شوند، تنها با تمرین می‌توانند معنی‌دار شوند و این نیاز به‌هماهنگی با سایر سیگنال‌هایی دارد که از حرکات بدن و پیآمدهای آن ناشی می‌شوند. تنها از این راه است که مغز می‌تواند به‌معنای واقعی داده‌های بصری دست یابد.

اگر از بدو تولد هیچ برهم‌کنشی با دنیای خارج نداشته باشیم و نتوانیم از راه پسخورهای آن به‌معنی داده‌های حسی برسیم، از دیدگاه نظری هرگز قادر به دیدن نخواهیم شد. وقتی کودکان به میله‌های تخت خود ضربه می‌زنند و انگشتان پای خود را می‌جوند و با مکعب‌های چوبی بازی می‌کنند، هدف آن‌ها فقط کندوکاو نیست، بلکه دارند به حس بینایی خود ورزش می‌دهند. مغز کودک که در حصار تاریکی حبس شده، به این وسیله می‌خواهد بیاموزد چگونه انجام اعمالی مانند گرداندن سر، هل‌دادن یا رها‌کردن یک شی داده‌های حسی را که به‌طرف ما در جریان است تغییر می‌دهد. در پی تجربه‌های متعدد و با گذشت زمان طولانی است که حس بینایی ورزیده می‌شود.

📓 مغز: داستان شما
✍ دیوید ایگلمن
®️ محمداسماعیل فلزی

🆔 @Chekide_ha

هم‌زمان‌کردن حواس

دریافتیم که برای رسیدن به درک، مغز ما نیاز دارد جریان گوناگونی از داده‌های حسی را دریافت کرده و آن‌ها را با هم مقایسه کند. اما نکته‌ای است که این مقایسه را به چالشی بزرگ تبدیل می‌کند و آن مسئله‌ی زمان است. همه‌ی جریان‌های داده‌های حسی، اعم از بینایی شنوایی و لمسی و غیره با سرعت‌های گوناگونی توسط مغز پردازش می‌شوند.

به دوندگانی که در ابتدای مسیر حرکت با شلیک تیری مسابقه را آغاز می‌کنند توجه کنید. این‌طور به‌نظر می‌رسد که آن‌ها به‌محض شنیدن صدای شلیک از جا می‌پرند اما درواقع، این کار آنی انجام نمی‌گیرد. اگر به فیلم با حرکت آهسته‌ی این مسابقه نگاه کنیم می‌بینیم که بین شنیدن صدای شلیک و شروع حرکت دوندگان فاصله‌ای در حد دودهم ثانیه وجود دارد. درواقع، اگر دوندگان قبل از این فاصله‌ی زمانی حرکت کنند، به‌دلیل پیشی‌گرفتن از صدای شلیک خطاکار محسوب می‌شوند. ورزشکاران یاد گرفته‌اند که این فاصله را تا حد ممکن کوتاه‌تر کنند اما توان زیستی آن‌ها برای نیل به این هدف مانع اساسی ایجاد می‌کند. مغز باید نخست صدا را ثبت کند، بعد سیگنال دریافتی را به قشر حرکتی ارسال کند و سپس از راه طناب نخاعی فرمان شروع به حرکت را به عضلات بفرستد. در یک رشته‌ی ورزشی که جلوافتادن به‌اندازه‌ی یک‌هزارم ثانیه می‌تواند برد و باخت کسی را رقم بزند، چنین پاسخی بیش از حد کند است.

آیا اگر به‌جای طپانچه، از یک جرقه‌ی نور برای آغاز به حرکت دوندگان استفاده کنیم، زمان تأخیر کم‌تر می‌شود؟ از آن‌جا که می‌دانیم نور سریع‌تر از صوت حرکت می‌کند، آیا کاربرد نور سبب حرکت سریع‌تر دوندگان نخواهد شد؟

من با تعدادی از دوندگان سرعت همراه شدم تا این مسئله را امتحان کنم. در تصویر اول، همه‌ی ما با دیدن فلاش نور حرکت را شروع کردیم، اما در تصویر پایین، آغازگر حرکت ما شنیدن صدای طپانچه بود.

ملاحظه می‌کنید که پاسخ ما به نور کندتر از پاسخ به شنیدن صدای شلیک طپانچه بوده است. شاید در ابتدا این امر باتوجه‌به سرعت بیش‌تر حرکت نور دنیای خارج خلاف انتظار باشد اما برای درک مسئله باید سرعت پردازش اطلاعات در داخل مغز را نیز در نظر بگیریم. داده‌های بینایی نسبت به داده‌های شنیداری پردازش پیچیده‌‌تری دارند. بنابراین، سیگنال‌های مربوط به فلاش نور طپانچه که در سامانه‌ی شنوایی طی مسیر می‌کنند، به زمان بیش‌‌تری نیاز دارند.

اما نکته‌ی عجیب اینجاست. دیدیم که مغز پردازش صدا را سریع‌تر از نور انجام می‌دهد. دقت کنید وقتی دست‌هایتان را در برابر خود به‌هم می‌کوبید چه اتفاقی می‌افتد. امتحان کنید. حرکت و صدا تقریباً هم‌زمان هستند. اما باتوجه‌به این‌که صدا سریع‌تر حرکت می‌کند چگونه این امر ممکن است؟ یعنی درک نهایی ما از واقعیت، بر اساس ویراستاری قدرت تخیل انجام می‌گیرد. مغز تفاوت زمان‌های ورود اطلاعات را پنهان می‌کند. چگونه؟ آن‌چه مغز به‌عنوان واقعیت به ما عرضه می‌کند، درواقع، نسخه‌ی تأخیری واقعیت است. مغز قبل از آن‌که بتواند پیش‌بینی کند که در پایان داستان چه پیش می‌آید، همه‌ی اطلاعات لازم را از حواس اخذ می‌کند.

دشواری‌های مربوط به زمان، محدود به دیدن و شنیدن نیستند. هرگونه اطلاعات حسی برای پردازش به زمان خاصی نیاز دارد. برای درک پیچیدگی امر باید گفت حتی در مورد یک حس واحد نیز مغز برای پردازش داده‌ها به زمان‌های مختلفی نیاز دارد. مثلاً سیگنال‌های مربوط به شست پا نسبت به سیگنال‌های نوک بینی، برای رسیدن به مغز به زمان بیش‌‌تری نیاز دارند. ولی ما متوجه این تفاوت‌ها نمی‌شویم. ما همه‌ی سیگنال‌ها را به‌نحوی‌که هم‌زمان جلوه کنند جمع می‌کنیم. پیامد عجیب این کار آن است که همواره در گذشته به‌سر می‌بریم. یعنی وقتی لحظه‌ای را درک می‌کنیم آن لحظه سپری شده است. بهای هم‌زمان‌سازی اطلاعات مربوط به حواس آن است که خودآگاهی ما نسبت به دنیای فیزیکی دچار تأخیر می‌شود. یعنی شکافی پرنشدنی بین رویداد و تجربه‌ی خودآگاه ما از آن وجود دارد.


دونده‌ها در حالتی که شروع مسابقه را با صدا (تصویر پایین) در قیاس با نور (تصویر بالا) به آنان اعلام کنند، سریع‌تر حرکت می‌کنند.


📓 مغز: داستان شما
✍ دیوید ایگلمن
®️ محمداسماعیل فلزی

🆔 @Chekide_ha

آیا وقتی حواس ما متوقف شوند نمایش پایان می‌یابد؟

درک ما از واقعیت، محصول نهایی فعالیت مغز است. اگرچه اساس این ساختار جریان داده‌های حسی است، اما ساختار واقعیت وابسته به آن نیست. چگونه می‌توان به این نتیجه رسید؟ چون وقتی حواس را یکسره تعطیل کنیم، حس ما از واقعیت همچنان پابرجا می‌ماند اما حالتی عجیب‌وغریب پیدا می‌کند.

در یکی از روزهای آفتابی در سانفرانسیسکو، با قایقی از میان آب‌های سرد به‌سوی آلکاتراز و زندان مشهوری که در آن واقع است رفتم. هدفم دیدن سلول خاصی به نام حفره بود. اگر کسی قانون‌های مرسوم دنیا را زیر پا می‌گذاشت، او را به آلکاتراز و اگر کسی قانون‌های آلکاتراز را زیر پا می‌گذاشت او را به حفره می‌فرستادند. وارد حفره شدم و در را پشت سرم بستم. ابعاد آن ده در ده فوت و مانند یک سیاه‌چال بود. حتی یک ذره نور هم از جایی به درونش درز نمی‌کرد. هیچ صدایی در آن شنیده نمی‌شد. در آن‌جا هر کسی با خودش تنها بود

حبس‌شدن در چنین مکانی برای سال‌ها یا روزها چه مفهومی دارد؟ برای پی‌بردن به این نکته، با یکی از کسانی که در آن‌جا بود و جان سالم به در برده بود حرف زدم. رابرت لوک، معروف به لوک سرد و غمگین را که به‌دلیل سرقت مسلحانه در آلکاتراز زندانی بود یک‌بار به‌مدت ۲۹ روز در این حفره زندانی کردند. لوک تجربیاتش را چنین شرح داد: «حفره تاریک و جای خیلی بدی بود. بعضی‌ها اصلاً نمی‌توانستند تحملش کنند. یعنی یکی دو روز که آن‌جا می‌ماندند شروع می‌کردند به کوبیدن سرشان به دیوار. هیچ‌کس نمی‌تواند حدس بزند اگر در آن‌جا زندانی‌اش کنند چه رفتاری از او سر می‌زند. البته کسی هم علاقه‌ای به دانستن این نکته ندارد.»

لوک در آن‌جا به‌طور کامل از دنیای خارج جدا شد و گوش‌ها و چشم‌هایش از دریافت هرگونه محرکی محروم شدند اما تصور جهان خارج از ذهنش پاک نشد. ذهن او برای خود دنیای دیگری خلق کرد. لوک گفت «یادم می‌آید در عالم خیال به سفر می‌رفتم. یک‌بار یادم است سوار کایت شده بودم درست مثل یک پرواز واقعی بود، گو این‌که همه‌چیز در خیالم می‌گذشت.» یعنی لوک هنوز می‌توانست در عالم ذهنش دنیا را ببیند.

این قبیل پیشامدها نزد زندانیانی که گرفتار حبس انفرادی می‌شوند شایع است. یکی دیگر از کسانی که در حفره زندانی شده بود گفت که لکه‌ی نوری را در ذهنش می‌بیند. او این لکه‌ی نور را به صفحه‌ی تلویزیونی تبدیل کرده بود و در آن فیلم می‌دید. زندانیانی که در این حفره از دریافت هرگونه اطلاعات حسی محروم بودند، گفتند چیزهایی را می‌بینند که فراتر از رؤیا و عین واقعیت است. آن‌ها تصاویر را صرفاً تصور نمی‌کردند، بلکه عملاً مشاهده می‌کردند.

این گفته‌ها رابطه‌ی جهان خارج و آن‌چه را واقعیت می‌دانیم نشان می‌دهند. چگونه می‌توانیم ماجرایی را که برای لوک پیش آمده بود درک کنیم؟ در مدل معمول بینایی، درک بینایی از چشم‌ها آغاز می‌شود و به نقطه‌ی نامعلومی در مغز خاتمه می‌یابد. با وجود سادگی این مدل بینایی که آن را به خط تولید یک کارخانه شبیه می‌کنند، این مدل صحیح نیست.

در اصل، مغز پیش از دریافت اطلاعات از چشم‌ها و سایر حواس، واقعیتی خاص خود می‌آفریند که آن را مدل داخلی (Internal model) می‌نامند... بیشتر بخوانید

📓 مغز: داستان شما
✍ دیوید ایگلمن
®️ محمداسماعیل فلزی

🆔 @Chekide_ha

مشاهده‌ی پیش‌بینی‌ها

وقتی در خیابان‌های شهر دارید راه می‌روید، به‌طور خودبه‌خود و بدون توجه به ریزه‌کاری‌ها، همه‌چیز برای‌تان روشن است. مغز بر پایه‌ی مدل داخلی درباره‌ی چیزهایی که می‌بینیم فرض‌هایی دارد که طی سال‌ها پیاده‌روی در خیابان‌های سایر شهرها به آن‌ها رسیده است. هریک از تجربه‌های قبلی شما به تکمیل مدل داخلی مغز کمک می‌کنند.

شما به‌جای آن‌که در هر لحظه مجبور به بازسازی واقعیت باشید، اطلاعات حسی خود را با مدلی که از قبل در مغز وجود دارد مقایسه می‌کنید و به‌این‌ترتیب، مدل مغز را به‌روز می‌کنید و به اصلاح و تعدیل آن می‌پردازید. مغز در انجام این کار به‌حدی حرفه‌ای عمل می‌کند ما از آن باخبر نمی‌شویم. اما گاهی نیز تحت شرایطی می‌توانیم ناظر شکل‌گیری این پدیده باشیم.


وقتی به‌طرف فرورفته‌ی نقاب نگاه کنید (راست) برآمده به‌نظر می‌رسد. چون چیزی که می‌بینید تحت‌تاثیر پیش‌بینی شماست.


نیز این مدل داخلی مغز است که باعث می‌شود حتی زمانی‌که در حال حرکتیم، تصویری پایدار از جهان در ذهن داشته باشیم. فرض کنید منظره‌ای از شهر را که مایلید آن را به‌خاطر بسپارید می‌بینید. پس گوشی همراه خود را بیرون می‌آورید تا از آن منظره فیلم بگیرید. اما به‌جای آن‌که با حرکت آرام دوربین فیلم بگیرید، تصمیم می‌گیرید دوربین را مثل چشم‌های خود به حرکت درآورید. شاید ندانید که چشم‌ها در هر ثانیه ۴ بار حرکت جهشی انجام می‌دهند. اگر با دوربین به‌همین ترتیب رفتار کنید، حاصل آن فیلم خوبی نخواهد بود و با دیدن آن دچار بیزاری و تهوع می‌شوید.

پس چرا وقتی به عالم نظر می‌کنیم، پایدار جلوه می‌کند؟ چرا حالت پرجهش و تهوع‌آوری مانند آن فیلم ویدئویی ندارد؟ دلیلش این است که مدل داخلی مغز براساس پیش‌فرض‌هایی که از دنیای خارج دارد عمل کند. چشم‌ها مثل دوربین ویدئویی نیستند، بلکه جزئیات بسیاری را از دنیای خارج کشف و به مدل داخلی ارسال می‌کنند. چشم‌ها مثل عدسی‌های دوربین نیستند که از پس آن‌ها از دنیا فیلم می‌گیریم. چشم‌ها اطلاعات دریافتی از جهان را به‌دنیای درون جمجمه ارسال می‌کنند.

📓 مغز: داستان شما
✍ دیوید ایگلمن
®️ محمداسماعیل فلزی

🆔 @Chekide_ha

مدل داخلی مغز ما دارای وضوح پایین است، اما قابلیت ارتقا دارد

مدل داخلی به ما اجازه می‌دهد که در کوتاه‌مدت تصویری از محیط داشته باشیم و با این کارکرد اولیه می‌توانیم در جهان سیر و حرکت کنیم. اما معلوم نیست مغز چه میزان از دقت تصویر را قربانی می‌کند. ما این‌گونه تصور می‌کنیم که جهان اطراف را با جزئیات بسیار درک می‌کنیم اما چنان‌که یکی از آزمایش‌های دهه‌ی ۶۰ نشان می‌دهد، در اشتباهیم.

روان‌شناسی به نام پاول یاربوس، راهی یافت برای ردگیری مسیر حرکات چشم افرادی که به نمایی خیره می‌شدند. او با استفاده از تابلوی مهمانان سرزده، اثر ایلیا رپین، از شرکت‌کنندگان خواست به‌مدت ۳ دقیقه جزئیات تصویر را بررسی کنند و سپس بدون نگاه‌کردن به تابلو، چیزی را که دیده‌اند توصیف نمایند.

من با شرکت گروهی داوطلب، همین آزمایش را تکرار کردم. به داوطلبان فرصت کافی دادم تا مغزشان بتواند مدلی داخلی از تصویر بسازد. اما تصویری که در مغزشان ایجاد می‌شد تا چه حد کامل و حاوی ریزه‌کاری‌ها بود. وقتی از داوطلبان سوال کردم، همه فکر می‌کردند با جزئیات تصویر کاملاً آشنا هستند. اما وقتی از آن‌ها سوال‌های دقیق پرسیدم، معلوم شد که مغزشان بیش‌تر جزئیات را نادیده گرفته است. مثلاً پرسیدم در این تابلو چند تصویر به دیوارها آویزان بود؟ اثاثیه‌ی موجود در اتاق کدام‌ها بودند؟ چند بچه در اتاق حضور داشتند؟ کف اتاق چوبی بود یا قالی داشت؟ ظاهر چهره‌ی «مهمان سرزده» چطور بود؟ عدم پاسخ نشان می‌داد که داوطلب فقط نمای گذرایی از تصویر را در ذهن خود دارد. این نکته که داوطلبان در عین وضوح ناکافی مدل داخلی پیش خود فکر می‌کردند همه‌ی جزئیات تصویر را متوجه شده‌اند، مایه‌ی شگفتی بود. به آن‌ها اجازه دادم دوباره به تصویر نگاه کنند تا بتوانند به پاسخ برخی از پرسش‌ها دست یابند. به‌این‌ترتیب، آن‌ها با چشم‌های خود به کندوکاو در تصویر پرداختند تا مدل داخلی جدید و کامل‌‌تری تشکیل دهند.

این نکته به‌دلیل نارسایی مغز نیست. مغز سعی نمی‌کند تصویر دقیقی از جهان ارائه دهد. مدل داخلی، نوعی گرته‌برداری شتاب‌زده و تخمینی از واقعیت است و اگر لازم به دانستن جزئیات بیش‌تر باشد، مغز به نکته‌های ریز‌تری توجه می‌کند تا تصویر اولیه کامل‌تر شود.

اینک می‌پرسیم چرا مغز از همان ابتدا تصویر کاملی به ما ارائه نمی‌کند؟ چون مغز دستگاهی بسیار مقرون‌به‌صرفه است و با حداقل مصرف انرژی کار می‌کند. مغز ۲۰ درصد کالری بدن را مصرف می‌کند، بنابراین، می‌کوشد به‌کارآمدترین وجهی از این انرژی بهره گیرد و برای رسیدن به این هدف به پردازش کم‌ترین میزان اطلاعات دریافتی از راه حواس برای امکان‌پذیر‌کردن حرکت در جهان بسنده می‌کند.

دانشمندان علوم اعصاب نخستین کسانی نبودند که دریافتند دیدن یک چیز ضامن پی‌بردن به جزئیات آن نیست. جادوگران نیز از مدت‌ها قبل این نکته را می‌دانستند. جادوگران با جلب‌توجه تماشاگران جلوی چشم آن‌ها تردستی می‌کنند. کارهایی که انجام می‌دهند ممکن است باعث لورفتن حقه‌ی آن‌ها شود، اما آن‌ها با خاطری جمع از این بابت که مغز افراد تنها به بخش کوچکی از جزئیات بصری صحنه‌ی نمایش توجه می‌کند کارشان را انجام می‌دهند.
این نکته نشان می‌دهد که چرا در بسیاری از سوانح رانندگی، راننده‌ها در روز روشن عابران را زیر می‌گیرند یا به خودرویی که درست جلوی آن‌هاست برخورد می‌کنند. در بسیاری از این موارد، چشم‌ها دارند به جهت درست نگاه می‌کنند اما مغز قادر به دیدن واقعیت نیست.


ما به بررسی و ثبت حرکات چشم گروهی از داوطلبان پرداختیم که به تابلوی «مهمان سرزده» اثر ایلیا نگاه کرده بودند. خطوط روشنی که در تصویر می‌بینید، مسیر حرکت چشم آن‌ها را نشان می‌دهد. با وجودی که چشم آن‌ها بر بسیاری از جزئیات درنگ کرده بود، اما آن‌ها هیچ‌یک را به یاد نسپرده بودند.


📓 مغز: داستان شما
✍ دیوید ایگلمن
®️ محمداسماعیل فلزی

🆔 @Chekide_ha

اسیر دام لایه‌ی نازکی از واقعیت

ما رنگ را یکی از ویژگی‌های بنیادی جهان پیرامون خود می‌دانیم. اما در دنیای واقعیت، هیچ رنگی وجود ندارد. وقتی پرتو الکترومغناطیسی با جسمی برخورد می‌کند، بخشی از آن برمی‌گردد و به چشم‌های ما می‌رسد. ما می‌توانیم میلیون‌ها ترکیب طول موج را از هم تشخیص دهیم اما تنها این طول موج‌ها فقط در ذهن ما به رنگ تبدیل می‌شوند. رنگ نوعی تفسیر طول موج است که در درون ما وجود دارد.

این نکته که طول موج‌هایی که از آن صحبت می‌کنیم فقط مربوط به «نور مرئی» یعنی طیف امواج قرمز الی آبی هستند، موضوع را پیچیده‌تر می‌کند. نور مرئی تنها بخش کوچکی از امواج الکترومغناطیسی است، تقریباً ده تریلیونیم آن. باقی این طیف، یعنی امواج رادیویی میکرویو، پرتو ایکس و گاما و امواج گوشی‌های ماهواره و وای‌فای و غیره همین الان در اطراف ما وجود دارند و ما از آن‌ها بی‌خبریم. چون هیچ‌گونه گیرنده‌ی زیستی تخصص‌یافته برای تشخیص این سیگنال‌ها از دیگر قسمت‌های طیف نداریم. برش نازکی از واقعیت که می‌توانیم ببینیم، در محدوده‌ی توانایی‌های زیستی ماست.

هر موجود زنده‌ای، برش نازک و خاصی از واقعیت را درک می‌کند که در دنیای کر و کوری زندگی می‌کند و تنها سیگنال‌های دما و بو را می‌تواند تشخیص دهد. دنیای خفاش‌ها دنیای تعیین موقعیت براساس پژواک امواج متراکم هوا (امواج صوتی) است. نزد کاردماهی شبح سیاه (Black ghost knife fish) جهان عبارت است از آشفتگی‌های میدان الکتریکی محیط. این‌ها نمونه‌هایی از برش واقعیت هستند که جانوران مختلف درک می‌کنند. هیچ‌یک از این موجودات قادر به درک عینی واقعیت نیست. هر موجودی فقط چیزی را درک می‌کند که سرنوشت برایش مقدر کرده است. اما احتمالاً هر موجودی واقعیتی را که درک می‌کند با کل جهان عینی برابر می‌داند. اصلاً چه لزومی دارد فکر کنیم که واقعیتی ورای آن‌چه که درک می‌کنیم وجود دارد؟

دنیای بیرون ما شبیه چیست؟ در آن‌جا نه رنگی وجود دارد، نه صدایی. گوش، تراکم و انبساط هوا را درمی‌یابد و به سیگنال‌های الکتریکی تبدیل می‌کند. سپس مغز این سیگنال‌ها را به الحان خوشایند و زمزمه‌ها و تق‌تق‌ها و جرنگ‌وجیرینگ‌هایی تبدیل می‌کند. واقعیت بو و رایحه ندارد. چیزی به اسم بویایی در خارج از مغز ما نیست. مولکول‌های شناور در هوا به گیرنده‌های بینی ما اتصال می‌یابند و توسط مغز ما به‌ی نوان بوهای مختلف درک می‌شوند. جهان واقعی انباشته از رویدادهای سرشار حسی نیست. این مغز ماست که دنیایی آکنده از حس و حال خاص خود را به‌وجود می‌آورد.


انسان‌ها تنها بخش کوچکی از طیف الکترومغناطیسی را درک می‌کنند. نور مرئی که بخش رنگین‌کمانی این طیف را می‌سازد، از حیث ماهیت مانند باقی قسمت‌های طیف است، اما تنها قسمتی از این طیف است که ما گیرنده‌های مناسب برای دریافت آن را داریم.


📓 مغز: داستان شما
✍ دیوید ایگلمن
®️ محمداسماعیل فلزی

🆔 @Chekide_ha

واقعیت شما، واقعیت من

چگونه می‌توانم اطمینان یابم که واقعیت من با واقعیتی که شما درمی‌یابید یکی است؟ در مورد بیش‌تر آدم‌ها، تعیین چنین چیزی ناممکن است اما در مورد عده‌ای می‌توان گفت که درک آنان از واقعیت به‌طور قابل اندازه‌گیری با درک دیگران فرق دارد.

مثلاً هانا بوسلی یکی از کسانی است که حروف الفبا را به رنگ‌های مختلف می‌بیند. برای او بدیهی است که «جی» بنفش و «تی» قرمز باشد. حروف برای او به‌طور خودبه‌خود با درک رنگ همراهند و او در همه‌ی عمرش برخوردار از این تداعی بوده است. نام خودش برایش مثل غروب آفتابی بود که از رنگ زرد شروع می‌شد و سپس به‌تدریج به رنگ قرمز و آن‌گاه به رنگی شبیه رنگ ابرها تبدیل می‌شد و دوباره به‌سوی قرمز و زرد میل می‌کرد. نام یان برخلاف این حالت برایش مثل استفراغ بود. البته او در روابطش با کسانی که صاحب این نام بودند مشکلی نداشت.

هانا اهل شعر و شاعری و استعاره نیست. تجربه‌ی ذهنی او «حس‌آمیزی» (synes-thesia) نام دارد حالتی است که در آن حواس یا در برخی از افراد ادراکات با هم مخلوط می‌شوند. انواع گوناگونی از حس‌آمیزی وجود دارند. برخی از افراد مزه‌ی لغات را می‌فهمند، برخی صداها را مثل رنگ درک می‌کنند، بعضی‌ها حرکات قابل مشاهده را مانند صدا می‌شنوند. حدود ۳٪ جمعیت مبتلا به یکی از انواع حس‌آمیزی هستند.

هانا یکی از ۶.۰۰۰ فرد دارای توانایی حس‌آمیزی است که من در آزمایشگاهم درباره‌ی آنان تحقیق کرده‌ام. درواقع، هانا به‌مدت دو سال در آزمایشگاه من کار می‌کرد. یکی از علل تحقیقم درباره‌ی حس‌آمیزی، این بود که حس‌آمیزی یکی از معدود وضعیت‌هایی است که در آن تجربه‌ی فرد با دیگران فرق دارد و این نکته نشان می‌دهد که درک همه‌ی ما انسان‌ها از واقعیت یکی نیست.

حس‌آمیزی، ناشی از ارتباط متقابل بین نواحی حسی مغز، مانند نواحی مجاور هم در مغز است که مرز میان آن‌ها سوراخ‌های ریز بسیار دارد. حس‌آمیزی نشان می‌دهد که حتی بروز تغییرهای میکروسکوپی در اتصال‌های مغزی می‌تواند منجر به درک اشکال دیگری از واقعیت شود.

من هر بار که با شخصی دارای این توانایی دیدار می‌کنم، باورم می‌شود که درک انسان‌ها و مغزهای آنان از واقعیت با هم تفاوت بسیار دارد.

📓 مغز: داستان شما
✍ دیوید ایگلمن
®️ محمداسماعیل فلزی

🆔 @Chekide_ha

اعتقاد به آن‌چه مغز ما می‌گوید

همه می‌دانیم دیدن رؤیاهای عجیب و جلوه‌های آشفته به هنگام خوابیدن در شب چه معنایی دارد. گاهی این رؤیاها مانند سفرهایی پرآشوب ما را گرفتار درد و رنج می‌کنند. جنبه‌ی خوب مسئله این است که وقتی بیدار می‌شویم، همه‌ی آن بدبختی‌ها را‌ به یک‌سو می‌گذاریم و می‌گوییم هرچه بود در خواب اتفاق افتاده و زندگی بیداری من چیز دیگری است.

تصور کنید که این دو حالت مختلف درک واقعیت با هم مخلوط شوند و افتراق آن‌ها از هم ناممکن گردد. نزدیک یک درصد جمعیت روی زمین دچار چنین حالتی هستند و واقعیتی که درک می‌کنند می‌تواند آنان را گرفتار ترس و آشفتگی کند. الین ساکس، استاد حقوق دانشگاه کالیفرنیای جنوبی، خانمی است مهربان و زیرک که از سن ۱۶‌سالگی چند دوره‌ی بیماری اسکیزوفرنی را از سر گذرانده است. اسکیزوفرنی یکی از اختلال‌های کارکرد مغز است که گاهی سبب شنیدن صداها یا دیدن چیزهایی برای فرد مبتلا می‌شود که برای دیگران قابل درک نیست و افراد دچار این بیماری گاهی تصور می‌کنند که دیگران می‌توانند فکر آن‌ها را بخوانند. خوشبختانه الین به برکت دارودرمانی و مشاوره‌ی هفتگی، توانست به‌مدت ۲۵ سال، ضمن سر‌کردن با این بیماری، به سخنرانی و تدریس علم حقوق در دانشگاه ادامه دهد.

من در دانشگاه کالیفرنیای جنوبی با او حرف زدم و او برایم شرحی از دوره‌های اسکیزوفرنی را که پشت سر گذاشته بود بیان کرد «حس می‌کردم خانه دارد با من ارتباط برقرار می‌کند و می‌گوید: تو یک موجود خاص هستی، یک موجود خیلی بد. توبه کن. بس کن. برو. من این کلمات را نمی‌شنیدم، بلکه این‌ها مثل افکاری بودند که در سرم کاشته می‌شدند. می‌دانستم که این افکار به خانه تعلق دارند و افکار خودم نیستند.» الین حتی یک‌بار حس کرد که در داخل مغزش چیزهایی دارند منفجر می‌شوند و نگران شده بود مبادا به دیگران صدمه بزنند (حالا خودش به کنار). یک دفعه باورش شده بود مغزش دارد مثل مایعی از گوش‌هایش بیرون می‌ریزد و مردم در آن غرق می‌شوند.

او حالا که از شر این هذیان‌ها خلاص شده، به آن‌ها می‌خندد، شانه‌هایش را بالا می‌اندازد و می‌گوید «خودم هم نمی‌دانم داستان از چه قرار بود.»
مشکل الین عدم تعادل شیمیایی مغزش بود که سبب تغییر الگوی سیگنال‌های مغزش می‌شد و الگوی متفاوتی به‌وجود می‌آورد و او را گرفتار حالت خاصی از واقعیت می‌کرد که در آن مسائل عجیب و ناممکنی روی می‌داد. وقتی الین گرفتار دوره‌ای از بیماری اسکیزوفرنی می‌شد، هیچ‌وقت به ذهنش نمی‌رسید که ماجرای عجیبی اتفاق افتاده است. چرا؟ چون او به داستانی که سازوکار شیمیایی مغزش نقل نمی‌کرد باور داشت.

یک‌بار در متن پزشکی کهنی خواندم که در تعریف بیماری اسکیزوفرنی در آن آمده بود «بیماری ای که در آن رؤیا به بیداری فرد نفوذ می‌کند.» البته امروزه دیگر اسکیزوفرنی را به این شکل توصیف نمی‌کنند. اما برای آن‌که بفهمیم مبتلایان به این بیماری چه احساسی دارند، توجه به این مثال می‌تواند مفید باشد: دفعه‌ی دیگر که در خیابان یکی را دیدید که داشت با خودش حرف می‌زد و نمایشی را بازی می‌کرد، درک می‌کنید که اگر نمی‌توانستید بین حالت‌های خواب و بیداری فرق بگذارید به چه وضعی گرفتار می‌شدید. تجربه‌ی الین راه سریعی برای درک این وضعیت است. وقتی در میانه‌ی یک رؤیا هستیم، طرد این احساس که با واقعیت روبه‌رو هستیم دشوار است. وقتی خاطره‌ای کاذب را یاد می‌آوریم، برای ما سخت است باور کنیم که آن خاطره صحت ندارد. از نظر کمی، اثبات مسئله دشوار است، اما مجموعه‌ی چنین واقعیت‌های کاذبی، باورها و اعمال ما را به راه‌هایی هدایت می‌کنند که چه‌بسا خود از آن بی‌خبریم.

الین چه در مواقعی که گرفتار هذیان می‌شد و چه در مواقعی که همراستا با واقعیتی بود که مورد پذیرش اکثر مردم بود، باور داشت که درک او عین واقعیت است. نزد او مثل بیش‌تر ما واقعیت حکایتی است که در بطن تالار سربسته‌ی جمجمه ما اتفاق می‌افتد.

📓 مغز: داستان شما
✍ دیوید ایگلمن
®️ محمداسماعیل فلزی

🆔 @Chekide_ha

پیج و تاب خوردن زمان (timewarp)

جنبه‌ی دیگری از واقعیت وجود دارد که همواره پیش چشم ماست: «حس مغز از گذشت زمان» که اغلب شگفت‌آور است. مثلاً در برخی از موقعیت‌ها به‌نظر می‌رسد واقعیت دارد با کندی یا تندی بیش از حد سپری می‌شود. من وقتی هشت سالم بود از پشت بام خانه پایین افتادم، اما سقوطم گویی به درازا کشیده بود. وقتی به دبیرستان رفتم و فیزیک آموختم، زمان سقوط خود را محاسبه کردم: ٠/٨ ثانیه! بنابراین، سعی کردم پی ببرم چرا در نظر خودم سقوطم این اندازه طولانی شده بود و شاید پاسخ این سوال می‌توانست نکته‌ای را درباره‌ی درک واقعیت برایم روشن کند.

جب کورلیس، یک ورزشکار حرفه‌ای، یک‌بار که با لباس‌های مخصوص پرش از ارتفاع از بالای کوه به پایین پریده بود، دچار خطای تعریف زمان شد. ماجرا با پرشی حرفه‌ای که نظیر آن را در گذشته بارها انجام داده بود آغاز شد. او در پرش آن روز تصمیم گرفت هدفی را برای خود در نظر بگیرد: تعدادی بالون که می‌خواست با آن‌ها برخورد کند و آن‌ها را به کناری براند. جب، بعد از واقعه، برای ما تعریف کرد: «وقتی داشتم به یکی از این بالون‌ها که به یک صخره‌ی سنگی بسته شده بودند نزدیک می‌شدم، دچار اشتباه شدم.» او با سرعت تقریبی ۱۹۲ کیلومتر در ساعت به این صخره سنگی برخورد کرد.

چون جب یک پرشکار حرفه‌ای بود، آن روز داشتند به کمک دوربین‌هایی که روی صخره و بدنش نصب شده بود از او فیلم تهیه می‌کردند. در فیلمی که گرفته‌اند، صدای خفه‌ی برخورد جب با تخته‌سنگ شنیده می‌شود و کمی بعد او با سرعت از کنار دوربین می‌گذرد و از بالای تخته‌سنگی که لحظه‌ای قبل به آن خورده بود پایین می‌افتد.

درست در لحظه‌ی پیش از برخورد بود که حس جب از گذشت زمان تغییر کرد. او می‌گوید: «مغزم دچار دو فرآیند فکری جداگانه شد که مربوط به ویژگی‌های فنی مسئله بود. دو تصمیم پیش روی خود داشتم: یا نباید ضامن چتر نجات را می‌کشیدم و پیش می‌رفتم و با صخره برخورد می‌کردم و به احتمال زیاد می‌مردم یا باید ضامن را می‌کشیدم و چتر باز می‌شد و طی زمان انتظار برای رسیدن تیم نجات از شدت خونریزی جان می‌باختم.»... بیشتر بخوانید

📓 مغز: داستان شما
✍ دیوید ایگلمن
®️ محمداسماعیل فلزی

🆔 @Chekide_ha

قصه‌گو

مغز مانند یک قصه‌گوست و هریک از ما داستانی را که مغز تعریف می‌کند باور می‌کنیم. این‌که دستخوش یک پندار بصری باشیم یا به رؤیایی گرفتار شویم یا حروف الفبا را رنگی ببینیم یا در دوره‌ای از بیماری اسکیزوفرنی دچار هذیانی شویم، فرقی ندارد. به هر حال، همه‌ی ما واقعیت‌هایی را که مغزمان ترسیم می‌کند باور می‌کنیم.

علی‌رغم آن‌که حس می‌کنیم جهان خارج را به‌طور مستقیم درک می‌کنیم اما واقعیت وجود ما در تاریکی و به زبان ناشناخته‌ی سیگنال‌های الکتروشیمیایی نوشته می‌شود. فعالیت شبکه‌ی گسترده‌ی عصبی ما به داستانی تبدیل می‌شود که همان درک خاص ما از جهان است، مثل حس در دست گرفتن همین کتاب، روشنایی اتاق، بوی گل‌های سرخ و صدای حرف‌زدن دیگران.

حتی عجیب‌تر آن است که هر مغزی داستانی مختصر متفاوت با دیگران را تعریف می‌کند، چون در هر موقعیتی که شاهدان متعددی در صحنه باشند با شرح‌های گوناگونی از جانب آنان روبه‌رو می‌شویم. باتوجه‌به این‌که نزدیک هفت میلیارد مغز انسانی روی این سیاره وجود دارد و علاوه‌بر این، با تریلیون‌ها مغز جانوری نیز سروکار داریم، پس یک نسخه‌ی واحد از واقعیت وجود ندارد. هر مغزی حامل حقیقتی خاص خود است.

پس واقعیت چیست؟ واقعیت مثل نمایشی تلویزیونی است که از یک طرف شما می‌توانید آن را ببینید و از طرف دیگر قادر به خاموش‌کردن آن هم نیستید. اما خبر خوب این است که این بهترین نمایشی است که شما امکان دیدن آن را دارید: نمایشی که با حک و اصلاح برای شخص شما ساخته شده و فقط برای شما به نمایش درمی‌آید.

📓 مغز: داستان شما
✍ دیوید ایگلمن
®️ محمداسماعیل فلزی

🆔 @Chekide_ha

خودآگاهی

صبح است. خورشید دارد آهسته در آسمان بالا می‌آید و کوچه و خیابان‌های اطراف محل زندگی شما آرام و ساکت‌اند. در اتاق‌های خواب خانه‌ها رویدادی شگفت در حال وقوع است: خودآگاهی انسان‌ها دارد جان می‌گیرد. پیچیده‌ترین موجودات روی زمین دارند از وجود خود، آگاه می‌شوند.

کمی قبل شما نیز در خواب بودید. ماده‌ی زیستی مغز شما در خواب و بیداری یکی است اما الگوی فعالیت آن در بیداری، نسبت به خواب مختصری متفاوت است - بنابراین، در حالت بیداری می‌توانیم تجربه‌های نوینی داشته باشیم. مثلاً خطوط درهمی را روی یک صفحه می‌خوانیم و معنی آن‌ها را درک می‌کنیم. گرمای آفتاب را روی پوست صورت و وزش نسیم را روی موهای خود احساس می‌کنیم. می‌توانیم راجع‌به وضعیت قرارگرفتن زبان خود در دهان یا احساس کفشی که در پای چپ خود داریم فکر کنیم. وقتی بیداریم، از هویت زندگی، نیازها، آرزوها و نقشه‌ها آگاه هستیم. اینک که روز آغاز شده، آماده‌ایم تا به روابط و اهداف خود فکر کنیم و اعمال خود را براساس آن‌ها تنظیم کنیم.

اما این هشیاری خودآگاهانه، تا چه حد می‌تواند اعمال روزانه‌ی ما را کنترل کند؟ مثلاً به چگونگی مطالعه‌ی جمله‌های همین کتاب دقت کنید. وقتی چشم‌های شما بر خطوط این صفحه حرکت می‌کنند، شما از سرعت حرکات و جهش‌های ناگهانی آن‌ها باخبر نیستید. چشم‌های ما به هنگام مطالعه، دارای حرکات نرم و روان نیستند، بلکه از نقطه‌ای به نقطه‌ی دیگر جهش می‌کنند. در حین جهش، چشم‌ها به‌اندازه‌ای تند حرکت می‌کنند که خواندن غیرممکن است. فقط وقتی چشم‌ها متوقف می‌شوند و در یک موقعیت ثابت می‌ایستند (معمولاً حدود ۲۰ میلی‌ثانیه در هر بار) خواندن ممکن است. ما از این جست‌وخیزها و ایست و حرکت‌های چشم‌ها باخبر نیستیم، چون اگر در ادراک جهان خارج توسط مغز وقفه‌ای ایجاد شود، مشکلات فراوانی به بار می‌آید.
وقتی با دقت بیش‌تر به خواندن فکر کنیم، می‌بینیم مسئله از این هم که گفتیم پیچیده‌تر است. حین خواندن همین کلمات، معانی آن‌ها نیز به‌طور مستقیم وارد ذهن می‌شوند. برای درک این پیچیدگی، سعی کنید خطوطی را که به زبان‌های دیگر نوشته شده‌اند، بخوانید:

আপনার মস্তস্কিরে মধ্য েসরাসরচিহিন এই করম থকে েপ্রবাহ অরণ
эта азначае, патокі з сімвалаў непасрэдна ў ваш мозг
당신의 두뇌에 직접 심볼의 흐름을 의미

اگر با زبان‌های بنگالی، بلاروسی یا کره‌ای آشنا نباشید، خطوط این زبان‌ها برای شما، مانند اشکالی عجیب‌وغریب جلوه می‌کنند. اما اگر این زبان‌ها را بیاموزید، خواندن این سطرها برای شما آسان می‌شود و در این حال گویی اصلاً متوجه نمی‌شوید که مغز برای رمزگشایی از این خط‌های در هم دارد چه کار سختی را انجام می‌دهد. اما مغز دارد در پس پرده کارش را می‌کند.

پس باید بپرسیم سررشته‌ی کار دست چه کسی است و فرمانده کیست؟ آیا ما ناخدای این کشتی هستیم یا تصمیم‌ها و اعمال ما با سازوکار عصبی گسترده‌ای که خارج از محدوده‌ی دید ماست ارتباط دارند؟ آیا کیفیت زندگی روزمره‌ی ما مربوط به تصمیم‌گیری‌های صحیح ماست یا به جنگل انبوه نورون‌ها و هیاهوی بسیار تبادل پیام‌های شیمیایی وابسته است؟

📓 مغز: داستان شما
✍ دیوید ایگلمن
®️ محمداسماعیل فلزی

🆔 @Chekide_ha

مغز ناخودآگاه حین عمل

فرض کنید که با هم در یک کافی‌شاپ نشسته‌ایم و در همان حال که داریم حرف می‌زنیم، می‌بینید که فنجان قهوه‌ام را برداشته‌ام و دارم از آن جرعه‌ای می‌نوشم. این کار به‌اندازه‌ای عادی است که معمولاً توجهی را برنمی‌انگیزد، مگر آن‌که قهوه را روی لباسم بریزم. اجازه بدهید ببینیم چرا این‌طور است: نزدیک‌کردن یک فنجان به دهان اصلاً کار آسانی نیست. در قلمرو روباتیک هنوز دارند تلاش می‌‌کنند روباتی بسازند که بتواند این کار را بدون دردسر انجام دهد. چرا؟ چون برای انجام این حرکت ساده، تریلیون‌ها پالس الکتریکی که با واسطه‌ی مغز به‌گونه‌ای ظریف با یک‌دیگر هماهنگ شده‌اند دست‌اندرکارند.

نخست، سامانه‌ی بینایی صحنه را بررسی می‌کند تا فنجانی را که در برابرم قرار دارد شناسایی کند و هم‌زمان سال‌ها تجربه‌ام از نوشیدن قهوه در سایر مواقع فعال می‌شود. کرتکس فرونتال مغزم سیگنال‌هایی را به کرتکس حرکتی که هماهنگی دقیق انقباض‌های عضلانی، از تنه گرفته تا بازوها، ساعد و دست‌ها را برعهده دارد ارسال می‌کند. به‌این‌ترتیب، می‌توانم فنجان را در دست‌هایم بگیرم. وقتی فنجان را لمس کنم، اعصابم اطلاعاتی را درباره‌ی وزن و موقعیت فنجان در فضا، دما، لغزندگی دسته‌ی آن و غیره به مغزم می‌فرستد. در همان حال که این اطلاعات از نخاع به‌سوی مغز می‌روند، در مسیر مخالف اطلاعاتی در حال بازگشت هستند. این اطلاعات، در مسیری پیچیده، بین بخش‌هایی از مغز، چون عقده‌های قاعده‌ای، مخچه، کرتکس و غیره حرکت می‌کنند. هماهنگی بین مقدار نیرویی که با آن دارم فنجان را برمی‌دارم و نیروی در دست گرفتن فنجان، در کسری از ثانیه برقرار می‌شود. من با محاسبه‌هایی بسیار دقیق و با دریافت فیدبک این داده‌ها می‌توانم عضلاتم را طوری به‌کار ببرم که فنجان با حرکتی آرام و ملایم و قوسی بالا بیاید. در حال انجام این حرکت نیز هماهنگ‌هایی در سطح ریزتر و جزئی‌تر انجام می‌گیرد و وقتی فنجان را به لبم نزدیک می‌کنم، لبه‌ی آن را مختصری کج می‌کنم تا بتوانم بی‌آن‌که محتوی آن بریزد و لباسم را لکه‌دار کند از آن بنوشم.

ده‌ها اَبَرکامپیوتر سریع در دنیا باید با هم جمع شوند تا توان محاسبه‌ی لازم برای انجام این کار را فراهم کنند. با این‌همه، من از این توفانی که در مغزم برپاست، کوچک‌ترین خبری ندارم. در شبکه‌های عصبی مغزم، از انبوه فعالیت‌هایی که در جریان است، غوغایی برپا شده اما هشیاری خودآگاهم دچار حسی شبیه فراموشی مطلق است. خودآگاه من حین برداشتن فنجان و نوشیدن محتوی آن، یکسره مجذوب حرف‌زدن است. شاید حین برداشتن فنجان در حال دمیدن جریان هوا برای تلفظ کلمات یک گفتگوی پیچیده باشم.

فقط این را می‌دانم که فنجان به دهانم می‌رسد یا نه. اگر کارم را درست انجام دهم شاید اصلاً متوجه نشوم چنین کاری را انجام داده‌ام... بیشتر بخوانید

📓 مغز: داستان شما
✍ دیوید ایگلمن
®️ محمداسماعیل فلزی

🆔 @Chekide_ha