امیل و سن عقل

با آنکه تا سن بلوغ، تمام زندگی در یک دوره‌ی ضعف می‌گذرد، معهذا در این سن اولیه لحظه‌ای فرا می‌رسد که نیروها بر احتیاجات پیشی می‌گیرد و موجود در حال رشد که هنوز مطلقاً ضعیف است، به طور نسبی قوی می‌گردد. چون احتیاجاتش هنوز توسعه نیافته، نیروهای فعلی‌اش بیشتر از حدی است که برای رفع احتیاجات موجود، لازم است. در این سن جوان به عنوان یک مرد بسیار ضعیف است ولی به عنوان یک بچه بسیار قوی می‌باشد. ضعف انسان از کجا سرچشمه می‌گیرد؟ از عدم برابری که میان نیرو و تمایلاتش به وجود می‌آید.

امیال و هوس‌هایمان ما را ضعیف می‌کند، زیرا برای تحقق بخشیدن به آن‌ها به نیروی بیشتری از آنچه طبیعت (Nature) به ما ارزانی داشته، نیازمندیم. اگر هوس‌ها و امیال خود را کم کنید، مثل این است که نیروهایتان را افزایش داده‌اید: کسی که نیروهایش بیشتر از هوس‌هایش است، قطعاً موجودی بسیار قوی می‌باشد. در دوازده یا سیزده سالگی نیروهای کودک به مراتب سریع‌تر از احتیاجاتش توسعه می‌یابد. طفل که ناملایمات هوا و فصول را خیلی کم احساس می‌کند، بدون زحمت با آن مقابله می‌نماید.

یک نوع غریزه است که حس‌های گوناگون بشر را به کار می‌اندازد. بدنبال فعالیت بدن که می‌خواهد رشد کند، فعالیت فکر (Mind) صورت می‌پذیرد که می‌خواهد پرورش یابد. کودکان ابتدا فقط پرحرکت هستند و سپس کنجکاو می‌گردند. همین کنجکاوی (Curiosity) است که اگر خوب هدایت شود، محرک این سن به شمار می‌آید. همیشه باید تمایلات طبیعی را از تمایلاتی که از افکار عمومی سرچشمه می‌گیرد، تمیز داد. برخی‌ها فقط به این دلیل دنبال دانش می‌روند که می‌خواهند وقتی دانشمند شدند، از احترام دیگران لذت ببرند. برخی دیگر با پیروی از کنجکاوی طبیعی بشر در شناختن آنچه که برایش جالب است، کسب دانش می‌نمایند.

کودکی که طبق دستورات ما تربیت شده است، عادت دارد حل تمام مسائل را از خودش بخواهد. او فقط وقتی به دیگران مراجعه می‌نماید که متوجه نقص خودش شده باشد. هر چیز تازه‌ای که ببیند، بدون سخن گفتن مدت‌ها آن را تماشا می‌کند. بیشتر در تفکر است و کمتر سؤال می‌نماید. بنا بر این کافی است که شما اشیاء را در موقع مناسب به او نشان بدهید. هنگامی که می‌بینید حس کنجکاوی‌اش خوب به کار افتاده است، چند سؤال کوتاه از او بنمایید تا راه حل مسئله را به دست بیاورد.

مثلاً، بعد از آنکه با او طلوع آفتاب را خوب تماشا کردید و کوه‌ها و سایر اشیاء مجاور را به او نشان دادید و گذاشتید هر قدر که دلش می‌خواهد در این باره صحبت کند، چند لحظه به فکر فرو بروید و سپس به او بگویید: خیال می‌کنم که آفتاب دیشب در آن نقطه غروب کرده و امروز صبح از این نقطه طلوع نموده است. علت آن چیست؟ دیگر چیزی نگویید و اگر سؤالی کرد، جوابش را ندهید. موضوع صحبت را تغییر دهید، او را به حال خودش رها نمایید و مطمئن باشید در این موضوع فکر خواهد کرد. برای اینکه کودک عادت به دقت نماید و حقایق در او تأثیر کند، باید قبل از کشف یک حقیقت چند روزی را ناراحت باشد.

نباید علوم را بیاموزد، بلکه باید شخصاً آن را کشف نماید. اگر در دماغ او نفوذ کلام را جایگزین عقل (Reason) سازید، دیگر تعقل نخواهد کرد و بعدها هر روز تابع عقیده‌ی تازه‌ای خواهد شد. کودکی که می‌خواند، فکر نمی‌کند، فقط می‌خواند! او چیزی فرا نمی‌گیرد و فقط لغاتی می‌آموزد. کاری کنید که شاگردتان در اعمال طبیعت دقت نماید، تا به زودی کنجکاو شود، اما برای تحریک حس کنجکاوی‌اش، هرگز در ارضاء آن عجله نکنید. مسائل را در دسترس کودک قرار دهید، ولی بگذارید خودش آن را حل نماید. نباید چیزی را به گفته‌ی شما قبول کند، بلکه باید خودش آن را دریابد.


📘 امیل: یا آموزش و پرورش
✍🏻 ژان-ژاک روسو
↔️ منوچهر کیا
📚 گروه کتابخوانی علمی

@SciBookReader

ارزش کار دستی و حرفه‌آموزی

امیل بسیار زحمت‌کش، باحوصله، با اراده و پرجرات می‌باشد. قوه‌ی تخیلش (Imagination) که ابداً تحریک نشده است، هرگز مخاطرات را بزرگ‌تر از آنچه هست، در نظر او جلوه نمی‌دهد. آلام و دردها، درهایی که او را رنج می‌دهد، زیاد نیست و می‌تواند آن را با حوصله تحمل کند. زیرا به او یاد نداده‌ام بر علیه آنچه حتماً انجام خواهد گرفت، مبارزه کند. او هنوز درست نمی‌داند مرگ چیست، ولی چون عادت کرده است که بدون مقاومت به قوانین اجتناب‌ناپذیر طبیعت (Nature) تن در دهد، روزی که باید بمیرد، بدون آه و ناله و بدون مجادله خواهد مرد.

در این سن، کودک باید نیروی زیادی خود را برای آینده‌اش ذخیره نماید. یعنی باید کار کند، تعلیم بگیرد و تحصیل نماید. توجه داشته باشید که این خواسته‌ی شخص من نیست، بلکه اراده‌ی طبیعت می‌باشد. امیل یک نفر وحشی نیست که باید در بیابان‌ها به سر ببرد، بلکه یک نفر وحشی است که برای زندگی کردن در شهر آماده شده است. بایستی بتواند آنچه را احتیاج دارد، در آنجا پیدا کند، یعنی از مردم شهری استفاده نماید و اگر نمی‌خواهد مثل آن‌ها زندگی کند، لااقل با آن‌ها به سر ببرد.

بعد از اینکه مدت‌ها آنچه را به وسیله‌ی یک حس درک کرده‌ایم، به وسیله‌ی یک حس دیگر تحقیق نمودیم، باید یاد بگیریم آنچه را به وسیله‌ی یک حس درک نموده‌ایم، به وسیله‌ی همان حس تحقیق کنیم. یعنی محتاج به توسل به حس دیگر نباشیم. آن وقت هر احساسی برای ما یک مفهوم خواهد داشت و این مفهوم همواره مطابق با حقیقت خواهد بود. این است آن معلوماتی که سعی کرده‌ام در این مرحله‌ی سوم زندگی بشری به شاگردم بیاموزم.

این طرز عمل، احتیاج به احتیاط و حوصله‌ای دارد که از عهده‌ی کمتر آموزگاری ساخته است. بدون آن، هیچ‌گاه شاگرد قضاوت کردن را فرا نخواهد گرفت. مثلاً وقتی شاگرد فریب ظاهر را خورده و چوب را شکسته می‌بیند، و شما برای اینکه خطایش را به او نشان بدهید، فوراً چوب را از آب بیرون می‌کشید، شاید رفع اشتباه او را می‌کنید. ولی به او چه داده‌اید؟ غیر از آنچه خودش به زودی می‌فهمید، هیچ چیز به او عرضه نداشته‌اید. نه، چنین کاری را نکنید. در اینجا فقط منظور این نیست که برای او حقیقتی را کشف نماییم، بلکه بیشتر مقصود این است که به او نشان بدهیم چه باید بکند تا بتواند همیشه حقیقت را کشف نماید.

امیل، چون لازم نمی‌داند که عالم باشد یا تظاهر به علم نماید، هیچ‌گاه در قضاوت شتاب نمی‌کند. فقط موقعی حکم می‌کند که برای او یقین حاصل شده باشد. زیرا می‌داند اغلب قضاوتی را که از روی ظواهر امر می‌نماییم، با اشتباه همراه است. حتی در مناظر و مرایا نیز خطای قضاوت دیده می‌شود. بعلاوه، چون بارها آزمایش کرده است که ساده‌ترین و سطحی‌ترین پرسش‌های من، همواره موضوعی در بر دارد، برعکس، قبل از پاسخ دادن دقت می‌نماید و با نهایت احتیاط در آن تعمق می‌کند.

بالاخره من و او هیچ‌کدام اصرار نداریم حتماً حقایق امور را بشناسیم، بلکه فقط مایلیم دچار اشتباه نشویم. ما از اقامه‌ی دلیلی که صحیح نباشد، بیشتر شرمسار می‌شویم تا اینکه ابداً دلیل پیدا نکنیم. کلمه‌ی «نمی‌دانم» به اندازه‌ای مناسب حال ما است و آن‌قدر آن را تکرار می‌نماییم که گفتن آن دیگر برای هیچ‌یک از ما دو نفر اشکال ندارد.


📘 امیل: یا آموزش و پرورش
✍🏻 ژان-ژاک روسو
↔️ منوچهر کیا
📚 گروه کتابخوانی علمی

@SciBookReader

یک کتاب کافی است: رابینسون کروزو!

هوش بشری حدودی دارد. یک انسان نه تنها نمی‌تواند همه چیز را بداند، بلکه قادر نیست تمام چیزهای کمی را که افراد دیگر می‌دانند، نیز فرا گیرد. چون نقطه‌ی مقابل هر چیز غلط، یک حقیقت است، پس تعداد اشتباهات بی‌حد و حساب است. باید چیزهایی را که می‌خواهیم به کودک فرادهیم، انتخاب نماییم و برای هر یک زمانی در نظر بگیریم. بیشتر دانستنی‌هایی که در دسترسمان است، یا غلط است، یا بی‌فایده و یا فقط خودخواهی انسان را ارضاء می‌کند. یک شخص عاقل باید دانستنی‌های معدودی را جستجو نماید که به درد انسان‌های واقعی می‌خورد و چون می‌خواهیم کودک یک انسان واقعی بار بیاید، باید فقط این قبیل دانش‌ها را در دسترسش قرار داد.

کودک باید فقط چیزهای مفید را بیاموزد. البته برخی از این حقایق از قدرت فهم کودک خارج است. بدین ترتیب، حقایقی که باید در اختیار کودک قرار داد، بسیار کم است و باید به دقت انتخاب شود. فرض کنیم فیلسوفی با ابزار و کتاب‌هایش به جزیره‌ی متروکی رانده شده و اطمینان دارد که باقی روزهای عمرش را تنها در این جزیره خواهد گذراند. چنین شخصی دیگر وقت خود را صرف مطالعه‌ی سیستم دنیا، قوانین جاذبه و حساب دیفرانسیل نخواهد کرد: شاید دیگر حتی یک کتاب برای مطالعه باز نکند، ولی به طور قطع از تمام نقاط جزیره‌اش، هر چه هم بزرگ باشد، بازدید به عمل خواهد آورد. بنابراین دانش‌هایی که فراگیری آن با ذوق طبیعی بشر مغایرت دارد، برای او مفید نیست و فقط دانش‌هایی که غریزه‌ی آدمی او را به کسب آن تشویق می‌کند، مناسب انسان می‌باشد.

جزیره‌ی نوع بشر، زمین است و چیزی که بیش از همه توجه او را جلب می‌کند، خورشید می‌باشد. به محض اینکه از خودمان دور می‌شویم، اولین ملاحظاتمان باید متوجه زمین و خورشید گردد. نباید غیر از دنیای کتانی، و غیر از حوادث، معلمی داشته باشیم. شما می‌خواهید به این کودک جغرافی (Geography) یاد بدهید. برایش کره و نقشه می‌آورید. این ابزار زیادی به چه درد او می‌خورد؟ این‌همه مقدمات برای چیست؟ چرا از همان ابتدا موضوع درس را به او نشان نمی‌دهید، تا لااقل بفهمد از چه چیز می‌خواهید با او صحبت نمایید.

روزی که هوا صاف است، نزدیک عصر برای گردش به محل مناسبی می‌رویم که افق آن کاملاً باز است و آفتاب را که در شرف غروب کردن است، خوب نشان می‌دهد. آن‌گاه اشیایی را که به وسیله‌ی آن می‌توان محل غروب کردن آفتاب را شناخت، نشان می‌کنیم. فردا صبح، قبل از طلوع آفتاب برای هواخوری به همان محل می‌رویم. قرص خورشید به وسیله‌ی پیکان‌های آتشینی که به جلوی خود پرتاب می‌کند، از دور ظهورش را خبر می‌دهد. حریق تندتر می‌شود، تمام خاور مشتعل به نظر می‌رسد. بر اثر این روشنایی، خیلی قبل از پدیدار شدن آفتاب، در انتظار آن هستیم.


📘 امیل: یا آموزش و پرورش
✍🏻 ژان-ژاک روسو
↔️ منوچهر کیا
📚 گروه کتابخوانی علمی

@SciBookReader

کشف دیگران و تولد وجدان

ما به اصطلاح، دوبار متولد می‌شویم: یک‌بار برای وجود داشتن و یک‌بار برای زیستن. یک‌بار برای نوعیت و یک‌مرتبه برای جنسیت. تا سن بلوغ، دختران و پسران از لحاظ ظاهری هیچ تفاوتی با هم ندارند: چهره، قیافه، رنگ و رو و صدای آن‌ها یکسان است و باید نام مشابهی را بر آن‌ها نهاد. ولی به طور کلی، انسان برای این درست نشده که همیشه در مرحله‌ی کودکی باقی بماند. آدمی باید در زمانی که طبیعت (Nature) تعیین کرده، از دوره‌ی کودکی خارج گردد.

این لحظه با وجودی که نسبتاً کوتاه است، اثرات زیادی بر انسان به جای می‌گذارد. همان‌طور که غرش دریا از قبل وقوع طوفان را اطلاع می‌دهد، این دگرگونی بحرانی نیز قبلاً به وسیله‌ی زمزمه‌ی هیجانات نورس آگهی می‌گردد. یک تغییر و تبدیل بی‌صدا، نزدیکی خطر را اعلام می‌دارد. دگرگونی خلق، عصبانیت‌های مکرر و پریشانی دائمی فکر کودک موجب می‌شود که طفل تقریباً از هرگونه نظم و انضباطی سرپیچی نماید. گویی صدایی را که قبلاً او را رام می‌نمود، دیگر نمی‌شنود. شبیه یک شیر تب‌آلود می‌شود و دیگر رام‌کننده‌اش را نمی‌شناسد و مایل نیست از او فرمان ببرد.

اولین احساس کودک این است که خویشتن را دوست بدارد. و دومین احساسی که از آن ناشی می‌شود، این است که اطرافیانش را دوست بدارد. زیرا چون در حالت ضعف به سر می‌برد، فقط از روی کمک‌ها و مراقبت‌هایی که دریافت می‌دارد، اشخاص را می‌شناسد. ابتدا فقط از روی عادت به دایه و سرپرست خود علاقمند می‌شود، زیرا به آن‌ها احتیاج دارد و از دیدن آن‌ها خوشش می‌آید. پس از مدت زیادی، کودک پی می‌برد که آن‌ها فقط برایش مفید نیستند، بلکه می‌خواهند مفید باشند. در این موقع است که کم‌کم دوستی آن‌ها را به دل خواهد گرفت. بنابراین، کودک طبیعتاً به نیکی (Goodness) تمایل دارد، زیرا می‌بیند تمام اطرافیانش به او کمک می‌کنند.

بدین ترتیب، ابتدا به هم‌نوعان خود خوش‌بین می‌شود. ولی به نسبت آنکه روابط، احتیاجات و وابستگی‌های مستقیم و غیرمستقیمش گسترش می‌یابد، حس روابطش با دیگران بیدار می‌گردد و احساس وظایف و ترجیحات را به وجود می‌آورد. آن‌گاه کودک آمر، حسود، اغفال‌گر و کینه‌توز می‌شود. اگر از او بخواهند از چیزی اطاعت کند، به تصور آنکه می‌خواهند آزارش دهند و ناراحتش کنند، سرپیچی می‌نماید. اگر دیگران از او اطاعت نمایند، به محض اینکه چیزی در برابرش مقاومت کند، تصور خواهد کرد که عمداً چنین وضعی را برایش پیش آورده‌اند. چنین کودکی حتی میز و صندلی را کتک می‌زند، چون آن‌ها مطیع دستوراتش نیستند.

خودخواهی (Self-love) که فقط مربوط به خودمان است، وقتی احتیاجات واقعی‌مان رفع می‌شود، راضی می‌گردد. ولی خودپسندی که خود را با دیگران مقایسه می‌کند، هرگز ارضاء نمی‌گردد، زیرا این احساس که ما را بر آن می‌دارد خود را به دیگران ترجیح دهیم، مستلزم آن است که دیگران نیز خودشان را به ما ترجیح دهند. نیکی انسان اساساً در این است که احتیاجات کمی داشته باشد و خیلی کم خود را با دیگران مقایسه نماید. بدی آدمی اساساً در این است که احتیاجات زیادی داشته باشد و به عقاید عمومی زیاد توجه نماید. اگر این اصل را در نظر بگیریم، به آسانی می‌بینیم چطور می‌توانیم تمام احساسات کودکان و مردان را به نیکی یا بدی متمایل سازیم.


📘 امیل: یا آموزش و پرورش
✍🏻 ژان-ژاک روسو
↔️ منوچهر کیا
📚 گروه کتابخوانی علمی

@SciBookReader

مذهب طبیعی: اعتراف کشیش ساوویارد

احساساتمان وسایل اساسی بقای ما هستند، پس اگر بخواهیم آن‌ها را از بین ببریم، کار بیهوده و مسخره‌ای انجام داده‌ایم، یعنی خواسته‌ایم طبیعت (Nature) را کنترل کنیم و کار خداوند را اصلاح نماییم. اگر خداوند به بشر می‌گفت احساساتی را که خودش به او ارزانی داشته، از بین ببرد، کار ضد و نقیضی انجام می‌داد. پروردگار هرگز چنین فرمان جنون‌آمیزی صادر نکرده و چنین چیزی هرگز در قلب آدمی نوشته نشده است. بنظر من، آن کسی که می‌خواهد مانع بیداری احساسات شود، به اندازه‌ی شخصی که می‌خواهد این احساسات را نابود کند، دیوانه است.

احساسات طبیعی ما بسیار محدود است. احساسات طبیعی، وسایل آزادی (Freedom)مان می‌باشند و تمایل به بقای ما دارند. تمام احساساتی که ما را به اطاعت و فرمانبرداری وامی‌دارد و وجودمان را نابود می‌سازد، از جای دیگری سرچشمه می‌گیرد. طبیعت چنین احساساتی را به ما عرضه نمی‌دارد، بلکه خودمان هستیم که آن‌ها را بر خلاف طبیعت به خود راه داده‌ایم. تنها احساسی که از بدو تولد آدمی پیدا می‌شود و هرگز او را ترک نمی‌کند، خودخواهی (Self-love) است: این احساس اولیه و ذاتی قبل از تمام احساسات دیگر پدید می‌آید و به عبارت دیگر، همه‌ی احساسات دیگر چیزی به جز تغییرات آن نیستند.

ولی باید توجه داشته باشیم که اغلب این تغییرات دارای علل خارجی می‌باشند که بدون آن، هرگز پدید نمی‌آیند. بعلاوه، این تغییرات نه تنها به نفع ما نیست، بلکه کاملاً به ضررمان می‌باشد. آن‌ها اولین هدف را دگرگون می‌سازند و به مقابله با اصل آن برمی‌آیند: در اینجاست که انسان از طبیعت خارج می‌گردد و با وجود خودش تناقض پیدا می‌کند. خودخواهی همیشه خوب است و همیشه طبق نظام طبیعی می‌باشد. چون هر کس وظیفه‌ی خاص دارد که به فکر بقای خودش باشد، اولین و مهم‌ترین کارش این است و باید این باشد که دائماً مراقب بقای خویش باشد.

اگر متوجه نشود که بزرگ‌ترین منافعش در همین امر است، چگونه می‌تواند از عهده‌ی چنین مراقبت دائمی برآید؟ پس برای اینکه بقای خود را تأمین نماییم، باید خودمان را بیشتر از هر چیز دیگر دوست داشته باشیم. در نتیجه، لازم است تمام وسایل بقایمان را نیز دوست داشته باشیم. تمام بچه‌ها به دایه‌ی خود علاقمند می‌شوند: حتی رومولوس (Romulus) به ماده‌گرگی که او را شیر داده بود، علاقه داشت. این پیوند و علاقه ابتدا جنبه‌ی کاملاً غریزی دارد که عقل (Reason) در آن دخالت ندارد.


📘 امیل: یا آموزش و پرورش
✍🏻 ژان-ژاک روسو
↔️ منوچهر کیا
📚 گروه کتابخوانی علمی

@SciBookReader

جستجوی نیمه‌ی گمشده: سوفی

زندگی زمینی ما چه زودگذر است! اولین ربع زندگی، قبل از آنکه روش استفاده از آن را بدانیم، می‌گذرد و در ربع آخر نیز توانایی آن را نداریم که از زندگی لذت ببریم. ابتدا روش زندگی را نمی‌دانیم و به زودی قدرت زندگی کردن را از دست می‌دهیم. در فاصله‌ی زمانی که بین این دو حد بیهوده قرار دارد، سه‌چهارم وقتی که برایمان باقی می‌ماند، به وسیله‌ی کار، درد، قید و همه نوع رنج تلف می‌شود. زندگی کوتاه است، نه تنها به این دلیل که طول آن کم است، بلکه بیشتر به این جهت که از این مدت کوتاه، زمان کمی را هم صرف لذت بردن از زندگی نمی‌کنیم.

در این دوره که آموزش و پرورش‌های عادی پایان می‌یابد، آموزش و پرورش ما واقعاً شروع می‌شود. تغییرات محسوس در قیافه نیز به این علائم اخلاقی دگرگونی درونی، اضافه می‌گردد. چهره‌ی کودک بزرگ می‌شود و خطوط آن باز می‌گردد. گونه‌های گل‌انداخته‌اش تیره می‌شود و شکل جدیدی به خود می‌گیرد. صدایش تغییر می‌کند و به صورت عجیبی درمی‌آید. او نه کودک است و نه مرد، و لحن هیچ‌کدام از این دو را ندارد. چشمان و اعضای روحی او که تاکنون هیچ حالت مشخصی نداشت، حالت خاصی پیدا می‌کند، آتش تازه‌ای به آن‌ها جان می‌بخشد، نگاه‌های آن‌ها که حالت زنده‌تری دارد، هنوز کاملاً بی‌گناه است، ولی دیگر آن حماقت اولیه را در بر ندارد.

طفل از هم اکنون آگاه شده که می‌تواند با نگاه‌های خود مطالب زیادی را بیان دارد. او کم‌کم یاد می‌گیرد چشمانش را پایین بیندازد و سرخ شود. قبل از آنکه بداند چه چیز را حس می‌کند، احساساتی می‌شود. بدون علت مضطرب می‌گردد. اگر کودک ناگهان تغییر رویه دهد، اگر لحظه به لحظه خلقش دگرگون شود، اگر بدون علت اشک بریزد، اگر با لمس کردن دست یک زن به هیجان و التهاب بیفتد، باید بدانید که بادهای تند شروع به وزیدن کرده و لازم است حتی یک لحظه هم او را از نظر دور نداشت، وگرنه تمام زحمت‌هایتان به هدر خواهد رفت. این همان دومین تولد انسان است که در آن، آدمی با زندگی واقعی آشنا می‌شود و دیگر هیچ چیز انسانی برایش بیگانه نیست.

در حینی که وقت خود را بدین طریق می‌گذرانیم، دنبال سوفی (Sophie) می‌گردیم، ولی او را نمی‌یابیم. لازم بود که آن دختر خیلی زود پیدا نشود. باید او را جدا جستجو نماییم، وگرنه بیم آن می‌رود که امیل دختر دیگری را به جای او بگیرد و وقتی به اشتباه خود پی ببرد که خیلی دیر شده باشد. خدا حافظ ای پاریس، ای شهر معروف، ای شهر پر سر و صدا و مملو از دود و لجن، ای شهری که زن‌هایت دیگر به شرافت عقیده ندارند و مردانت به فضیلت پشت پا زده‌اند. چون ما به جستجوی عشق (Love) و سعادت و عصمت می‌رویم، هر اندازه از تو دورتر باشیم، بهتر است.


📘 امیل: یا آموزش و پرورش
✍🏻 ژان-ژاک روسو
↔️ منوچهر کیا
📚 گروه کتابخوانی علمی

@SciBookReader

تربیت زن ایده‌آل؛ سوفی

خوب نیست مرد تنها بماند. امیل مرد است، ما به او همسری وعده داده‌ایم و حالا باید به وعده‌ی خود عمل نماییم. این همسر «سوفی» (Sophie) نام دارد. همان‌طور که امیل یک مرد واقعی بود، سوفی باید یک زن واقعی باشد، یعنی باید تمام خصوصیات خوب جسمی و روحی جنس خود را داشته باشد. بجز در مورد امور جنسی، زن و مرد کاملاً یکسانند. هر دو اعضاء، احتیاجات و احساسات مشابهی دارند. هر دو ماشین به یک نحو ساخته شده‌اند، قطعات آن‌ها یکی است، هر دو یک‌جور کار می‌کنند و ظاهر یکسانی دارند.

در مورد امور جنسی، زن و مرد در همه‌جا روابط و تفاوت‌هایی دارند. مقایسه‌ی آن‌ها به این جهت مشکل است که به زحمت می‌توان تشخیص داد چه چیز آن‌ها مربوط به جنس است و چه چیز مربوط به جنس نمی‌باشد. تنها چیزی را که با قاطعیت می‌دانیم این است که تشابهات زن و مرد مربوط به نوع و تمام اختلافات آن‌ها مربوط به جنس می‌باشد. این روابط و این اختلافات باید بر روح و اخلاق (Morality) نیز اثر بگذارد. این نتیجه محسوس است، به وسیله‌ی تجربه تأیید می‌شود و به خوبی نشان می‌دهد که بحث‌هایی که درباره‌ی برتری یا تساوی جنس‌ها انجام می‌گیرد، چقدر بیهوده است: زن و مرد در مورد چیزهای مشابهی که دارند، با هم برابرند و در زمینه‌ی چیزهای دیگر با هم قابل مقایسه نیستند.

یک زن کامل و یک مرد کامل نباید از لحاظ قیافه و شکل شبیه به هم باشند. در پیوند جنس‌ها، هریک باید به هدف مشترک کمک نماید، ولی هریک از طرفین باید به شیوه‌ی خاص خود عمل کند. اولین اختلاف میان روابط اخلاقی دو جنس از اینجا ناشی می‌شود: یکی باید فعال و قوی باشد و دیگری منفعل و ضعیف. لازم است یکی بخواهد و عمل کند و دیگری کافی است که زیاد مقاومت ننماید. از این اصل نتیجه می‌شود که زن اساساً برای خوش‌آیند مرد ساخته شده است.

شایستگی مرد در نیرومندی او است و فقط به این دلیل که قوی است، خوش‌آیند زن واقع می‌گردد. حال که زن برای خوش‌آیند مرد درست شده است، باید به جای تحریک او، توجهش را جلب نماید. نیروی زن در جاذبه‌اش نهفته شده و فقط با استفاده از آن است که می‌تواند خودی نشان دهد و ضعف خویش را جبران نماید. وظایف زن و مرد یکی نیست. زن بیش از مرد موظف است نجیب باشد و عفیف شمرده شود. آن‌هایی که از مساوات و برابری زن و مرد طرفداری می‌نمایند، کاملاً در اشتباه هستند.

از اینکه زن و مرد از حیث اخلاق و خصوصیات روحی مثل هم ساخته نشده‌اند و نباید هم ساخته شده باشند، چنین نتیجه می‌گیریم که تربیت آن‌ها نیز نباید مانند هم باشد. طبق دستور طبیعت (Nature)، زن و مرد باید به کمک و یاری هم کار بکنند و فعالیت نمایند، لیکن هر دوی آن‌ها نباید یک نوع کار انجام دهند. اگر می‌خواهید همیشه در راه راست پیش بروید، همواره از دستورات و اوامر طبیعت پیروی نمایید. آنچه را که مشخص‌کننده‌ی زن و مرد است، باید محترم شمارید، زیرا ساخته و پرداخته‌ی طبیعت می‌باشد.


📘 امیل: یا آموزش و پرورش
✍🏻 ژان-ژاک روسو
↔️ منوچهر کیا
📚 گروه کتابخوانی علمی

@SciBookReader

امیل و سیاست؛ تبدیل انسان طبیعی به شهروند

هم‌وطنان تو هنگامی که بچه بودی، از تو حمایت نموده‌اند، اکنون که مرد شده‌ای، باید به نوبه‌ی خود آن‌ها را دوست بداری. تو باید در میان آن‌ها زندگی کنی، یا اگر برایت میسر نیست، در جایی اقامت نمایی که حتی‌الامکان بتوانی خدمت بیشتری به آن‌ها بکنی. و هر وقت به تو محتاج باشند، بتوانند تو را احضار نمایند. مواردی هست که انسان می‌تواند در خارج از میهن خدماتی نسبت به هم‌وطنان خود انجام دهد که در داخل میهن برایش مقدور نیست. آن‌وقت باید فقط به غیرت وطن‌پرستی (Patriotism) خود گوش دهد و بدون شکایت، دوری از مرز و بوم را تحمل نماید، زیرا تحمل آن یکی از وظایف او است.

ای امیل مهربان، که ابداً مجبور به این فداکاری دردناک نیستی، تو که حرفه‌ی ناهنجار گفتن حقایق را به آدمیان پیش نگرفته‌ای، برو در میان هم‌وطنان خود زندگی کن، با معاشرت و مجالست لذت‌بخش آدمیان، دوستی آن‌ها را جلب نما و گسترش بده و برای آن‌ها سرمشق نیکوکاری (Benevolence) باش. رفتار و کردار تو بیش از تمام کتاب‌های ما سرمشق آن‌ها خواهد شد و کارهای نیکی که از تو سر خواهد زد، بیشتر از تمام مواعظ بی‌فایده‌ی ما در آن‌ها تأثیر خواهد داشت.

فکر نکن تو را تحریک می‌نمایم که در شهرهای بزرگ اقامت نمایی. برعکس، یکی از بهترین کارهای نیکان که باید سرمشق دیگران قرار بگیرد، این است که دنبال زندگی روستایی بروند. زیرا این زندگی که اولین شکل تمدن (Civilization) بشری است، آرام‌ترین، طبیعی‌ترین و شیرین‌ترین نوع زندگی محسوب می‌شود، ولی برای کسی که قلب او فاسد نشده باشد. خوشا به حال کشوری که مردم آن ناچار نباشند برای به دست آوردن آسایش و آرامش به بیابان پناه ببرند.

یک آدم خیر و نیکوکار نمی‌تواند میل خود را به انجام خیرات و مبرات در شهرها ارضاء نماید، زیرا در آنجا مجبور است به دسیسه‌گرها و حقه‌بازها کمک کند. پذیرایی خوبی که شهرها از ماجراجویان تنبل که دنبال جمع‌آوری مال آمده‌اند، به عمل می‌آورد، فقط سبب فساد و تقلیل جمعیت دهات می‌شود. در صورتی که برعکس، می‌بایست دهات را به طفیل شهرها آباد نمود. تمام کسانی که از اجتماعات پر سر و صدا و شلوغ کناره‌گیری می‌کنند، به همان دلیل که کناره‌گیری کرده‌اند، مفید هستند. در حقیقت، فساد این اجتماعات به واسطه‌ی کثرت جمعیت آن است.

این اشخاص گوشه‌گیر به دلیل دیگری نیز مفید هستند، زیرا چون به نقاط دوردست و بایر پناه می‌برند، آنجا را آباد می‌نمایند و عشق به کشت و زرع را که اولین علاقه‌ی آن‌ها بوده است، زنده می‌کنند. هر وقت فکر می‌کنم که امیل و سوفی در این منزوی‌گاه خود چقدر می‌توانند کار خوب انجام دهند و چگونه می‌توانند شوق و ذوق روستاییان بدبخت را که خاموش شده است، تحریک نمایند، وقت به من دست می‌دهد.


📘 امیل: یا آموزش و پرورش
✍🏻 ژان-ژاک روسو
↔️ منوچهر کیا
📚 گروه کتابخوانی علمی

@SciBookReader

آزادی واقعی و پایان کار مربی

زندگی زمینی ما چه زودگذر است! اولین ربع زندگی، قبل از آنکه روش استفاده از آن را بدانیم، می‌گذرد و در ربع آخر نیز توانایی آن را نداریم که از زندگی لذت ببریم. زندگی کوتاه است، نه تنها به این دلیل که طول آن کم است، بلکه بیشتر به این جهت که از این مدت کوتاه، زمان کمی را هم صرف لذت بردن از زندگی نمی‌کنیم. در فاصله‌ی زمانی که بین این دو حد بیهوده قرار دارد، سه‌چهارم وقتی که برایمان باقی می‌ماند، به وسیله‌ی کار، درد، قید و همه نوع رنج تلف می‌شود.

بالاخره روز ازدواج فرا رسیده است. امیل و سوفی با رشته‌ای ناگسستنی به هم پیوسته‌اند. بعد از انجام تشریفات رسمی، من آن‌ها را کنار می‌کشم و آخرین اندرزهای خویش را به گوش آن‌ها می‌خوانم. به آن‌ها می‌گویم: باید حتی در زندگی زناشویی (Marriage) هم عاشق و معشوق باشید، یعنی از یکدیگر تقاضای انجام وظیفه نداشته باشید، بلکه آنچه را می‌خواهید از عشق (Love) خود بخواهید. چه عشاق سعادتمندی! چه زن و شوهر شایسته‌ای!

برای اینکه از پاکدامنی آن‌ها قدردانی شود و برای اینکه خوشبختی‌شان توصیف گردد، باید تاریخ زندگی آن‌ها را شرح داد. بارها از مشاهده‌ی این دو نفر که نتیجه‌ی زحمات و کوشش‌های من بوده‌اند، لذت برده‌ام و قلبم به طپش افتاده است. چقدر این دست‌هایی که همدیگر را می‌فشردند، بوسیده‌ام. چقدر اشک شادی بر این دست‌ها افشانده‌ام. آن‌ها نیز در شادی و سرور من شریک می‌شوند و به رقت می‌آیند.

والدین محترم آن‌ها نیز با دیدن سعادت کودکان خویش، نه تنها جوانی را از سر می‌گیرند، بلکه دوباره زنده می‌شوند، زیرا برای اولین‌بار ارزش واقعی زندگی را درک می‌نمایند و به ثروت گذشته‌ی خود که مانع شد آن‌ها نیز در جوانی از چنین لذتی بهره‌مند گردند، لعنت می‌فرستند. اگر در روی زمین خوشبختی واقعی یافت شود، باید آن را در کانون خانوادگی (Family) جستجو نماییم.

پس از چند ماه، امیل روزی وارد اتاق من می‌شود، مرا در آغوش می‌گیرد، صورتم را می‌بوسد و می‌گوید: استاد عزیزم، به فرزند خود تبریک بگویید، زیرا امیدوار است به زودی افتخار پدر شدن حاصل نماید. چه زحمات جدیدی را باید قبول نمایم، زیرا به شما احتیاج زیادی خواهیم داشت. لیکن خدا نکند پس از آنکه تربیت پدر را قبول کردید، پرورش فرزند را هم به شما تحمیل نماییم. محال است وظیفه‌ای به این قدسی و به این شریفی را به کسی غیر از خود واگذار نمایم، حتی اگر یک مربی به خوبی شما برای او پیدا شود. اما خواهش دارم که شما در سمت استادی ما و مربی جوان باقی بمانید. به ما اندرز دهید و ما را راهنمایی نمایید. من هم قول می‌دهم مطیع باشم. تا زنده هستم به شما احتیاج دارم. حتی اکنون که وظیفه‌ی مردی من شروع می‌شود، وجود شما بیشتر ضرورت دارد.

‎پایان

📘 امیل: یا آموزش و پرورش
✍🏻 ژان-ژاک روسو
↔️ منوچهر کیا
📚 گروه کتابخوانی علمی

@SciBookReader

مفهوم آزادی مدنی و حدود قدرت جامعه

در این رساله نمی‌خواهیم از آزادی اراده که بدبختانه قطب مخالف نظریه‌ای است که به خطا جبر و ضرورت فلسفی نامیده شده است گفتگو کنیم. منظور از کلمۀ آزادی در اینجا آزادی مدنی یا آزادی اجتماعی است. در ضمن این رساله می‌خواهیم ماهیت و حدود قدرتی را که جامعه از روی حق می‌تواند دربارۀ فرد اعمال کند مورد بررسی قرار دهیم. با اینکه این مسئله تاکنون کمتر به صورت کلی بیان شده و تقریباً هرگز در معرض بحث و کنکاش عمومی قرار نگرفته است، به علت آن پیوند زیرقشری که با اغلب موضوعات و مسائل جدلی قرن ما دارد در سرنوشت نهائی کلیۀ این مسائل به نحوی عمیق مؤثر است و از این رو تقریباً می‌شود گفت که مسئلۀ حیاتی عصرهای آینده خواهد شد. خود مسئله نه تنها به هیچ‌وجه تازگی ندارد بلکه به حدی کهن‌سال است که به یک تعبیر نوع بشر را از قدیم‌ترین زمان‌ها تاکنون منشعب کرده است ولی در مرحلۀ خاصی از پیشرفت بشری که نژادها و جامعه‌های متمدن‌تر اکنون قدم به آن گذاشته‌اند مسئلۀ کهن دوباره و این بار تحت شرایطی نوین سربلند کرده است و راه علاج دیگر و اساسی‌تری از ما می‌خواهد.

در بخشی از تاریخ ملل جهان که آشنایی ما با آن قدیمی‌تر است، مخصوصاً تاریخ ملل یونان و روم و انگلستان، کشمکش بین آزادی و قدرت برجسته‌ترین فصول سرگذشت ملی این اقوام را تشکیل می‌دهد. در زمان‌های قدیم این کشمکش عبارت از مبارزه‌ای بود که بین اتباع یک کشور یا طبقه‌ای از همان اتباع و حکومت‌شان صورت می‌گرفت. معنای آزادی در آن تاریخ به‌طور خلاصه عبارت از حفاظت افراد در مقابل اجحاف زمام‌داران سیاسی بود. در نظر مردمان آن دوره، بجز در مورد برخی از حکومت‌های ملی یونان باستان، زمام‌دارانی که بر آن‌ها حکومت می‌کردند لزوماً می‌بایست با طبقۀ مردم دشمنی داشته باشند. در آن ایام نیروی حاکمه عبارت از فرمان‌روایی منفرد، قبیله‌ای حاکمه، یا طبقه‌ای حاکمه بود. اینان قدرت خود را از راه ارث یا در نتیجۀ فتوحات به چنگ آورده بودند و به هر تقدیر آن را بسته به خوش‌آیند مردمی که بر آن‌ها حکومت می‌کردند نمی‌دانستند.

فرمان‌برداران برتری فرمان‌روایان را پذیرفته بودند، پذیرفته بودند که قدرت زمام‌داران امری است ضروری ولی در همان حال از این حقیقت هم آگاه بودند که چنین قدرتی فی‌نفسه خطرناک است. قدرت در دست اینان مانند حربه‌ای بود که می‌توانستند آن را همچنان که برضد دشمنان خارجی به کار می‌بردند برضد اتباع خویش نیز به کار برند. از این رو برای اینکه اعضای ناتوان جامعه طعمۀ لاشخورهای بیشمار سیاسی نشوند مردم احتیاج به لاشخوری داشتند که زور و قدرتش از تمام لاشخورهای دیگر بیشتر باشد و نگذارد که آن‌ها متعرض افراد ناتوان بشوند. ولی چون لاشخور کبیر نیز پیوسته در فکر تعرض به جان و مال مردم بود اینان چاره‌ای نداشتند جز اینکه همیشه در یک وضع دفاعی زندگی کنند و مواظب چنگال و منقار لاشخور حاکم باشند. منظور میهن‌پرستان در آن ایام این بود که قدرتی را که زمام‌دار بر جامعه اعمال می‌کرد محدود کنند و معنای آزادی در نظر آن‌ها همین محدود کردن قدرت زمام‌دار بود.

برای رسیدن به این منظور از دو راه می‌رفتند: راه اول این بود که یک عده مصونیت‌ها به نام آزادی‌های سیاسی به‌دست می‌آوردند که نقض آن‌ها از جانب زمام‌دار به‌منزلۀ شکستن پیمان وظیفه شمرده می‌شد و اگر او پیمان خود را می‌شکست مردم هم این حق را پیدا می‌کردند که در مقابل اراده‌اش ایستادگی ورزند یا اینکه همگان بر او بشورند. راه دوم و این تدبیری بود که بعدها به فکر مردم رسید، ایجاد یک رشته نظارت‌های قانونی بود که به‌موجب آن برخی از کارهای مهم‌تر حکومت مشروط به رضایت جامعه یا رضایت نوعی انجمن که از جانب آن جامعه برگزیده شده بود گردید.


📘 رساله دربارۀ آزادی
✍🏻 جان استوارت میل
↔️ محمود صناعی
📚 گروه کتابخوانی علمی

@SciBookReader

خطر قدرت اکثریت و اجحاف اجتماعی

حکومت کردن مردم بر خودشان که این‌همه در پیرامونش گفتگو می‌شود به‌واقع حکومتی نیست که در آن هر فردی حاکم بر سرنوشت خود باشد بلکه حکومتی است که در آن سرنوشت فرد در جامعه به‌وسیلۀ بقیۀ افراد آن جامعه تعیین می‌شود. از آن گذشته، جملۀ ارادۀ مردم یا ارادۀ ملی عملاً این معنی را دارد که ارادۀ بخشی از مردم که شماره‌شان زیادتر یا درجۀ فعالیت‌شان بیشتر است باید بر باقی افراد جامعه تحمیل شود. به‌عبارت دیگر، زمام قدرت خلق به جای این که در دست تمام مردم باشد عملاً به دست اکثریت یا به دست آن‌هایی که خود را به وسایلی به‌عنوان اکثریت به جامعه پذیرانده‌اند می‌افتد و چون مردم به معنای این‌گونه اکثریت ممکن است بخشی از افراد جامعه را که در اقلیت هستند تحت فشار قرار دهند، اتخاذ تدابیر احتیاطی برای مبارزه با این نوع قدرت خلق همان اندازه ضروری است که برای مبارزه با سایر انواع آن. بنابراین مسئلۀ محدود کردن قدرت و تسلط حکومت بر افراد حتی در مواردی که صاحبان آن قدرت به‌طور منظم مسئول جامعه، یعنی مسئول قوی‌ترین حزب جامعه، هستند به هیچ‌وجه اهمیت خود را از دست نمی‌دهد.

در بدو امر مردم از بی‌رحمی و اجحاف اکثریت از آن‌رو وحشت داشتند که این‌گونه اجحاف مثل سایر اقسام آن از طرف مقامات رسمی کشور اعمال می‌شد و ریشۀ این ترس هنوز هم میان کسانی که عامیانه فکر می‌کنند باقی است. اما اشخاص متفکر کم‌کم این نکته را دریافتند که وقتی جامعه خودش بی‌رحمی و اجحاف می‌کند، یعنی هیئت مشترک جامعه بر یکایک افرادی که جامعه را تشکیل می‌دهند زور می‌گوید، وسیلۀ اجحاف منحصر به کارهایی که ممکن است به دست کارگزاران سیاسی کشور انجام گیرد نیست. جامعه دستورالعمل‌هایی از خود برای افراد دارد که می‌تواند به وسایل دیگر اجرا کند و در عمل اجرا هم می‌کند و حالا اگر این دستورها صحیح نبودند و اشتباه از آب در آمدند یا اینکه متعرض چیزهایی شدند که اصلاً نمی‌بایست انگشت در آن‌ها فرو کرده باشند، در آن‌صورت خود جامعه دست به یک نوع اجحاف اجتماعی زده است که عملاً از بسیاری از ظلم‌های سیاسی شدیدتر است.

چون با اینکه سرپیچی از این دستورها متضمن کیفرهای سختی از آن نوع که سرپیچی‌های سیاسی معمولاً در بر دارد نیست ولی در مقابل چون این‌گونه اجحاف خیلی عمیق‌تر در جزئیات زندگی رخنه می‌کند و خود روح را به زنجیر می‌کشد، برای سرپیچان روزنۀ فرار کمتر باقی است. از این رو تنها نگاهداری افراد در مقابل اجحاف زمام‌داران کافی نیست بلکه لازم است از آن‌ها در مقابل افکار و احساسات چیرۀ روز هم محافظت کرد و نگذاشت که جامعه به وسایل دیگری غیر از کیفرهای مدنی رسوم و معتقدات خود را به‌عنوان سرمشق رفتار به کسانی که نمی‌خواهند از آن سرمشق‌ها پیروی کنند تحمیل کند و هر گونه شخصیت فردی را که هم‌رنگ و هم‌روش خودش نیست به زنجیر بکشد یا اینکه اگر توانست اصلاً نگذارد که یک چنین شخصیت فردی نطفه گیر شود.

نباید به جامعه اجازه داد که تمام سرشت‌ها و طبایع را به میل و ارادۀ خود یکسان و یکنواخت سازد. مداخلۀ افکار عمومی در استقلال فردی فقط تا حد معینی مجاز است. پیدا کردن این حد و دفاع از آن در مقابل تجاوز افکار عمومی همان اندازه برای حسن ادارۀ کارهای بشری لازم است که حراست افراد در مقابل قدرت جابران سیاسی.


📘 رساله دربارۀ آزادی
✍🏻 جان استوارت میل
↔️ محمود صناعی
📚 گروه کتابخوانی علمی

@SciBookReader

اصل آزادی فردی و حدود مشروع نظارت جامعه

هدف این رساله تثبیت و روشن کردن یک اصل بسیار ساده است که به‌موجب آن جامعه از روی حق بتواند رفتار فرد را، چه از راه اجبار و چه از راه نظارت، تحت ادارۀ کامل خود بگیرد. وسایلی که در این زمینه به‌کار می‌افتند ممکن است نیروهای جسمانی (به شکل کیفرهای قانونی) یا فشارهای اخلاقی (به شکل افکار عمومی) باشند. منظور نشان دادن این مطلب است که تنها موردی که افراد بشر مجازند به‌تنهایی یا به‌حال دسته‌جمعی متعرض آزادی هر کدام از هم‌نوعان خود بشوند هنگامی است که در آن اصل صیانت ذات به خطر افتاده باشد. تنها هدف موجهی که به‌پاس تأمین آن می‌توان بر هر کدام از افراد یک جامعۀ متمدن، حتی برخلاف ارادۀ خود وی، اعمال قدرت کرد این است که مانع از زیان زدن وی به دیگران گردید.

مصالح شخصی آن فرد (جسمانی یا اخلاقی) دلیل کافی برای مداخله کردن دیگران در کارش نیست. او را نمی‌توان به‌حق مجبور کرد که فلان کار را بکند یا متحمل فلان چیز بشود، زیرا که به عقیدۀ دیگران کردن آن کار یا تحمل آن چیز متضمن مصلحت خود اوست، زیرا که در نتیجۀ اجرای روشی که دیگران برایش صلاح دیده‌اند خوشبخت‌تر خواهد شد، زیرا که به عقیدۀ دیگران اگر از فلان راه رفت یا فلان کار را انجام داد عملش عاقلانه و حتی صحیح جلوه خواهد کرد. این‌ها جملگی دلایل خوبی هستند برای شماتت کردنش، برای مناقشه کردن با او، برای وادار کردنش به کردن کاری یا خواهش کردن از او که آن کار را نکند، ولی هیچ‌کدام دلیل خوبی برای مجبور کردن او به انجام کاری که مورد پسندش نیست نیستند و هیچ‌کدام تنبیه او را در صورتی که بر خلاف نظر دیگران عمل کرد توجیه نمی‌کنند.

برای اینکه عمل اخیر، یعنی تنبیه یا مجازات کردن وی، توجیه شود آن رفتاری که می‌خواهیم او را از کردنش منع کنیم باید چنان باشد که به کسی دیگر زیان بزند. تنها قسمتی از رفتار خصوصی انسان که وی در قبال آن مسئول جامعه است قسمتی است که به دیگران ارتباط دارد و گرنه در قسمتی که تنها به خودش مربوط است استقلال وی، از نظرگاه حق و منطق، کامل و محرز است. هر فرد انسانی نسبت به خودش، نسبت به فکر و پیکرش، حق حاکمیت مطلق دارد.

منطقۀ مناسب آزادی بشری در درجۀ اول شامل قلمرو هشیار ضمیر اوست و در این منطقه است که وجدان انسانی، به جامع‌ترین معنای آن، باید آزاد باشد. آزادی افکار و امیال، آزادی مطلق عقاید و احساسات (نسبت به کلیۀ موضوعات نظری، عملی، علمی، اخلاقی، یا الهی) ضروری است. در درجۀ دوم، اصل آزادی مقتضی این است که سلیقه و پیشۀ بشر هر دو آزاد باشد. به‌عبارت دیگر، ما باید آزاد باشیم که نقشۀ زندگی خود را به هر نحوی که متناسب با خصلت‌مان بود بکشیم و هر طوری که دل‌مان خواست کار کنیم، فقط به این شرط که مسئول عواقب اعمال خود باشیم و تا موقعی که آن اعمال ضرری به هم‌نوعان نمی‌زند، حتی در مواردی هم که نحوۀ رفتارمان در نظر دیگران ابلهانه، سرسخت، یا اشتباه جلوه کند، باید از کارشکنی‌های مخالفان مصون و در امان باشیم.


📘 رساله دربارۀ آزادی
✍🏻 جان استوارت میل
↔️ محمود صناعی
📚 گروه کتابخوانی علمی

@SciBookReader

ضرورت آزادی بیان برای کشف حقیقت

امیدواریم دیگر آن زمانهائی که لازم بود از آزادی مطبوعات به‌عنوان یکی از تضمین‌های بزرگ اجتماع در برابر حکومت‌های فاسد و ستمگر دفاع کرد گذشته باشد. امروز تقریباً هیچ نیازی به توضیح یا اثبات این نظر نیست که ما نباید به یک هیئت مقننه یا مجریه که منافعش با منافع خلق یکی نیست اجازه دهیم که برای افراد جامعه عقیده تجویز کند یا اینکه تصمیم بگیرد که چه نوع نظرات و دلایلی باید به گوش مردم برسد. گرچه قانون کنونی مطبوعات در انگلستان هنوز بدان پایه از کمال که آزادی مطلق زبان و قلم را تضمین کند نرسیده و همان اندازه دستاویز اجحاف دارد که در دوران سلطنت تودورها داشت، ولی دیگر خطر اینکه آن قانون عملاً علیه مباحثات سیاسی به‌کار برده شود خیلی کم است، مگر در دوره‌های ترس و وحشت موقتی که بیم سرکشی و طغیان، وزیران و قاضیان را از رفتار صحیح و عادلانه بازمی‌دارد.

در درجۀ اول نباید فراموش کرد که دولت به ابتکار و پیش‌قدمی خود دست از تعقیب روزنامه‌ها برداشت. در درجۀ دوم، اگر حقیقت مطلب را بخواهیم، هیچ‌کدام از آن محاکمه‌ها جنبۀ سیاسی نداشت، چونکه دلایل دادستان برضد متهمان مبنی بر این ادعا نبود که اینان از سازمان‌های اساسی کشور، از اعمال زمام‌داران، یا اینکه از خود آن زمام‌داران، تنقید کرده باشند، بلکه اساساً عبارت از این بود که این روزنامه‌ها نظرات و افکاری پخش کرده بودند که هیئت حاکمۀ وقت آن را منافی اخلاق و سیر عمومی می‌شمرد. اگر دلایلی که در این بحث اقامه شده است اعتبار و قوتی در نظر خواننده داشته باشد، در آن صورت بحث و گفت‌وگوی آزاد دربارۀ هر مطلبی یا هر نظریه‌ای، هر قدر هم که آن مطلب یا آن نظریه منافی اخلاق شمرده شود، باید مجاز و مصون از دغدغۀ کیفری باشد.

بنابراین بگذارید فرض کنیم که حکومت کاملاً با مردم یکی است و هرگز این اندیشه به خاطرش نمی‌گذرد که جلو انتشار عقیده‌ای را به زور بگیرد، مگر اینکه به راستی ایمان داشته باشد که کارش انجام خواستۀ مردم است. اما چیزی که هست من با خود همین نظر که مردم حق دارند عقیده‌ای را مستقیم یا غیرمستقیم خفه کنند مخالفم. چنین قدرتی از اصل و ریشه ناپاک است و هیچ فرق نمی‌کند که اجراکنندۀ آن چه نوع حکومتی است. اگر همۀ افراد بشر منهای یک نفر عقیدۀ واحدی داشتند و تنها یک نفر عقیده‌اش با آن باقی بشریت مخالف بود، عمل اینان که صدای آن یک نفر را به زور خاموش کنند همان اندازه ناحق و ناروا می‌بود که عمل خود وی اگر فرضاً قدرت این را داشت که صدای نوع بشر را به زور خاموش کند.

خطر بزرگ خاموش کردن عقیده در این است که زیان آن دامن‌گیر همۀ نژاد بشر می‌شود و آنچه آیندگان از این حیث از دست می‌دهند کمتر از خسارتی که نصیب نسل‌های معاصر می‌گردد نیست. اگر عقیده‌ای که به زور خاموشش کرده‌اند صحیح باشد، در آن صورت همان کسانی که با آن مخالفند از این فرصت گران‌بها که بطلان را با حقیقت مبادله کنند محروم شده‌اند. اما اگر عقیده‌ای اشتباه باشد، خفه‌کنندگان آن باز به هر تقدیر زیان برده‌اند، چون اگر اصطکاک عقاید را آزاد می‌گذاشتند، از برخورد حق و باطل بهم، سیمای حقیقت زنده‌تر و روشن‌تر دیده می‌شد.

کسانی که می‌خواهند عقیده‌ای را خاموش کنند طبعاً منکر صحتش هم هستند، ولی بالاخره خود اینان اشتباه‌ناپذیر نیستند که حق داشته باشند به نام کلیۀ افراد بشر دربارۀ مسئله‌ای تصمیم بگیرند و دیگران را از وسیلۀ قضاوت یک‌سره محروم سازند. گوش ندادن به عقیده‌ای به این دلیل که مخالفان آن به بطلانش اطمینان دارند معنایی جز این ندارد که گروه مخالف اطمینان خود را با اطمینان مطلق یکی می‌پندارد. نیروی قضاوت انسانی بدبختانه از این حیث بسیار کم‌طالع است که در قبال حقایقی نظیر همین حقیقت که بشر از اشتباه مصون نیست فقط به تصدیق ظاهری اکتفا می‌شود، ولی هنگام قضاوت عملی آن احترامی که شایستۀ شأن این‌گونه حقایق است از آن‌ها دریغ می‌گردد.


📘 رساله دربارۀ آزادی
✍🏻 جان استوارت میل
↔️ محمود صناعی
📚 گروه کتابخوانی علمی

@SciBookReader

خطر سرکوب عقاید و درس‌های تاریخ

هر آن‌گاه که فردی منتقم جنایت‌کار مقتدری را که اجرای کیفرهای قانونی درباره‌اش امکان نداشته است از پا درآورده، عمل وی در نظر عده‌ای از بهترین و عاقل‌ترین مردان جهان، نه تنها جنایت حساب نشده، بلکه نوعی فضیلت و دلاوری اخلاقی به‌شمار رفته است. شخصاً عقیده دارم که برانگیختن کسی به ارتکاب این عمل در مواردی که سوءنیت نقشه‌کشان محرز باشد، حقاً باید محکوم و سزاوار تنبیه شناخته شود. ولی این تنبیه فقط هنگامی مجاز است که تحریکات متهم یا متهمان منجر به جنایتی شده، یعنی عملاً قتلی اتفاق افتاده باشد یا اینکه لااقل نوعی پیوند احتمالی بین نفس عمل و تحریکاتی که منجر به اجرای آن گردیده است برقرار کردنی باشد.

تکرار این سرگذشت غم‌انگیز هرگز بی‌فایده نیست که زمانی مردی بود به نام سقراط که میان او و مقامات قانونی کشورش که از حمایت افکار عمومی بهره‌مند بودند، تصادمی فراموش‌نشدنی صورت گرفت. این مرد در کشوری بزرگ شده و در قرنی به دنیا آمده بود که هر دو از عظمت انفرادی بهرۀ فراوان داشتند و آن عده از صاحب‌نظران که سقراط و قرن سقراط را بهتر از همه می‌شناختند، جملگی وی را به‌عنوان موجودی که از بهترین فضایل انسانی بهره‌مند بوده است به ما معرفی کرده‌اند. هم‌میهنانش او را پس از یک محاکمۀ قانونی به جرم داشتن افکار منافی اخلاق و نداشتن اعتقاد به خدا محکوم کردند و به کام مرگ سپردند. گفتند خدانشناس است، چونکه وی حاضر نبود خدایانی را که هیئت حاکمۀ عصر پذیرفته بود به رسمیت بشناسد.

از این واقعه بگذریم و به مثال مهم دیگری که باز اشتباه قاضیان عصر را نشان می‌دهد بپردازیم. در حدود یک هزار و هشتصد سال قبل در کالوری (Calvary)، مردی را به چلیپا آویختند که عظمت اخلاقی‌اش اثری چنان پایدار در خاطرۀ کسانی که شاهد زندگی و مکالماتش بوده‌اند باقی گذاشته است که اینک هیجده قرن تمام است که جهان مسیحیت او را به‌عنوان خدای قادر متعال پذیرفته است. گناهش چه بود؟ اهانت به مقام الوهیت! مردم در آن تاریخ نه تنها منعم و خیرخواه خود را نشناختند، بلکه او را درست به جای معکوس آنچه بود گرفتند و به شکل ملحدی با نفوذ با وی رفتار کردند.

اکنون بگذارید یک مثال آخری هم در اینجا ذکر کنیم که از هر اشتباه تاریخی دیگر برجسته‌تر است. اگر بنا می‌شد میان مردان مقتدر دنیای باستان مردی را که از همه بهتر و روشن‌فکرتر باشد انتخاب کنیم، چنین مردی به حق کسی جز مارکوس اورلیوس (Marcus Aurelius Antonius) امپراتور روم قدیم نمی‌توانست باشد. او که فرمان‌روای مطلق دنیای متمدن آن عصر بود، در زندگانی‌اش نه تنها با عدل و انصافی که جای کوچک‌ترین ایراد نداشت حکومت کرد، بلکه واجد صفاتی بود که با در نظر گرفتن آن تربیت خشک رواقی که از بچگی به وی داده بودند، کمتر می‌شد آن صفات را از امثال وی انتظار داشت. این مرد که از نظر معتقدات اخلاقی از هر پادشاه مسیحی دیگر که از زمان وی تاکنون سلطنت کرده است مسیحی‌تر بود، انتشار عقاید مسیحی را ممنوع و پیروان آن را مجازات کرد.

او خود تشخیص می‌داد که جامعۀ تحت فرمانش در وضع تأسف‌آوری قرار دارد، ولی با وصف این تشخیص، از روی ایمان یا به علل سیاسی به این عقیده تسلیم شده بود که همان جامعه را فقط ایمان و احترام به مقدساتی که مردم پذیرفته‌اند به هم وصل کرده است. مذهب نوین آشکارا می‌خواست که این رشته‌ها را از هم بگسلاند و وظیفۀ امپراتور در قبال این وضع چیزی جز این نبود که یا خود به همان مذهب بگرود یا اینکه انتشار آئین جدید را ممنوع سازد. اشتباهی که این فیلسوف تاج‌دار مرتکب شد، به عقیدۀ من یکی از حزن‌انگیزترین وقایع تاریخ است.

ایمان هیچ بندۀ مسیحی به این که بی‌خدائی باطل و قصد آن انحلال جامعه است محکم‌تر از آن ایمانی نبود که خود مارکوس اورلیوس دربارۀ بطلان دین مسیح داشت. عمل این امپراتور، و نتایج حزن‌آوری که از آن ناشی شد، آئینۀ عبرتی است برای تمام آن کسانی که زمام قدرت را در دست دارند.


📘 رساله دربارۀ آزادی
✍🏻 جان استوارت میل
↔️ محمود صناعی
📚 گروه کتابخوانی علمی

@SciBookReader

سودمندی اختلاف عقاید برای تکمیل حقیقت

از بین دو عقیدۀ متضاد که با هم اصطکاک پیدا کرده‌اند، هر کدام پاره‌ای از حقیقت را پوشانده باشند. در این مورد عقیدۀ ثالثی که با هیچ‌کدام از آن دو هم‌رنگی کامل ندارد لازم است تا پاره‌های حقیقت را از میان دو اندیشۀ متضاد بیرون بکشد، آن‌ها را به‌هم وصل کند، و سپس مجموع را به‌صورت اندیشه‌ای جدید در اختیار بشریت بگذارد. در موضوعاتی که با عقل و برهان حس شدنی نیست، عقاید عمومی خلق غالباً صحیح است، ولی به‌ندرت تمام حقیقت را دربرگرفته. این عقاید پاره‌ای از حقیقت را تشکیل می‌دهند، ولی همیشه گزاف‌آلود و پراکنده یا منفصل از حقایقی هستند که برای درک مفهوم صحیح و بی‌گزافشان لازم است.

عقاید ارتدادی تقریباً همیشه یک قسمت از این حقایق ممنوع و خفه‌شده را دربرگرفته است. این عقاید سرپوشی را که روی آن‌ها کشیده شده است سرانجام پاره می‌کنند یا به این قصد که با قسمتی از حقیقت که در عقاید عمومی جامعه هست آشتی کنند یا اینکه مثل دشمنی مبارز با آن روبرو شوند، شکستش دهند، و سپس تمام حقیقت را به خود منحصر سازند. حتی در انقلابات عقاید هم، موقعی که نیمی از حقیقت طلوع می‌کند، نیمۀ دیگر معمولاً رو به افول می‌گذارد.

در قرن هیجدهم، موقعی که تقریباً همۀ باسوادها و نیز تمام بی‌سوادهایی که زمام هدایتشان در دست باسوادها بود، محو شکوه تمدن و عجایب علوم و فلسفه و ادبیات نوین شده بودند، ادامۀ این وضع چنان فکر همگان را مسحور و مسخر ساخت که این‌بار مردم در ایمان خود به این که اختلافات فکری و مذهبی به نفع جامعه است دچار غلو و افراط گردیدند. در ژرفنای یک چنین خواب سحرآلود بود که پارادوکس‌های روسو مثل خمپاره‌ای میان مردم ترکید و تلی از عقاید یک‌جانبی را که روی هم انباشته شده بود به‌هم زد و اجزای به‌هم‌خورده را مجبور ساخت که به شکلی بهتر، با موادی زیبنده‌تر، ترکیب شوند.

ارزش زندگانی ساده، اثرات کشندۀ قیدها و ریاکاری‌های مصنوعی جامعه، تصوراتی هستند که از تاریخ تحریر رسالۀ روسو تاکنون هرگز به‌طور کلی از اذهان و افکار حاصل‌خیز غایب نشده‌اند و در طی زمان اثرات مفید و ارزندۀ خود را بروز خواهند داد. همین اصل در سیاست نیز صادق است. برای تضمین سلامتی سیاسی هر جامعه، وجود دو حزب مختلف‌المرام، یکی حامی وضع موجود و دیگری پشتیبان ترقی و تحول، لازم است.

در یک جامعۀ سالم سیاسی، این دو حزب باید دوش‌به‌دوش هم زندگی کنند تا روزی که نفوذ اجتماعی و تفوق عقلانی یکی از آن‌ها در سطحی که در آن امتزاج سالم اضداد ممکن باشد قرار گیرد. در این که هر کدام از این دو روش فکری امتیاز خود را از نقایص دیگری به‌دست می‌آورد جای تردید نیست، ولی اگر درست دقت کنیم، می‌بینیم که مخالفت هر کدام از آن‌ها با دیگری باعث می‌شود که هیچ‌کدام پای خود را از گلیم عقل و منطق فراتر نگذارند.

مادام که عقاید ضد و نقیض دربارۀ آریستوکراسی و دموکراسی، دربارۀ مالکیت و مساوات، دربارۀ اسراف و امساک، دربارۀ اجتماعی بودن یا شخصیت فردی داشتن، دربارۀ آزادی و انضباط، و خلاصه دربارۀ تمام مسائلی که مربوط به زندگانی عملی است، با آزادی یکسان بیان نشده و با استعداد و انرژی یکسان اجرا نگردیده است، هیچ‌کدام از این عقاید به سهم شایستۀ خود در اجتماع نایل نخواهد شد.

قاضیان خردمند مسائل بشری خود به این نکته واقفند که تا موقعی که پندارها و معتقدات مطبوع اجتماع یک‌جانبی هستند، همان به که عقیده‌های نامطبوع نیز یک‌جانبی باشند، چون در آن صورت بهتر و مؤثرتر می‌توان نظر اولیای جامعه را به آن قسمت از حقیقت که مخالفان آن را به‌عنوان حقیقت کلی پذیرفته‌اند جلب کرد. وجود اختلافات عقیده دلیلی است بس روشن که در وضع فعلی نیروهای عقلانی بشر، تنها در سایۀ آزادی عقیده و اصطکاک عقاید است که تمام جوانب یک موضوع می‌تواند منصفانه سنجیده شود.


📘 رساله دربارۀ آزادی
✍🏻 جان استوارت میل
↔️ محمود صناعی
📚 گروه کتابخوانی علمی

@SciBookReader

آزادی عمل و نقش آن در خوشبختی فردی

کسی نگفته است که اعمال باید به اندازۀ عقاید آزاد باشد. به عکس، وقتی اوضاع و شرایطی که عقاید در تحت آن‌ها ابراز می‌شود چنان باشد که اظهار عقیده را به صورت نوعی تحریک مثبت برای انجام کاری که مخل مصالح مشروع دیگران است درآورد، آن وقت حتی عقاید هم مصونیت خود را از دست می‌دهند. مثلاً اعتقاد به این حرف که بازرگانان غله شغلشان گرسنگی دادن به فقیران است یا عقیدۀ همانند آن که دارایی شخصی نوعی دزدی است، این‌گونه عقاید تا موقعی که فقط در ستون‌های مطبوعات اظهار شود جلوگیری از انتشارشان صحیح نیست. اما اگر بنا باشد که همین عقاید از طرف ناطقی که روی سخنش با گروهی تحریک‌شده است (و آن گروه در جلو منزل یک بازرگان غله اجتماع کرده‌اند) عنوان گردد یا اینکه روی کاغذهای تبلیغ نوشته شود و میان همان جمعیت پخش گردد، ناشر عقیده را در هر دو حال می‌شود با فراغت وجدان و به نام حفظ اصول عدالت تنبیه کرد. هر نوع عملی را که بدون علت موجه به دیگران زیان می‌زند ممکن است (و در موارد مهم‌تر مطلقاً لازم است) که با نشان دادن احساسات مخالف، و در صورت لزوم با مداخله دادن عملی مردم، تحت مراقبت گرفت.

آزادی فرد تا این درجه باید محدود شود که اعمال وی مستوجب زحمت یا زیان برای دیگران نگردد. اما اگر چنین فردی به هیچ‌وجه متعرض حقوق و آسایش دیگران نمی‌شود و در چیزهایی که تنها به خودش مربوط است روی میل و قضاوت شخصی کار می‌کند، همان دلایلی که نشان می‌دهد عقیده باید آزاد باشد نیز ثابت می‌کند که او باید آزاد باشد که عقاید خود را، به مسئولیت خویشتن و بدون تحمل مزاحمت از دیگران، وارد مرحلۀ عمل سازد. اصولی از این گونه که نوع بشر از اشتباه مصون نیست، یا آن چیزهایی که افراد بشر به عنوان حقایق پذیرفته‌اند فقط نیمی از حقایق را تشکیل می‌دهند، که اتحاد و یک‌رنگی عقیده خوب نیست مگر اینکه ناشی از آزادترین و کامل‌ترین سنجش‌ها میان عقاید مختلف باشد، که داشتن اختلاف عقیده نه تنها بد نیست بلکه تا موقعی که افراد بشر لایق‌تر و فهمیده‌تر از آنچه در حال حاضر هستند نشده‌اند خیلی هم خوب است، همۀ این اصول به همان اندازه که به عقاید افراد قابل اطلاق بودند به روش کارشان هم اطلاق‌شدنی هستند.

همان‌سان که سود بشریت در این است که تا موقعی که عقل انسانی به سرحد کمال نرسیده است اختلاف عقیده میان مردم وجود داشته باشد، این نیز سودمند است که تجربیات زندگی انسان‌ها مختلف باشد و میدان فعالیت آزاد در اختیار تمام کسانی که سرشت‌ها و خصلت‌های گوناگون دارند گذاشته شود به شرطی که آزادی عملشان لطمه به دیگران نزند و ارزش روش‌هایی که برگزیده‌اند، هر آن‌گاه که کسی خواست آن‌ها را بیازماید، عملاً ثابت گردد. سخن کوتاه، زندگی بدین‌سان خوش‌تر است که در چیزهایی که اساساً مربوط به دیگران نیست حق آزادی فرد جای خود را بگیرد و برتر از قیود نامعقول اجتماع شمرده شود. هر آنجا که آئین و سنن دیگران، و نه تمایل ناشی از خصلت خود انسان، سرمشق رفتار است یکی از مهم‌ترین عوامل خوشبختی جایش خالی است، آن هم عاملی که به حق باید از بزرگ‌ترین ارکان ترقی فردی و اجتماعی شمرده شود.

بزرگ‌ترین اشکالی که در حفظ این اصل با آن روبرو می‌شویم در شناختن ارزش وسایل که به هدفی مقبول منتهی می‌شود نیست بلکه به طور کلی در لاقیدی اشخاص است نسبت به خود آن هدف. اگر واقعاً چنین احساس می‌شد که نمو آزاد شخصیت فردی یکی از ضروریات مهم خوشبختی است و نباید آن را فقط به شکل عاملی تعدیل‌کننده در ردیف یک رشته عوامل دیگر که به نام تمدن، آموزش و پرورش، یا فرهنگ نامیده می‌شود تلقی کرد بلکه باید خودش را از شرایط لازم و ضروری برای تکوین همۀ این‌ها دانست، در آن صورت خطر اینکه قیمت آزادی پایین آورده شود از میان می‌رفت و تعیین خط فاصلی میان «استقلال فرد» و «نظارت اجتماع» با اشکال فوق‌العاده‌ای روبرو نمی‌شد.


📘 رساله دربارۀ آزادی
✍🏻 جان استوارت میل
↔️ محمود صناعی
📚 گروه کتابخوانی علمی

@SciBookReader

خطر یکسان‌سازی و ارزش شخصیت فردی

اکثریت مردم جهان که از وضع زندگی بشر بدان‌سان که فعلاً هست راضی‌اند (چون بالاخره خود همین مردم هستند که اوضاع را معمولاً به صورتی که هست می‌آورند) بدبختانه قادر به درک این نکته نیستند که چرا همان راه‌های زندگی که آن‌ها برای خود برگزیده‌اند در نظر دیگران خوب و دلپسند نیست. از آن بدتر این که اکثریت مصلحان اخلاقی و اجتماعی، ابتکار فردی را جزوی از ایده‌آل خود نمی‌شناسند، بلکه بیشتر به چشم حسادت در آن می‌نگرند و معتقدند که این‌گونه ابتکار خاری است در چشم چیزهایی که این اصلاح‌طلبان بنا به قضاوت خود آن را بهترین ایده‌آل برای نوع بشر تصور می‌کنند. در خارج از آلمان خیلی کم‌اند اشخاصی که حتی به معنی آن کلام بزرگ که عالم و سیاست‌مدار برجستۀ آلمانی ویلهلم فن هومبولد (Baron Wilhelm von Humboldt) موضوع رسالۀ خود قرار داده است پی برده باشند. هومبولد می‌گوید: هدف نهائی بشر، یا به تعبیر دیگر آن چیزی که از تمایلات مبهم و گذران الهام نگرفته بلکه به امر جاودان و تغییرناپذیر منطق تجویز شده است، عبارت از بالاترین و هم‌آهنگ‌ترین نشو و نمای نیروهای اوست به سمت مجموعه‌ای کامل و سازگار.

آن هدفی که موجودات بشری - مخصوصاً کسانی که طالب توسعۀ نفوذ خود بر دیگران هستند - همیشه باید در نظر داشته باشند عبارت از وضعی است که در آن «قدرت» و «نشو و نمای بشری» جنبۀ فردی خود را حفظ کند. برای رسیدن به این هدف دو شرط بدوی لازم است: آزادی و گوناگون بودن مشاغل و موقعیت‌ها. از ترکیب این دو شرط آن «فعالیت انفرادی» و «تنوع بیشمار» که روی‌هم‌رفته ابتکار را تولید می‌کند به وجود می‌آید.

هر قدر هم آشنایی مردم با افکاری شبیه افکار فن هومبولد کم باشد و هر اندازه هم بعضی‌ها تعجب کنند که چرا فرزانه‌ای مثل وی ارزشی چنین والا برای شخصیت فردی قائل شده است، به هر تقدیر مسئله‌ای که وی در کتاب خود مطرح کرده فقط جنبۀ نسبی می‌تواند داشته باشد. منظور هیچ متفکری از کمال رفتار این نیست که مردم مطلقاً کاری جز تقلید از اعمال همدیگر نکنند. هیچ‌کسی پشتیبان این عقیده نیست که مردم حتی در ادارۀ اعمال و مصالح شخصی خویش از حق به کار بردن قوۀ تمیز و نیروی قضاوت انفرادی محروم گردند. از طرف دیگر این نیز عبث خواهد بود اگر بخواهیم چنین وانمود کنیم که اهل دنیا باید چنان زندگی کنند که گویی پیش از تولد آن‌ها چیزی در دنیا معلوم نبوده است - که تجربۀ بشری تاکنون به کشف حقایقی در این زمینه که نشان‌دهندۀ برتری فلان روش زندگی یا فلان شیوۀ رفتار بر روش‌ها و شیوه‌های دیگر باشد موفق نگردیده است.

کسی مخالف این عقیده نیست که مردم در جوانی باید طوری آموخته شوند و پرورش یابند که بتوانند از نتایج معلوم تجربۀ بشری بهره‌مند گردند. اما امتیاز و برازندگی حقیقی یک موجود بشری در این است که تجربه را به راه و روشی که خود می‌پسندد تعبیر کند و به کار برد. به عبارت دیگر، کشف این موضوع به عهدۀ خود اوست که کدام قسمت از تجربیات محفوظ بشری با اوضاع و خصلت انفرادی خود وی سازگارتر است. آداب و سنن مردم دیگر تا حدی گواه بر آن چیزهایی است که تجربه به خود آن مردم یاد داده است. این آداب و سنن مدارکی است قابل اعتماد که انسان می‌تواند به صحتشان تسلیم شود. اما تجربیات آن مردم در درجۀ اول ممکن است خیلی تنگ و محدود باشد یا اینکه آن تجربیات را درست تعبیر نکرده باشند. ثانیاً، تفسیری که آن‌ها از تجربیات خود کرده‌اند ممکن است صحیح باشد ولی برای شخصی که می‌خواهد از آن‌ها تقلید کند تناسب نداشته باشد. ثالثاً، به فرض اینکه آن آداب و رسوم هم خوب و هم با خصلت او سازگار باشند، پذیرفتنشان فقط به این دلیل که رسوم و آداب قبول‌شدۀ اجتماع است هیچ‌کدام از آن خصایص خلاق را که موهبت برجستۀ وجود بشری است نمو نمی‌دهد.


📘 رساله دربارۀ آزادی
✍🏻 جان استوارت میل
↔️ محمود صناعی
📚 گروه کتابخوانی علمی

@SciBookReader

نبوغ فردی و ضرورت آزادی در برابر رسوم

قوۀ نبوغ، و نتایج ناشی از افکار نوابغ، اهمیت حیاتی برای اجتماع بشری دارد و بنابراین لازم است که افراد نابغ و برجسته را هم در قلمرو فکر و هم در عرصۀ عمل آزاد گذاشت تا هستۀ نبوغ خود را بدان‌سان که با خصلتشان سازگارتر است به ثمر رسانند. با اینکه تقریباً حتم دارم که کسی استدلالم را در این زمینه تکذیب نخواهد کرد، از این نکته نیز آگاهم که در مرحلۀ عمل تقریباً همگان نسبت به این موضوع بی‌اعتنا هستند و بر حسب عادت چنین فکر می‌کنند که پدیدۀ نبوغ اگر مفهومش این باشد که انسان را قادر به سرودن چکامه‌ای شورانگیز یا ترسیم یک تابلوی نقاشی بدیع بکند چیز خوبی است. اما در مفهوم اصیل و آشکار آن - به معنای ابتکار در اندیشه و عمل - گرچه کسی علناً نمی‌گوید که نبوغ شایستۀ تحسین نیست ولی تقریباً همه پیش خود این‌طور فکر می‌کنند که انسان خیلی خوب می‌تواند بی‌داشتن نبوغ زندگی کند.

بدبختانه این سنخ تفکر چنان طبیعی است که جای هیچ‌گونه تعجب برای انسان باقی نمی‌گذارد و دلیلش هم واضح است. ابتکار تنها چیزی است که مغزهای بی‌ابتکار نمی‌توانند فایدۀ آن را احساس کنند. اینان از تصور سودهایی که ممکن است در نتیجۀ ابتکار نصیبشان شود عاجزند و مزایای آتی آن را نمی‌بینند. اگر می‌توانستند آنچه را که ابتکار برایشان انجام می‌دهد به چشم ببینند، قضیه دیگر از صورت ابتکار خارج می‌شد، چه اولین خدمتی که قوۀ ابتکار برای این‌گونه اشخاص انجام می‌داد باز کردن چشمان آن‌ها می‌بود و همین‌که چشم‌ها یک‌بار به‌خوبی باز می‌شد آن وقت خود مدعیان از این فرصت که مبتکر گردند بهره‌مند می‌شدند و به اشتباهات پیشین خود پی می‌بردند.

با در نظر گرفتن این حقیقت که تاکنون چیزی در دنیا انجام نگرفته مگر اینکه انسانی مبتکر و بی‌باک برای اولین‌بار پیش‌قدم شده و آن را انجام داده است، (و بنابراین تمام چیزهای خوب و ارزندۀ امروز نتیجۀ ابتکار گذشتگان است) بگذارید امیدوار باشیم که کسانی که با ابتکار مخالف‌اند لااقل این حقیقت را تصدیق کنند که در این دنیای پر از مجهول، ما خیلی چیزها مانده است که نیروی ابتکار انسانی قادر به کشف آن‌هاست و به این دلیل هر قدر انسان از نیازمندی خود به داشتن قوۀ ابتکار بی‌خبر باشد، به همان میزان به داشتن آن نیازمندتر است.

در سرتاسر گیتی تمایل عمومی اوضاع بر این است که حد متوسط بودن را میان نوع بشر مرسوم و مرجع سازد. در تاریخ باستان، در قرون وسطی، و به یک نسبت نزولی در آن دورۀ ممتد که بشر را از عهد فئودالیزم به زمان کنونی می‌رساند، انسان به صورت یک فرد زنده برای خود قدرتی بود و اگر استعداد زیاد و پایگاه بلند اجتماعی داشت، آن وقت نه تنها قدرتی بود بلکه قدرت فوق‌العاده‌ای هم بود. اما در عهد کنونی افراد میان جمعیت‌ها گم شده‌اند. بالاخص در قلمرو سیاست، اگر ادعا کنیم که افکار عمومی در حال حاضر بر جهان حکومت می‌کند، تقریباً حقیقتی واضح و پیش‌پاافتاده را گوشزد کرده‌ایم.

در عصر کنونی، تنها قدرتی که شایستۀ داشتن این نام است قدرت توده‌ها یا قدرت حکومت‌هایی است که خود را وسیلۀ ابراز امیال و غرایز توده‌ها ساخته‌اند و این موضوع در پیوندهای اخلاقی و اجتماعی که مربوط به زندگی خصوصی مردم است همان اندازه صحت و اعتبار دارد که در حل و فصل کارهای عمومی. آن عده از افراد جامعه که عقاید خود را «افکار عمومی» می‌نامند جمعیتی که همواره یکسان و همانند باشند نیستند. در انگلستان عنوان افکار عمومی معمولاً به افکار طبقۀ دوم اطلاق می‌گردد ولی به هر تقدیر افکار عمومی همیشه افکار توده‌هاست، یعنی فکر جمعیت‌هایی که سطح سلیقه و تفکرشان پایین یا متوسط است.


📘 رساله دربارۀ آزادی
✍🏻 جان استوارت میل
↔️ محمود صناعی
📚 گروه کتابخوانی علمی

@SciBookReader

حدود قانونی قدرت جامعه بر فرد

پس حد قانونی حاکمیت فرد بر خودش چیست؟ قدرت جامعه از کجا آغاز می‌شود؟ چه قدر از زندگانی بشری باید به فرد و چه میزان از آن باید به جامعه اختصاص داده شود؟ پاسخ همۀ این سؤالات این است که اگر هر کدام از طرفین آنچه را که بیشتر به منافعش ارتباط دارد دریافت کند، سهم عادلانۀ خود را به دست آورده است. آن قسمت از زندگی که منافع فرد در آن بیشتر است باید به فرد تعلق گیرد و قسمتی که جامعه در آن ذینفع‌تر است به جامعه. گرچه جامعه روی قرارداد اجتماعی بنا نشده است و آن‌هایی که قبلاً قراردادی ابداع می‌کنند تا بعداً یک سلسله تعهدات اجتماعی از آن نتیجه بگیرند کار بیهوده‌ای انجام می‌دهند؛ ولی به هر حال هر آن کسی که از حمایت اجتماع بهره‌مند می‌شود بهای نفعی را که از این حیث می‌برد به جامعه مدیون است و اساساً خود همین زندگی کردن در جامعه با یک شرط اساسی توأم است به این معنی که هر کدام از اعضای جامعه در شیوۀ رفتاری که نسبت به بقیۀ اعضای آن جامعه پیش می‌گیرد باید خود را مقید به رعایت حدودی بداند.

رفتار فرد در جامعه مبنی بر دو شرط مهم و اساسی است: شرط اول این است که افراد به منافع همدیگر یا در واقع به یک رشته منافعی که به موجب نص روشن قانون (یا بر حسب تفاهم ضمنی) جزء حقوق مسلم آن‌ها شناخته شده است زیان نزنند. شرط دوم این است که هر فردی تعهدات خود را نسبت به جامعه (که میزان و حدود آن باید به طور عادلانه تعیین شود) بر گردن گیرد و از هیچ‌گونه کار یا فداکاری که برای حراست افراد از زیان دیدن و دردسر کشیدن لازم است دریغ نورزد. جامعه حق دارد این شرایط را جبراً و به هر قیمتی که شده بر آن‌هایی که می‌کوشند شانه از زیر تعهدات خود خالی کنند تحمیل نماید. نیز قدرت جامعه محدود به همین یک کار نیست. اعمال فرد ممکن است به دیگران آسیب بزند یا این‌که رفاه و سعادت دیگران را به علت عدم مراعات شرایطی که لازمۀ همزیستی در اجتماع است آشفته سازد بی‌آنکه در این گیرودار دامنۀ رفتار به جایی کشیده شود که حقوق مسلم دیگران ضایع گردد و دخالت عملی قانون لازم آید. در این‌گونه موارد کسی را که مرتکب خلاف شده است می‌توان به کمک افکار عمومی عادلانه تنبیه کرد، ولی حربۀ قانون را نمی‌شود بر ضدش به کار انداخت.

به محض این‌که قسمتی از رفتار فرد منافع دیگران را به نحو زبان‌بخشی دچار خطر کرد، جامعه نسبت به آن رفتار حق حاکمیت احراز می‌کند و این موضوع که آیا سعادت عمومی جامعه با دخالت کردن در رفتار چنین کسی زیاد می‌شود یا نه، تبدیل به مسئلۀ سرگشاده‌ای می‌گردد که در پیرامون آن بحث و چون و چرا می‌توان کرد. اما موقعی که رفتار انسان به مصالح کسی جز مصالح مسلم خودش برخورد نمی‌کند یا این‌که اصلاً نیازی به چنین برخورد نیست مگر این‌که دیگران در ایجاد آن سهیم و پیش‌قدم شده باشند (در این باره فرض این است که تمام اشخاصی که پایشان در کار است به سن قانونی رسیده‌اند و از آن گذشته به اندازۀ کافی فهم و فراست دارند)، در تمام این موارد، فرد انسانی باید آزادی کامل (قانونی و اجتماعی) داشته باشد که اعمال خود را بلامانع انجام دهد و عواقب آن‌ها را بپذیرد.

اما سوءتفاهم بزرگی خواهد بود اگر نظری که در بالا ذکر شد طوری تعبیر شود که نیت بی‌قیدی و خودپرستی از آن استنباط گردد. منظور من این نیست که موجودات بشری نباید کاری به کار و رفتار همدیگر در زندگی داشته باشند یا این‌که نباید خود را بی‌جهت دربارۀ خوشبختی یا رفتار نیک همدیگر علاقمند سازند. به عکس، به جای این‌که از میزان چنین علاقه‌ای کاسته گردد باید کوشید که توجه بی‌غرضانۀ مردم نسبت به سعادت همدیگر بیشتر شود. اما نیک‌خواه بی‌غرض برای این‌که دیگران را وادار به تأمین خیر و مصلحتشان بکند وسایلی بهتر و مؤثرتر از شلاق و زنجیر (حقیقی و مجازی) در اختیار دارد.


📘 رساله دربارۀ آزادی
✍🏻 جان استوارت میل
↔️ محمود صناعی
📚 گروه کتابخوانی علمی

@SciBookReader

خطرات مداخله در رفتار خصوصی افراد

در چیزهایی که تنها به خود فرد مربوط است، هیچ‌کسی یا کسانی این حق را ندارند که به موجودی دیگر که به سالیان بلوغ رسیده است حاکمانه دستور دهند که او نباید روی احساسات و خواسته‌های خود کار کند فقط به این دلیل که اولیای جامعه او را عالم به خیر و مصلحت خویش نمی‌دانند! او کسی است که از همه بیشتر به رفاه و خوشبختی خود علاقمند است و میزان علاقه‌ای که اشخاص دیگر به سعادت و آسایش وی دارند یا می‌توانند داشته باشند (جز در مواردی که پای پیوندهای بسیار محکم شخصی در کار است) با مقایسه به آنچه او خودش دارد بسیار ناچیز و بی‌مقدار است. علاقه‌ای که جامعه نسبت به او (به عنوان یک فرد انسانی) دارد، جز در مواردی که نحوۀ رفتار او نسبت به دیگران مطرح است، فوق‌العاده ناچیز و روی‌هم‌رفته غیرمستقیم است در حالی که عادی‌ترین مردان و زنان جهان تا آنجا که مربوط به اوضاع و احساسات خودشان است، وسایلی برای شناسایی این خصوصیات دارند که از هر نوع وسیله‌ای که در اختیار «دیگران» قرار گرفته کافی‌تر و مؤثرتر است.

دخالت جامعه به این منظور که قضاوت فرد را در چیزی که تنها به خود وی مربوط است زیر پا بگذارد، یا این‌که مقاصدش را ندیده انگارد، بناچار مبنی بر تصورات عمومی است که خود این تصورات ممکن است سراپا اشتباه باشد و حتی به فرض این‌که صحیح هم باشد تقریباً احتمال قطعی هست که اشخاصی که آشنایی آن‌ها با اوضاع و شرایط خاص این‌گونه حالات چندان بیشتر از آشنایی مردم بی‌اطلاع خارج نیست در تطبیق آن تصورات به حالات مختلف راه خطا بپیمایند. بنابراین، در این شاخه از مسائل بشری، «شخصیت فردی» زمینۀ مناسبی برای تثبیت استقلال و آزادی عمل خود دارد. اما در رفتار موجودات بشری نسبت به همدیگر رعایت مقررات عمومی جامعه تا حد زیادی لازم است تا مردم آنچه را که از اعمال و رفتار متقابل یکدیگر انتظار دارند پیشاپیش بدانند.

جز در این‌گونه موارد استثنائی، هر فردی این حق را دارد که از اراده و اختیار خود آزادانه استفاده کند و آن‌ها را بی‌برخورد به مانع و رادع به کار اندازد. نظرهایی که قصدش کمک کردن به قضاوت اوست، اعمالی که هدفش تقویت ارادۀ اوست همۀ این‌ها ممکن است، حتی برخلاف میل و خوشایند طرف، به او پیشنهاد شود ولی قاضی نهائی به هر حال خود اوست. تمام آن اشتباهاتی که احتمال دارد یک فرد انسانی در نتیجۀ زیر پا گذاشتن اندرزها و اخطارهای قبلی دیگران مرتکب شود نسبت به آن زیانی که عاید همین فرد می‌شود (موقعی که دیگران برایش تعیین مصالح می‌کنند) بسیار کم و ناچیز است.

مقصودم این نیست که احساسات دیگران نسبت به چنین فردی هرگز نباید تحت تأثیر محسنات یا نقایص شخصی وی قرار گیرد. چنین چیزی نه ممکن است و نه مطلوب. اگر او از خصایص برجسته‌ای که به صلاح و سعادت خودش کمک می‌کند بهره‌مند است مردم طبعاً به چشم تحسین و احترامش خواهند نگریست. این‌گونه افراد به کمال ایده‌آلی طبیعت بشر نزدیک‌تر هستند. اما نسبت به کسی که فاقد این صفات باشد احساساتی کاملاً معکوس نشان داده خواهد شد. حماقت و پستی سلیقه در انسان فقط تا حد معینی قابل تحمل است که اگر از آن حد تجاوز کرد گو این‌که رساندن آزار به فرد صاحب این صفات را توجیه نمی‌کند ولی دیگران را بناچار از آمیزش با وی منزجر می‌سازد و در مواردی که کار به مرحلۀ افراط کشید حتی نظر تحقیر آنان را نسبت به وی بر می‌انگیزد چون افرادی که از عکس این خصایص بهره‌مندند، یعنی عاقل و خوش‌سلیقه هستند احساساتی جز تحقیر نسبت به چنین فردی نمی‌توانند داشته باشند.

وی ممکن است زیانی به کسی وارد نکند ولی در عین حال ممکن است طوری رفتار کند که دیگران ناچار شوند او را در قضاوت خود فرد احمقی انگارند و احساساتی که شایستۀ این قضاوت است درباره‌اش نشان دهند یا این‌که به طور کلی از معاشرتش اجتناب ورزند و او را در ردیف کسانی که قابل معاشرت نیستند بشمارند. و چون هر انسان سالم و با شعور طبعاً ترجیح می‌دهد که در معرض این‌گونه احساسات و قضاوت‌های نامساعد قرار نگیرد، پس اگر ما پیش‌قدم شویم و نتایج وخیم اعمالش را پیش از وقت به وی گوشزد کنیم به واقع خدمتی برایش انجام داده‌ایم.


📘 رساله دربارۀ آزادی
✍🏻 جان استوارت میل
↔️ محمود صناعی
📚 گروه کتابخوانی علمی

@SciBookReader