آزادی واقعی و پایان کار مربی

زندگی زمینی ما چه زودگذر است! اولین ربع زندگی، قبل از آنکه روش استفاده از آن را بدانیم، می‌گذرد و در ربع آخر نیز توانایی آن را نداریم که از زندگی لذت ببریم. زندگی کوتاه است، نه تنها به این دلیل که طول آن کم است، بلکه بیشتر به این جهت که از این مدت کوتاه، زمان کمی را هم صرف لذت بردن از زندگی نمی‌کنیم. در فاصله‌ی زمانی که بین این دو حد بیهوده قرار دارد، سه‌چهارم وقتی که برایمان باقی می‌ماند، به وسیله‌ی کار، درد، قید و همه نوع رنج تلف می‌شود.

بالاخره روز ازدواج فرا رسیده است. امیل و سوفی با رشته‌ای ناگسستنی به هم پیوسته‌اند. بعد از انجام تشریفات رسمی، من آن‌ها را کنار می‌کشم و آخرین اندرزهای خویش را به گوش آن‌ها می‌خوانم. به آن‌ها می‌گویم: باید حتی در زندگی زناشویی (Marriage) هم عاشق و معشوق باشید، یعنی از یکدیگر تقاضای انجام وظیفه نداشته باشید، بلکه آنچه را می‌خواهید از عشق (Love) خود بخواهید. چه عشاق سعادتمندی! چه زن و شوهر شایسته‌ای!

برای اینکه از پاکدامنی آن‌ها قدردانی شود و برای اینکه خوشبختی‌شان توصیف گردد، باید تاریخ زندگی آن‌ها را شرح داد. بارها از مشاهده‌ی این دو نفر که نتیجه‌ی زحمات و کوشش‌های من بوده‌اند، لذت برده‌ام و قلبم به طپش افتاده است. چقدر این دست‌هایی که همدیگر را می‌فشردند، بوسیده‌ام. چقدر اشک شادی بر این دست‌ها افشانده‌ام. آن‌ها نیز در شادی و سرور من شریک می‌شوند و به رقت می‌آیند.

والدین محترم آن‌ها نیز با دیدن سعادت کودکان خویش، نه تنها جوانی را از سر می‌گیرند، بلکه دوباره زنده می‌شوند، زیرا برای اولین‌بار ارزش واقعی زندگی را درک می‌نمایند و به ثروت گذشته‌ی خود که مانع شد آن‌ها نیز در جوانی از چنین لذتی بهره‌مند گردند، لعنت می‌فرستند. اگر در روی زمین خوشبختی واقعی یافت شود، باید آن را در کانون خانوادگی (Family) جستجو نماییم.

پس از چند ماه، امیل روزی وارد اتاق من می‌شود، مرا در آغوش می‌گیرد، صورتم را می‌بوسد و می‌گوید: استاد عزیزم، به فرزند خود تبریک بگویید، زیرا امیدوار است به زودی افتخار پدر شدن حاصل نماید. چه زحمات جدیدی را باید قبول نمایم، زیرا به شما احتیاج زیادی خواهیم داشت. لیکن خدا نکند پس از آنکه تربیت پدر را قبول کردید، پرورش فرزند را هم به شما تحمیل نماییم. محال است وظیفه‌ای به این قدسی و به این شریفی را به کسی غیر از خود واگذار نمایم، حتی اگر یک مربی به خوبی شما برای او پیدا شود. اما خواهش دارم که شما در سمت استادی ما و مربی جوان باقی بمانید. به ما اندرز دهید و ما را راهنمایی نمایید. من هم قول می‌دهم مطیع باشم. تا زنده هستم به شما احتیاج دارم. حتی اکنون که وظیفه‌ی مردی من شروع می‌شود، وجود شما بیشتر ضرورت دارد.

‎پایان

📘 امیل: یا آموزش و پرورش
✍🏻 ژان-ژاک روسو
↔️ منوچهر کیا
📚 گروه کتابخوانی علمی

@SciBookReader

مفهوم آزادی مدنی و حدود قدرت جامعه

در این رساله نمی‌خواهیم از آزادی اراده که بدبختانه قطب مخالف نظریه‌ای است که به خطا جبر و ضرورت فلسفی نامیده شده است گفتگو کنیم. منظور از کلمۀ آزادی در اینجا آزادی مدنی یا آزادی اجتماعی است. در ضمن این رساله می‌خواهیم ماهیت و حدود قدرتی را که جامعه از روی حق می‌تواند دربارۀ فرد اعمال کند مورد بررسی قرار دهیم. با اینکه این مسئله تاکنون کمتر به صورت کلی بیان شده و تقریباً هرگز در معرض بحث و کنکاش عمومی قرار نگرفته است، به علت آن پیوند زیرقشری که با اغلب موضوعات و مسائل جدلی قرن ما دارد در سرنوشت نهائی کلیۀ این مسائل به نحوی عمیق مؤثر است و از این رو تقریباً می‌شود گفت که مسئلۀ حیاتی عصرهای آینده خواهد شد. خود مسئله نه تنها به هیچ‌وجه تازگی ندارد بلکه به حدی کهن‌سال است که به یک تعبیر نوع بشر را از قدیم‌ترین زمان‌ها تاکنون منشعب کرده است ولی در مرحلۀ خاصی از پیشرفت بشری که نژادها و جامعه‌های متمدن‌تر اکنون قدم به آن گذاشته‌اند مسئلۀ کهن دوباره و این بار تحت شرایطی نوین سربلند کرده است و راه علاج دیگر و اساسی‌تری از ما می‌خواهد.

در بخشی از تاریخ ملل جهان که آشنایی ما با آن قدیمی‌تر است، مخصوصاً تاریخ ملل یونان و روم و انگلستان، کشمکش بین آزادی و قدرت برجسته‌ترین فصول سرگذشت ملی این اقوام را تشکیل می‌دهد. در زمان‌های قدیم این کشمکش عبارت از مبارزه‌ای بود که بین اتباع یک کشور یا طبقه‌ای از همان اتباع و حکومت‌شان صورت می‌گرفت. معنای آزادی در آن تاریخ به‌طور خلاصه عبارت از حفاظت افراد در مقابل اجحاف زمام‌داران سیاسی بود. در نظر مردمان آن دوره، بجز در مورد برخی از حکومت‌های ملی یونان باستان، زمام‌دارانی که بر آن‌ها حکومت می‌کردند لزوماً می‌بایست با طبقۀ مردم دشمنی داشته باشند. در آن ایام نیروی حاکمه عبارت از فرمان‌روایی منفرد، قبیله‌ای حاکمه، یا طبقه‌ای حاکمه بود. اینان قدرت خود را از راه ارث یا در نتیجۀ فتوحات به چنگ آورده بودند و به هر تقدیر آن را بسته به خوش‌آیند مردمی که بر آن‌ها حکومت می‌کردند نمی‌دانستند.

فرمان‌برداران برتری فرمان‌روایان را پذیرفته بودند، پذیرفته بودند که قدرت زمام‌داران امری است ضروری ولی در همان حال از این حقیقت هم آگاه بودند که چنین قدرتی فی‌نفسه خطرناک است. قدرت در دست اینان مانند حربه‌ای بود که می‌توانستند آن را همچنان که برضد دشمنان خارجی به کار می‌بردند برضد اتباع خویش نیز به کار برند. از این رو برای اینکه اعضای ناتوان جامعه طعمۀ لاشخورهای بیشمار سیاسی نشوند مردم احتیاج به لاشخوری داشتند که زور و قدرتش از تمام لاشخورهای دیگر بیشتر باشد و نگذارد که آن‌ها متعرض افراد ناتوان بشوند. ولی چون لاشخور کبیر نیز پیوسته در فکر تعرض به جان و مال مردم بود اینان چاره‌ای نداشتند جز اینکه همیشه در یک وضع دفاعی زندگی کنند و مواظب چنگال و منقار لاشخور حاکم باشند. منظور میهن‌پرستان در آن ایام این بود که قدرتی را که زمام‌دار بر جامعه اعمال می‌کرد محدود کنند و معنای آزادی در نظر آن‌ها همین محدود کردن قدرت زمام‌دار بود.

برای رسیدن به این منظور از دو راه می‌رفتند: راه اول این بود که یک عده مصونیت‌ها به نام آزادی‌های سیاسی به‌دست می‌آوردند که نقض آن‌ها از جانب زمام‌دار به‌منزلۀ شکستن پیمان وظیفه شمرده می‌شد و اگر او پیمان خود را می‌شکست مردم هم این حق را پیدا می‌کردند که در مقابل اراده‌اش ایستادگی ورزند یا اینکه همگان بر او بشورند. راه دوم و این تدبیری بود که بعدها به فکر مردم رسید، ایجاد یک رشته نظارت‌های قانونی بود که به‌موجب آن برخی از کارهای مهم‌تر حکومت مشروط به رضایت جامعه یا رضایت نوعی انجمن که از جانب آن جامعه برگزیده شده بود گردید.


📘 رساله دربارۀ آزادی
✍🏻 جان استوارت میل
↔️ محمود صناعی
📚 گروه کتابخوانی علمی

@SciBookReader

خطر قدرت اکثریت و اجحاف اجتماعی

حکومت کردن مردم بر خودشان که این‌همه در پیرامونش گفتگو می‌شود به‌واقع حکومتی نیست که در آن هر فردی حاکم بر سرنوشت خود باشد بلکه حکومتی است که در آن سرنوشت فرد در جامعه به‌وسیلۀ بقیۀ افراد آن جامعه تعیین می‌شود. از آن گذشته، جملۀ ارادۀ مردم یا ارادۀ ملی عملاً این معنی را دارد که ارادۀ بخشی از مردم که شماره‌شان زیادتر یا درجۀ فعالیت‌شان بیشتر است باید بر باقی افراد جامعه تحمیل شود. به‌عبارت دیگر، زمام قدرت خلق به جای این که در دست تمام مردم باشد عملاً به دست اکثریت یا به دست آن‌هایی که خود را به وسایلی به‌عنوان اکثریت به جامعه پذیرانده‌اند می‌افتد و چون مردم به معنای این‌گونه اکثریت ممکن است بخشی از افراد جامعه را که در اقلیت هستند تحت فشار قرار دهند، اتخاذ تدابیر احتیاطی برای مبارزه با این نوع قدرت خلق همان اندازه ضروری است که برای مبارزه با سایر انواع آن. بنابراین مسئلۀ محدود کردن قدرت و تسلط حکومت بر افراد حتی در مواردی که صاحبان آن قدرت به‌طور منظم مسئول جامعه، یعنی مسئول قوی‌ترین حزب جامعه، هستند به هیچ‌وجه اهمیت خود را از دست نمی‌دهد.

در بدو امر مردم از بی‌رحمی و اجحاف اکثریت از آن‌رو وحشت داشتند که این‌گونه اجحاف مثل سایر اقسام آن از طرف مقامات رسمی کشور اعمال می‌شد و ریشۀ این ترس هنوز هم میان کسانی که عامیانه فکر می‌کنند باقی است. اما اشخاص متفکر کم‌کم این نکته را دریافتند که وقتی جامعه خودش بی‌رحمی و اجحاف می‌کند، یعنی هیئت مشترک جامعه بر یکایک افرادی که جامعه را تشکیل می‌دهند زور می‌گوید، وسیلۀ اجحاف منحصر به کارهایی که ممکن است به دست کارگزاران سیاسی کشور انجام گیرد نیست. جامعه دستورالعمل‌هایی از خود برای افراد دارد که می‌تواند به وسایل دیگر اجرا کند و در عمل اجرا هم می‌کند و حالا اگر این دستورها صحیح نبودند و اشتباه از آب در آمدند یا اینکه متعرض چیزهایی شدند که اصلاً نمی‌بایست انگشت در آن‌ها فرو کرده باشند، در آن‌صورت خود جامعه دست به یک نوع اجحاف اجتماعی زده است که عملاً از بسیاری از ظلم‌های سیاسی شدیدتر است.

چون با اینکه سرپیچی از این دستورها متضمن کیفرهای سختی از آن نوع که سرپیچی‌های سیاسی معمولاً در بر دارد نیست ولی در مقابل چون این‌گونه اجحاف خیلی عمیق‌تر در جزئیات زندگی رخنه می‌کند و خود روح را به زنجیر می‌کشد، برای سرپیچان روزنۀ فرار کمتر باقی است. از این رو تنها نگاهداری افراد در مقابل اجحاف زمام‌داران کافی نیست بلکه لازم است از آن‌ها در مقابل افکار و احساسات چیرۀ روز هم محافظت کرد و نگذاشت که جامعه به وسایل دیگری غیر از کیفرهای مدنی رسوم و معتقدات خود را به‌عنوان سرمشق رفتار به کسانی که نمی‌خواهند از آن سرمشق‌ها پیروی کنند تحمیل کند و هر گونه شخصیت فردی را که هم‌رنگ و هم‌روش خودش نیست به زنجیر بکشد یا اینکه اگر توانست اصلاً نگذارد که یک چنین شخصیت فردی نطفه گیر شود.

نباید به جامعه اجازه داد که تمام سرشت‌ها و طبایع را به میل و ارادۀ خود یکسان و یکنواخت سازد. مداخلۀ افکار عمومی در استقلال فردی فقط تا حد معینی مجاز است. پیدا کردن این حد و دفاع از آن در مقابل تجاوز افکار عمومی همان اندازه برای حسن ادارۀ کارهای بشری لازم است که حراست افراد در مقابل قدرت جابران سیاسی.


📘 رساله دربارۀ آزادی
✍🏻 جان استوارت میل
↔️ محمود صناعی
📚 گروه کتابخوانی علمی

@SciBookReader

اصل آزادی فردی و حدود مشروع نظارت جامعه

هدف این رساله تثبیت و روشن کردن یک اصل بسیار ساده است که به‌موجب آن جامعه از روی حق بتواند رفتار فرد را، چه از راه اجبار و چه از راه نظارت، تحت ادارۀ کامل خود بگیرد. وسایلی که در این زمینه به‌کار می‌افتند ممکن است نیروهای جسمانی (به شکل کیفرهای قانونی) یا فشارهای اخلاقی (به شکل افکار عمومی) باشند. منظور نشان دادن این مطلب است که تنها موردی که افراد بشر مجازند به‌تنهایی یا به‌حال دسته‌جمعی متعرض آزادی هر کدام از هم‌نوعان خود بشوند هنگامی است که در آن اصل صیانت ذات به خطر افتاده باشد. تنها هدف موجهی که به‌پاس تأمین آن می‌توان بر هر کدام از افراد یک جامعۀ متمدن، حتی برخلاف ارادۀ خود وی، اعمال قدرت کرد این است که مانع از زیان زدن وی به دیگران گردید.

مصالح شخصی آن فرد (جسمانی یا اخلاقی) دلیل کافی برای مداخله کردن دیگران در کارش نیست. او را نمی‌توان به‌حق مجبور کرد که فلان کار را بکند یا متحمل فلان چیز بشود، زیرا که به عقیدۀ دیگران کردن آن کار یا تحمل آن چیز متضمن مصلحت خود اوست، زیرا که در نتیجۀ اجرای روشی که دیگران برایش صلاح دیده‌اند خوشبخت‌تر خواهد شد، زیرا که به عقیدۀ دیگران اگر از فلان راه رفت یا فلان کار را انجام داد عملش عاقلانه و حتی صحیح جلوه خواهد کرد. این‌ها جملگی دلایل خوبی هستند برای شماتت کردنش، برای مناقشه کردن با او، برای وادار کردنش به کردن کاری یا خواهش کردن از او که آن کار را نکند، ولی هیچ‌کدام دلیل خوبی برای مجبور کردن او به انجام کاری که مورد پسندش نیست نیستند و هیچ‌کدام تنبیه او را در صورتی که بر خلاف نظر دیگران عمل کرد توجیه نمی‌کنند.

برای اینکه عمل اخیر، یعنی تنبیه یا مجازات کردن وی، توجیه شود آن رفتاری که می‌خواهیم او را از کردنش منع کنیم باید چنان باشد که به کسی دیگر زیان بزند. تنها قسمتی از رفتار خصوصی انسان که وی در قبال آن مسئول جامعه است قسمتی است که به دیگران ارتباط دارد و گرنه در قسمتی که تنها به خودش مربوط است استقلال وی، از نظرگاه حق و منطق، کامل و محرز است. هر فرد انسانی نسبت به خودش، نسبت به فکر و پیکرش، حق حاکمیت مطلق دارد.

منطقۀ مناسب آزادی بشری در درجۀ اول شامل قلمرو هشیار ضمیر اوست و در این منطقه است که وجدان انسانی، به جامع‌ترین معنای آن، باید آزاد باشد. آزادی افکار و امیال، آزادی مطلق عقاید و احساسات (نسبت به کلیۀ موضوعات نظری، عملی، علمی، اخلاقی، یا الهی) ضروری است. در درجۀ دوم، اصل آزادی مقتضی این است که سلیقه و پیشۀ بشر هر دو آزاد باشد. به‌عبارت دیگر، ما باید آزاد باشیم که نقشۀ زندگی خود را به هر نحوی که متناسب با خصلت‌مان بود بکشیم و هر طوری که دل‌مان خواست کار کنیم، فقط به این شرط که مسئول عواقب اعمال خود باشیم و تا موقعی که آن اعمال ضرری به هم‌نوعان نمی‌زند، حتی در مواردی هم که نحوۀ رفتارمان در نظر دیگران ابلهانه، سرسخت، یا اشتباه جلوه کند، باید از کارشکنی‌های مخالفان مصون و در امان باشیم.


📘 رساله دربارۀ آزادی
✍🏻 جان استوارت میل
↔️ محمود صناعی
📚 گروه کتابخوانی علمی

@SciBookReader

ضرورت آزادی بیان برای کشف حقیقت

امیدواریم دیگر آن زمانهائی که لازم بود از آزادی مطبوعات به‌عنوان یکی از تضمین‌های بزرگ اجتماع در برابر حکومت‌های فاسد و ستمگر دفاع کرد گذشته باشد. امروز تقریباً هیچ نیازی به توضیح یا اثبات این نظر نیست که ما نباید به یک هیئت مقننه یا مجریه که منافعش با منافع خلق یکی نیست اجازه دهیم که برای افراد جامعه عقیده تجویز کند یا اینکه تصمیم بگیرد که چه نوع نظرات و دلایلی باید به گوش مردم برسد. گرچه قانون کنونی مطبوعات در انگلستان هنوز بدان پایه از کمال که آزادی مطلق زبان و قلم را تضمین کند نرسیده و همان اندازه دستاویز اجحاف دارد که در دوران سلطنت تودورها داشت، ولی دیگر خطر اینکه آن قانون عملاً علیه مباحثات سیاسی به‌کار برده شود خیلی کم است، مگر در دوره‌های ترس و وحشت موقتی که بیم سرکشی و طغیان، وزیران و قاضیان را از رفتار صحیح و عادلانه بازمی‌دارد.

در درجۀ اول نباید فراموش کرد که دولت به ابتکار و پیش‌قدمی خود دست از تعقیب روزنامه‌ها برداشت. در درجۀ دوم، اگر حقیقت مطلب را بخواهیم، هیچ‌کدام از آن محاکمه‌ها جنبۀ سیاسی نداشت، چونکه دلایل دادستان برضد متهمان مبنی بر این ادعا نبود که اینان از سازمان‌های اساسی کشور، از اعمال زمام‌داران، یا اینکه از خود آن زمام‌داران، تنقید کرده باشند، بلکه اساساً عبارت از این بود که این روزنامه‌ها نظرات و افکاری پخش کرده بودند که هیئت حاکمۀ وقت آن را منافی اخلاق و سیر عمومی می‌شمرد. اگر دلایلی که در این بحث اقامه شده است اعتبار و قوتی در نظر خواننده داشته باشد، در آن صورت بحث و گفت‌وگوی آزاد دربارۀ هر مطلبی یا هر نظریه‌ای، هر قدر هم که آن مطلب یا آن نظریه منافی اخلاق شمرده شود، باید مجاز و مصون از دغدغۀ کیفری باشد.

بنابراین بگذارید فرض کنیم که حکومت کاملاً با مردم یکی است و هرگز این اندیشه به خاطرش نمی‌گذرد که جلو انتشار عقیده‌ای را به زور بگیرد، مگر اینکه به راستی ایمان داشته باشد که کارش انجام خواستۀ مردم است. اما چیزی که هست من با خود همین نظر که مردم حق دارند عقیده‌ای را مستقیم یا غیرمستقیم خفه کنند مخالفم. چنین قدرتی از اصل و ریشه ناپاک است و هیچ فرق نمی‌کند که اجراکنندۀ آن چه نوع حکومتی است. اگر همۀ افراد بشر منهای یک نفر عقیدۀ واحدی داشتند و تنها یک نفر عقیده‌اش با آن باقی بشریت مخالف بود، عمل اینان که صدای آن یک نفر را به زور خاموش کنند همان اندازه ناحق و ناروا می‌بود که عمل خود وی اگر فرضاً قدرت این را داشت که صدای نوع بشر را به زور خاموش کند.

خطر بزرگ خاموش کردن عقیده در این است که زیان آن دامن‌گیر همۀ نژاد بشر می‌شود و آنچه آیندگان از این حیث از دست می‌دهند کمتر از خسارتی که نصیب نسل‌های معاصر می‌گردد نیست. اگر عقیده‌ای که به زور خاموشش کرده‌اند صحیح باشد، در آن صورت همان کسانی که با آن مخالفند از این فرصت گران‌بها که بطلان را با حقیقت مبادله کنند محروم شده‌اند. اما اگر عقیده‌ای اشتباه باشد، خفه‌کنندگان آن باز به هر تقدیر زیان برده‌اند، چون اگر اصطکاک عقاید را آزاد می‌گذاشتند، از برخورد حق و باطل بهم، سیمای حقیقت زنده‌تر و روشن‌تر دیده می‌شد.

کسانی که می‌خواهند عقیده‌ای را خاموش کنند طبعاً منکر صحتش هم هستند، ولی بالاخره خود اینان اشتباه‌ناپذیر نیستند که حق داشته باشند به نام کلیۀ افراد بشر دربارۀ مسئله‌ای تصمیم بگیرند و دیگران را از وسیلۀ قضاوت یک‌سره محروم سازند. گوش ندادن به عقیده‌ای به این دلیل که مخالفان آن به بطلانش اطمینان دارند معنایی جز این ندارد که گروه مخالف اطمینان خود را با اطمینان مطلق یکی می‌پندارد. نیروی قضاوت انسانی بدبختانه از این حیث بسیار کم‌طالع است که در قبال حقایقی نظیر همین حقیقت که بشر از اشتباه مصون نیست فقط به تصدیق ظاهری اکتفا می‌شود، ولی هنگام قضاوت عملی آن احترامی که شایستۀ شأن این‌گونه حقایق است از آن‌ها دریغ می‌گردد.


📘 رساله دربارۀ آزادی
✍🏻 جان استوارت میل
↔️ محمود صناعی
📚 گروه کتابخوانی علمی

@SciBookReader

خطر سرکوب عقاید و درس‌های تاریخ

هر آن‌گاه که فردی منتقم جنایت‌کار مقتدری را که اجرای کیفرهای قانونی درباره‌اش امکان نداشته است از پا درآورده، عمل وی در نظر عده‌ای از بهترین و عاقل‌ترین مردان جهان، نه تنها جنایت حساب نشده، بلکه نوعی فضیلت و دلاوری اخلاقی به‌شمار رفته است. شخصاً عقیده دارم که برانگیختن کسی به ارتکاب این عمل در مواردی که سوءنیت نقشه‌کشان محرز باشد، حقاً باید محکوم و سزاوار تنبیه شناخته شود. ولی این تنبیه فقط هنگامی مجاز است که تحریکات متهم یا متهمان منجر به جنایتی شده، یعنی عملاً قتلی اتفاق افتاده باشد یا اینکه لااقل نوعی پیوند احتمالی بین نفس عمل و تحریکاتی که منجر به اجرای آن گردیده است برقرار کردنی باشد.

تکرار این سرگذشت غم‌انگیز هرگز بی‌فایده نیست که زمانی مردی بود به نام سقراط که میان او و مقامات قانونی کشورش که از حمایت افکار عمومی بهره‌مند بودند، تصادمی فراموش‌نشدنی صورت گرفت. این مرد در کشوری بزرگ شده و در قرنی به دنیا آمده بود که هر دو از عظمت انفرادی بهرۀ فراوان داشتند و آن عده از صاحب‌نظران که سقراط و قرن سقراط را بهتر از همه می‌شناختند، جملگی وی را به‌عنوان موجودی که از بهترین فضایل انسانی بهره‌مند بوده است به ما معرفی کرده‌اند. هم‌میهنانش او را پس از یک محاکمۀ قانونی به جرم داشتن افکار منافی اخلاق و نداشتن اعتقاد به خدا محکوم کردند و به کام مرگ سپردند. گفتند خدانشناس است، چونکه وی حاضر نبود خدایانی را که هیئت حاکمۀ عصر پذیرفته بود به رسمیت بشناسد.

از این واقعه بگذریم و به مثال مهم دیگری که باز اشتباه قاضیان عصر را نشان می‌دهد بپردازیم. در حدود یک هزار و هشتصد سال قبل در کالوری (Calvary)، مردی را به چلیپا آویختند که عظمت اخلاقی‌اش اثری چنان پایدار در خاطرۀ کسانی که شاهد زندگی و مکالماتش بوده‌اند باقی گذاشته است که اینک هیجده قرن تمام است که جهان مسیحیت او را به‌عنوان خدای قادر متعال پذیرفته است. گناهش چه بود؟ اهانت به مقام الوهیت! مردم در آن تاریخ نه تنها منعم و خیرخواه خود را نشناختند، بلکه او را درست به جای معکوس آنچه بود گرفتند و به شکل ملحدی با نفوذ با وی رفتار کردند.

اکنون بگذارید یک مثال آخری هم در اینجا ذکر کنیم که از هر اشتباه تاریخی دیگر برجسته‌تر است. اگر بنا می‌شد میان مردان مقتدر دنیای باستان مردی را که از همه بهتر و روشن‌فکرتر باشد انتخاب کنیم، چنین مردی به حق کسی جز مارکوس اورلیوس (Marcus Aurelius Antonius) امپراتور روم قدیم نمی‌توانست باشد. او که فرمان‌روای مطلق دنیای متمدن آن عصر بود، در زندگانی‌اش نه تنها با عدل و انصافی که جای کوچک‌ترین ایراد نداشت حکومت کرد، بلکه واجد صفاتی بود که با در نظر گرفتن آن تربیت خشک رواقی که از بچگی به وی داده بودند، کمتر می‌شد آن صفات را از امثال وی انتظار داشت. این مرد که از نظر معتقدات اخلاقی از هر پادشاه مسیحی دیگر که از زمان وی تاکنون سلطنت کرده است مسیحی‌تر بود، انتشار عقاید مسیحی را ممنوع و پیروان آن را مجازات کرد.

او خود تشخیص می‌داد که جامعۀ تحت فرمانش در وضع تأسف‌آوری قرار دارد، ولی با وصف این تشخیص، از روی ایمان یا به علل سیاسی به این عقیده تسلیم شده بود که همان جامعه را فقط ایمان و احترام به مقدساتی که مردم پذیرفته‌اند به هم وصل کرده است. مذهب نوین آشکارا می‌خواست که این رشته‌ها را از هم بگسلاند و وظیفۀ امپراتور در قبال این وضع چیزی جز این نبود که یا خود به همان مذهب بگرود یا اینکه انتشار آئین جدید را ممنوع سازد. اشتباهی که این فیلسوف تاج‌دار مرتکب شد، به عقیدۀ من یکی از حزن‌انگیزترین وقایع تاریخ است.

ایمان هیچ بندۀ مسیحی به این که بی‌خدائی باطل و قصد آن انحلال جامعه است محکم‌تر از آن ایمانی نبود که خود مارکوس اورلیوس دربارۀ بطلان دین مسیح داشت. عمل این امپراتور، و نتایج حزن‌آوری که از آن ناشی شد، آئینۀ عبرتی است برای تمام آن کسانی که زمام قدرت را در دست دارند.


📘 رساله دربارۀ آزادی
✍🏻 جان استوارت میل
↔️ محمود صناعی
📚 گروه کتابخوانی علمی

@SciBookReader

سودمندی اختلاف عقاید برای تکمیل حقیقت

از بین دو عقیدۀ متضاد که با هم اصطکاک پیدا کرده‌اند، هر کدام پاره‌ای از حقیقت را پوشانده باشند. در این مورد عقیدۀ ثالثی که با هیچ‌کدام از آن دو هم‌رنگی کامل ندارد لازم است تا پاره‌های حقیقت را از میان دو اندیشۀ متضاد بیرون بکشد، آن‌ها را به‌هم وصل کند، و سپس مجموع را به‌صورت اندیشه‌ای جدید در اختیار بشریت بگذارد. در موضوعاتی که با عقل و برهان حس شدنی نیست، عقاید عمومی خلق غالباً صحیح است، ولی به‌ندرت تمام حقیقت را دربرگرفته. این عقاید پاره‌ای از حقیقت را تشکیل می‌دهند، ولی همیشه گزاف‌آلود و پراکنده یا منفصل از حقایقی هستند که برای درک مفهوم صحیح و بی‌گزافشان لازم است.

عقاید ارتدادی تقریباً همیشه یک قسمت از این حقایق ممنوع و خفه‌شده را دربرگرفته است. این عقاید سرپوشی را که روی آن‌ها کشیده شده است سرانجام پاره می‌کنند یا به این قصد که با قسمتی از حقیقت که در عقاید عمومی جامعه هست آشتی کنند یا اینکه مثل دشمنی مبارز با آن روبرو شوند، شکستش دهند، و سپس تمام حقیقت را به خود منحصر سازند. حتی در انقلابات عقاید هم، موقعی که نیمی از حقیقت طلوع می‌کند، نیمۀ دیگر معمولاً رو به افول می‌گذارد.

در قرن هیجدهم، موقعی که تقریباً همۀ باسوادها و نیز تمام بی‌سوادهایی که زمام هدایتشان در دست باسوادها بود، محو شکوه تمدن و عجایب علوم و فلسفه و ادبیات نوین شده بودند، ادامۀ این وضع چنان فکر همگان را مسحور و مسخر ساخت که این‌بار مردم در ایمان خود به این که اختلافات فکری و مذهبی به نفع جامعه است دچار غلو و افراط گردیدند. در ژرفنای یک چنین خواب سحرآلود بود که پارادوکس‌های روسو مثل خمپاره‌ای میان مردم ترکید و تلی از عقاید یک‌جانبی را که روی هم انباشته شده بود به‌هم زد و اجزای به‌هم‌خورده را مجبور ساخت که به شکلی بهتر، با موادی زیبنده‌تر، ترکیب شوند.

ارزش زندگانی ساده، اثرات کشندۀ قیدها و ریاکاری‌های مصنوعی جامعه، تصوراتی هستند که از تاریخ تحریر رسالۀ روسو تاکنون هرگز به‌طور کلی از اذهان و افکار حاصل‌خیز غایب نشده‌اند و در طی زمان اثرات مفید و ارزندۀ خود را بروز خواهند داد. همین اصل در سیاست نیز صادق است. برای تضمین سلامتی سیاسی هر جامعه، وجود دو حزب مختلف‌المرام، یکی حامی وضع موجود و دیگری پشتیبان ترقی و تحول، لازم است.

در یک جامعۀ سالم سیاسی، این دو حزب باید دوش‌به‌دوش هم زندگی کنند تا روزی که نفوذ اجتماعی و تفوق عقلانی یکی از آن‌ها در سطحی که در آن امتزاج سالم اضداد ممکن باشد قرار گیرد. در این که هر کدام از این دو روش فکری امتیاز خود را از نقایص دیگری به‌دست می‌آورد جای تردید نیست، ولی اگر درست دقت کنیم، می‌بینیم که مخالفت هر کدام از آن‌ها با دیگری باعث می‌شود که هیچ‌کدام پای خود را از گلیم عقل و منطق فراتر نگذارند.

مادام که عقاید ضد و نقیض دربارۀ آریستوکراسی و دموکراسی، دربارۀ مالکیت و مساوات، دربارۀ اسراف و امساک، دربارۀ اجتماعی بودن یا شخصیت فردی داشتن، دربارۀ آزادی و انضباط، و خلاصه دربارۀ تمام مسائلی که مربوط به زندگانی عملی است، با آزادی یکسان بیان نشده و با استعداد و انرژی یکسان اجرا نگردیده است، هیچ‌کدام از این عقاید به سهم شایستۀ خود در اجتماع نایل نخواهد شد.

قاضیان خردمند مسائل بشری خود به این نکته واقفند که تا موقعی که پندارها و معتقدات مطبوع اجتماع یک‌جانبی هستند، همان به که عقیده‌های نامطبوع نیز یک‌جانبی باشند، چون در آن صورت بهتر و مؤثرتر می‌توان نظر اولیای جامعه را به آن قسمت از حقیقت که مخالفان آن را به‌عنوان حقیقت کلی پذیرفته‌اند جلب کرد. وجود اختلافات عقیده دلیلی است بس روشن که در وضع فعلی نیروهای عقلانی بشر، تنها در سایۀ آزادی عقیده و اصطکاک عقاید است که تمام جوانب یک موضوع می‌تواند منصفانه سنجیده شود.


📘 رساله دربارۀ آزادی
✍🏻 جان استوارت میل
↔️ محمود صناعی
📚 گروه کتابخوانی علمی

@SciBookReader

آزادی عمل و نقش آن در خوشبختی فردی

کسی نگفته است که اعمال باید به اندازۀ عقاید آزاد باشد. به عکس، وقتی اوضاع و شرایطی که عقاید در تحت آن‌ها ابراز می‌شود چنان باشد که اظهار عقیده را به صورت نوعی تحریک مثبت برای انجام کاری که مخل مصالح مشروع دیگران است درآورد، آن وقت حتی عقاید هم مصونیت خود را از دست می‌دهند. مثلاً اعتقاد به این حرف که بازرگانان غله شغلشان گرسنگی دادن به فقیران است یا عقیدۀ همانند آن که دارایی شخصی نوعی دزدی است، این‌گونه عقاید تا موقعی که فقط در ستون‌های مطبوعات اظهار شود جلوگیری از انتشارشان صحیح نیست. اما اگر بنا باشد که همین عقاید از طرف ناطقی که روی سخنش با گروهی تحریک‌شده است (و آن گروه در جلو منزل یک بازرگان غله اجتماع کرده‌اند) عنوان گردد یا اینکه روی کاغذهای تبلیغ نوشته شود و میان همان جمعیت پخش گردد، ناشر عقیده را در هر دو حال می‌شود با فراغت وجدان و به نام حفظ اصول عدالت تنبیه کرد. هر نوع عملی را که بدون علت موجه به دیگران زیان می‌زند ممکن است (و در موارد مهم‌تر مطلقاً لازم است) که با نشان دادن احساسات مخالف، و در صورت لزوم با مداخله دادن عملی مردم، تحت مراقبت گرفت.

آزادی فرد تا این درجه باید محدود شود که اعمال وی مستوجب زحمت یا زیان برای دیگران نگردد. اما اگر چنین فردی به هیچ‌وجه متعرض حقوق و آسایش دیگران نمی‌شود و در چیزهایی که تنها به خودش مربوط است روی میل و قضاوت شخصی کار می‌کند، همان دلایلی که نشان می‌دهد عقیده باید آزاد باشد نیز ثابت می‌کند که او باید آزاد باشد که عقاید خود را، به مسئولیت خویشتن و بدون تحمل مزاحمت از دیگران، وارد مرحلۀ عمل سازد. اصولی از این گونه که نوع بشر از اشتباه مصون نیست، یا آن چیزهایی که افراد بشر به عنوان حقایق پذیرفته‌اند فقط نیمی از حقایق را تشکیل می‌دهند، که اتحاد و یک‌رنگی عقیده خوب نیست مگر اینکه ناشی از آزادترین و کامل‌ترین سنجش‌ها میان عقاید مختلف باشد، که داشتن اختلاف عقیده نه تنها بد نیست بلکه تا موقعی که افراد بشر لایق‌تر و فهمیده‌تر از آنچه در حال حاضر هستند نشده‌اند خیلی هم خوب است، همۀ این اصول به همان اندازه که به عقاید افراد قابل اطلاق بودند به روش کارشان هم اطلاق‌شدنی هستند.

همان‌سان که سود بشریت در این است که تا موقعی که عقل انسانی به سرحد کمال نرسیده است اختلاف عقیده میان مردم وجود داشته باشد، این نیز سودمند است که تجربیات زندگی انسان‌ها مختلف باشد و میدان فعالیت آزاد در اختیار تمام کسانی که سرشت‌ها و خصلت‌های گوناگون دارند گذاشته شود به شرطی که آزادی عملشان لطمه به دیگران نزند و ارزش روش‌هایی که برگزیده‌اند، هر آن‌گاه که کسی خواست آن‌ها را بیازماید، عملاً ثابت گردد. سخن کوتاه، زندگی بدین‌سان خوش‌تر است که در چیزهایی که اساساً مربوط به دیگران نیست حق آزادی فرد جای خود را بگیرد و برتر از قیود نامعقول اجتماع شمرده شود. هر آنجا که آئین و سنن دیگران، و نه تمایل ناشی از خصلت خود انسان، سرمشق رفتار است یکی از مهم‌ترین عوامل خوشبختی جایش خالی است، آن هم عاملی که به حق باید از بزرگ‌ترین ارکان ترقی فردی و اجتماعی شمرده شود.

بزرگ‌ترین اشکالی که در حفظ این اصل با آن روبرو می‌شویم در شناختن ارزش وسایل که به هدفی مقبول منتهی می‌شود نیست بلکه به طور کلی در لاقیدی اشخاص است نسبت به خود آن هدف. اگر واقعاً چنین احساس می‌شد که نمو آزاد شخصیت فردی یکی از ضروریات مهم خوشبختی است و نباید آن را فقط به شکل عاملی تعدیل‌کننده در ردیف یک رشته عوامل دیگر که به نام تمدن، آموزش و پرورش، یا فرهنگ نامیده می‌شود تلقی کرد بلکه باید خودش را از شرایط لازم و ضروری برای تکوین همۀ این‌ها دانست، در آن صورت خطر اینکه قیمت آزادی پایین آورده شود از میان می‌رفت و تعیین خط فاصلی میان «استقلال فرد» و «نظارت اجتماع» با اشکال فوق‌العاده‌ای روبرو نمی‌شد.


📘 رساله دربارۀ آزادی
✍🏻 جان استوارت میل
↔️ محمود صناعی
📚 گروه کتابخوانی علمی

@SciBookReader

خطر یکسان‌سازی و ارزش شخصیت فردی

اکثریت مردم جهان که از وضع زندگی بشر بدان‌سان که فعلاً هست راضی‌اند (چون بالاخره خود همین مردم هستند که اوضاع را معمولاً به صورتی که هست می‌آورند) بدبختانه قادر به درک این نکته نیستند که چرا همان راه‌های زندگی که آن‌ها برای خود برگزیده‌اند در نظر دیگران خوب و دلپسند نیست. از آن بدتر این که اکثریت مصلحان اخلاقی و اجتماعی، ابتکار فردی را جزوی از ایده‌آل خود نمی‌شناسند، بلکه بیشتر به چشم حسادت در آن می‌نگرند و معتقدند که این‌گونه ابتکار خاری است در چشم چیزهایی که این اصلاح‌طلبان بنا به قضاوت خود آن را بهترین ایده‌آل برای نوع بشر تصور می‌کنند. در خارج از آلمان خیلی کم‌اند اشخاصی که حتی به معنی آن کلام بزرگ که عالم و سیاست‌مدار برجستۀ آلمانی ویلهلم فن هومبولد (Baron Wilhelm von Humboldt) موضوع رسالۀ خود قرار داده است پی برده باشند. هومبولد می‌گوید: هدف نهائی بشر، یا به تعبیر دیگر آن چیزی که از تمایلات مبهم و گذران الهام نگرفته بلکه به امر جاودان و تغییرناپذیر منطق تجویز شده است، عبارت از بالاترین و هم‌آهنگ‌ترین نشو و نمای نیروهای اوست به سمت مجموعه‌ای کامل و سازگار.

آن هدفی که موجودات بشری - مخصوصاً کسانی که طالب توسعۀ نفوذ خود بر دیگران هستند - همیشه باید در نظر داشته باشند عبارت از وضعی است که در آن «قدرت» و «نشو و نمای بشری» جنبۀ فردی خود را حفظ کند. برای رسیدن به این هدف دو شرط بدوی لازم است: آزادی و گوناگون بودن مشاغل و موقعیت‌ها. از ترکیب این دو شرط آن «فعالیت انفرادی» و «تنوع بیشمار» که روی‌هم‌رفته ابتکار را تولید می‌کند به وجود می‌آید.

هر قدر هم آشنایی مردم با افکاری شبیه افکار فن هومبولد کم باشد و هر اندازه هم بعضی‌ها تعجب کنند که چرا فرزانه‌ای مثل وی ارزشی چنین والا برای شخصیت فردی قائل شده است، به هر تقدیر مسئله‌ای که وی در کتاب خود مطرح کرده فقط جنبۀ نسبی می‌تواند داشته باشد. منظور هیچ متفکری از کمال رفتار این نیست که مردم مطلقاً کاری جز تقلید از اعمال همدیگر نکنند. هیچ‌کسی پشتیبان این عقیده نیست که مردم حتی در ادارۀ اعمال و مصالح شخصی خویش از حق به کار بردن قوۀ تمیز و نیروی قضاوت انفرادی محروم گردند. از طرف دیگر این نیز عبث خواهد بود اگر بخواهیم چنین وانمود کنیم که اهل دنیا باید چنان زندگی کنند که گویی پیش از تولد آن‌ها چیزی در دنیا معلوم نبوده است - که تجربۀ بشری تاکنون به کشف حقایقی در این زمینه که نشان‌دهندۀ برتری فلان روش زندگی یا فلان شیوۀ رفتار بر روش‌ها و شیوه‌های دیگر باشد موفق نگردیده است.

کسی مخالف این عقیده نیست که مردم در جوانی باید طوری آموخته شوند و پرورش یابند که بتوانند از نتایج معلوم تجربۀ بشری بهره‌مند گردند. اما امتیاز و برازندگی حقیقی یک موجود بشری در این است که تجربه را به راه و روشی که خود می‌پسندد تعبیر کند و به کار برد. به عبارت دیگر، کشف این موضوع به عهدۀ خود اوست که کدام قسمت از تجربیات محفوظ بشری با اوضاع و خصلت انفرادی خود وی سازگارتر است. آداب و سنن مردم دیگر تا حدی گواه بر آن چیزهایی است که تجربه به خود آن مردم یاد داده است. این آداب و سنن مدارکی است قابل اعتماد که انسان می‌تواند به صحتشان تسلیم شود. اما تجربیات آن مردم در درجۀ اول ممکن است خیلی تنگ و محدود باشد یا اینکه آن تجربیات را درست تعبیر نکرده باشند. ثانیاً، تفسیری که آن‌ها از تجربیات خود کرده‌اند ممکن است صحیح باشد ولی برای شخصی که می‌خواهد از آن‌ها تقلید کند تناسب نداشته باشد. ثالثاً، به فرض اینکه آن آداب و رسوم هم خوب و هم با خصلت او سازگار باشند، پذیرفتنشان فقط به این دلیل که رسوم و آداب قبول‌شدۀ اجتماع است هیچ‌کدام از آن خصایص خلاق را که موهبت برجستۀ وجود بشری است نمو نمی‌دهد.


📘 رساله دربارۀ آزادی
✍🏻 جان استوارت میل
↔️ محمود صناعی
📚 گروه کتابخوانی علمی

@SciBookReader

نبوغ فردی و ضرورت آزادی در برابر رسوم

قوۀ نبوغ، و نتایج ناشی از افکار نوابغ، اهمیت حیاتی برای اجتماع بشری دارد و بنابراین لازم است که افراد نابغ و برجسته را هم در قلمرو فکر و هم در عرصۀ عمل آزاد گذاشت تا هستۀ نبوغ خود را بدان‌سان که با خصلتشان سازگارتر است به ثمر رسانند. با اینکه تقریباً حتم دارم که کسی استدلالم را در این زمینه تکذیب نخواهد کرد، از این نکته نیز آگاهم که در مرحلۀ عمل تقریباً همگان نسبت به این موضوع بی‌اعتنا هستند و بر حسب عادت چنین فکر می‌کنند که پدیدۀ نبوغ اگر مفهومش این باشد که انسان را قادر به سرودن چکامه‌ای شورانگیز یا ترسیم یک تابلوی نقاشی بدیع بکند چیز خوبی است. اما در مفهوم اصیل و آشکار آن - به معنای ابتکار در اندیشه و عمل - گرچه کسی علناً نمی‌گوید که نبوغ شایستۀ تحسین نیست ولی تقریباً همه پیش خود این‌طور فکر می‌کنند که انسان خیلی خوب می‌تواند بی‌داشتن نبوغ زندگی کند.

بدبختانه این سنخ تفکر چنان طبیعی است که جای هیچ‌گونه تعجب برای انسان باقی نمی‌گذارد و دلیلش هم واضح است. ابتکار تنها چیزی است که مغزهای بی‌ابتکار نمی‌توانند فایدۀ آن را احساس کنند. اینان از تصور سودهایی که ممکن است در نتیجۀ ابتکار نصیبشان شود عاجزند و مزایای آتی آن را نمی‌بینند. اگر می‌توانستند آنچه را که ابتکار برایشان انجام می‌دهد به چشم ببینند، قضیه دیگر از صورت ابتکار خارج می‌شد، چه اولین خدمتی که قوۀ ابتکار برای این‌گونه اشخاص انجام می‌داد باز کردن چشمان آن‌ها می‌بود و همین‌که چشم‌ها یک‌بار به‌خوبی باز می‌شد آن وقت خود مدعیان از این فرصت که مبتکر گردند بهره‌مند می‌شدند و به اشتباهات پیشین خود پی می‌بردند.

با در نظر گرفتن این حقیقت که تاکنون چیزی در دنیا انجام نگرفته مگر اینکه انسانی مبتکر و بی‌باک برای اولین‌بار پیش‌قدم شده و آن را انجام داده است، (و بنابراین تمام چیزهای خوب و ارزندۀ امروز نتیجۀ ابتکار گذشتگان است) بگذارید امیدوار باشیم که کسانی که با ابتکار مخالف‌اند لااقل این حقیقت را تصدیق کنند که در این دنیای پر از مجهول، ما خیلی چیزها مانده است که نیروی ابتکار انسانی قادر به کشف آن‌هاست و به این دلیل هر قدر انسان از نیازمندی خود به داشتن قوۀ ابتکار بی‌خبر باشد، به همان میزان به داشتن آن نیازمندتر است.

در سرتاسر گیتی تمایل عمومی اوضاع بر این است که حد متوسط بودن را میان نوع بشر مرسوم و مرجع سازد. در تاریخ باستان، در قرون وسطی، و به یک نسبت نزولی در آن دورۀ ممتد که بشر را از عهد فئودالیزم به زمان کنونی می‌رساند، انسان به صورت یک فرد زنده برای خود قدرتی بود و اگر استعداد زیاد و پایگاه بلند اجتماعی داشت، آن وقت نه تنها قدرتی بود بلکه قدرت فوق‌العاده‌ای هم بود. اما در عهد کنونی افراد میان جمعیت‌ها گم شده‌اند. بالاخص در قلمرو سیاست، اگر ادعا کنیم که افکار عمومی در حال حاضر بر جهان حکومت می‌کند، تقریباً حقیقتی واضح و پیش‌پاافتاده را گوشزد کرده‌ایم.

در عصر کنونی، تنها قدرتی که شایستۀ داشتن این نام است قدرت توده‌ها یا قدرت حکومت‌هایی است که خود را وسیلۀ ابراز امیال و غرایز توده‌ها ساخته‌اند و این موضوع در پیوندهای اخلاقی و اجتماعی که مربوط به زندگی خصوصی مردم است همان اندازه صحت و اعتبار دارد که در حل و فصل کارهای عمومی. آن عده از افراد جامعه که عقاید خود را «افکار عمومی» می‌نامند جمعیتی که همواره یکسان و همانند باشند نیستند. در انگلستان عنوان افکار عمومی معمولاً به افکار طبقۀ دوم اطلاق می‌گردد ولی به هر تقدیر افکار عمومی همیشه افکار توده‌هاست، یعنی فکر جمعیت‌هایی که سطح سلیقه و تفکرشان پایین یا متوسط است.


📘 رساله دربارۀ آزادی
✍🏻 جان استوارت میل
↔️ محمود صناعی
📚 گروه کتابخوانی علمی

@SciBookReader

حدود قانونی قدرت جامعه بر فرد

پس حد قانونی حاکمیت فرد بر خودش چیست؟ قدرت جامعه از کجا آغاز می‌شود؟ چه قدر از زندگانی بشری باید به فرد و چه میزان از آن باید به جامعه اختصاص داده شود؟ پاسخ همۀ این سؤالات این است که اگر هر کدام از طرفین آنچه را که بیشتر به منافعش ارتباط دارد دریافت کند، سهم عادلانۀ خود را به دست آورده است. آن قسمت از زندگی که منافع فرد در آن بیشتر است باید به فرد تعلق گیرد و قسمتی که جامعه در آن ذینفع‌تر است به جامعه. گرچه جامعه روی قرارداد اجتماعی بنا نشده است و آن‌هایی که قبلاً قراردادی ابداع می‌کنند تا بعداً یک سلسله تعهدات اجتماعی از آن نتیجه بگیرند کار بیهوده‌ای انجام می‌دهند؛ ولی به هر حال هر آن کسی که از حمایت اجتماع بهره‌مند می‌شود بهای نفعی را که از این حیث می‌برد به جامعه مدیون است و اساساً خود همین زندگی کردن در جامعه با یک شرط اساسی توأم است به این معنی که هر کدام از اعضای جامعه در شیوۀ رفتاری که نسبت به بقیۀ اعضای آن جامعه پیش می‌گیرد باید خود را مقید به رعایت حدودی بداند.

رفتار فرد در جامعه مبنی بر دو شرط مهم و اساسی است: شرط اول این است که افراد به منافع همدیگر یا در واقع به یک رشته منافعی که به موجب نص روشن قانون (یا بر حسب تفاهم ضمنی) جزء حقوق مسلم آن‌ها شناخته شده است زیان نزنند. شرط دوم این است که هر فردی تعهدات خود را نسبت به جامعه (که میزان و حدود آن باید به طور عادلانه تعیین شود) بر گردن گیرد و از هیچ‌گونه کار یا فداکاری که برای حراست افراد از زیان دیدن و دردسر کشیدن لازم است دریغ نورزد. جامعه حق دارد این شرایط را جبراً و به هر قیمتی که شده بر آن‌هایی که می‌کوشند شانه از زیر تعهدات خود خالی کنند تحمیل نماید. نیز قدرت جامعه محدود به همین یک کار نیست. اعمال فرد ممکن است به دیگران آسیب بزند یا این‌که رفاه و سعادت دیگران را به علت عدم مراعات شرایطی که لازمۀ همزیستی در اجتماع است آشفته سازد بی‌آنکه در این گیرودار دامنۀ رفتار به جایی کشیده شود که حقوق مسلم دیگران ضایع گردد و دخالت عملی قانون لازم آید. در این‌گونه موارد کسی را که مرتکب خلاف شده است می‌توان به کمک افکار عمومی عادلانه تنبیه کرد، ولی حربۀ قانون را نمی‌شود بر ضدش به کار انداخت.

به محض این‌که قسمتی از رفتار فرد منافع دیگران را به نحو زبان‌بخشی دچار خطر کرد، جامعه نسبت به آن رفتار حق حاکمیت احراز می‌کند و این موضوع که آیا سعادت عمومی جامعه با دخالت کردن در رفتار چنین کسی زیاد می‌شود یا نه، تبدیل به مسئلۀ سرگشاده‌ای می‌گردد که در پیرامون آن بحث و چون و چرا می‌توان کرد. اما موقعی که رفتار انسان به مصالح کسی جز مصالح مسلم خودش برخورد نمی‌کند یا این‌که اصلاً نیازی به چنین برخورد نیست مگر این‌که دیگران در ایجاد آن سهیم و پیش‌قدم شده باشند (در این باره فرض این است که تمام اشخاصی که پایشان در کار است به سن قانونی رسیده‌اند و از آن گذشته به اندازۀ کافی فهم و فراست دارند)، در تمام این موارد، فرد انسانی باید آزادی کامل (قانونی و اجتماعی) داشته باشد که اعمال خود را بلامانع انجام دهد و عواقب آن‌ها را بپذیرد.

اما سوءتفاهم بزرگی خواهد بود اگر نظری که در بالا ذکر شد طوری تعبیر شود که نیت بی‌قیدی و خودپرستی از آن استنباط گردد. منظور من این نیست که موجودات بشری نباید کاری به کار و رفتار همدیگر در زندگی داشته باشند یا این‌که نباید خود را بی‌جهت دربارۀ خوشبختی یا رفتار نیک همدیگر علاقمند سازند. به عکس، به جای این‌که از میزان چنین علاقه‌ای کاسته گردد باید کوشید که توجه بی‌غرضانۀ مردم نسبت به سعادت همدیگر بیشتر شود. اما نیک‌خواه بی‌غرض برای این‌که دیگران را وادار به تأمین خیر و مصلحتشان بکند وسایلی بهتر و مؤثرتر از شلاق و زنجیر (حقیقی و مجازی) در اختیار دارد.


📘 رساله دربارۀ آزادی
✍🏻 جان استوارت میل
↔️ محمود صناعی
📚 گروه کتابخوانی علمی

@SciBookReader

خطرات مداخله در رفتار خصوصی افراد

در چیزهایی که تنها به خود فرد مربوط است، هیچ‌کسی یا کسانی این حق را ندارند که به موجودی دیگر که به سالیان بلوغ رسیده است حاکمانه دستور دهند که او نباید روی احساسات و خواسته‌های خود کار کند فقط به این دلیل که اولیای جامعه او را عالم به خیر و مصلحت خویش نمی‌دانند! او کسی است که از همه بیشتر به رفاه و خوشبختی خود علاقمند است و میزان علاقه‌ای که اشخاص دیگر به سعادت و آسایش وی دارند یا می‌توانند داشته باشند (جز در مواردی که پای پیوندهای بسیار محکم شخصی در کار است) با مقایسه به آنچه او خودش دارد بسیار ناچیز و بی‌مقدار است. علاقه‌ای که جامعه نسبت به او (به عنوان یک فرد انسانی) دارد، جز در مواردی که نحوۀ رفتار او نسبت به دیگران مطرح است، فوق‌العاده ناچیز و روی‌هم‌رفته غیرمستقیم است در حالی که عادی‌ترین مردان و زنان جهان تا آنجا که مربوط به اوضاع و احساسات خودشان است، وسایلی برای شناسایی این خصوصیات دارند که از هر نوع وسیله‌ای که در اختیار «دیگران» قرار گرفته کافی‌تر و مؤثرتر است.

دخالت جامعه به این منظور که قضاوت فرد را در چیزی که تنها به خود وی مربوط است زیر پا بگذارد، یا این‌که مقاصدش را ندیده انگارد، بناچار مبنی بر تصورات عمومی است که خود این تصورات ممکن است سراپا اشتباه باشد و حتی به فرض این‌که صحیح هم باشد تقریباً احتمال قطعی هست که اشخاصی که آشنایی آن‌ها با اوضاع و شرایط خاص این‌گونه حالات چندان بیشتر از آشنایی مردم بی‌اطلاع خارج نیست در تطبیق آن تصورات به حالات مختلف راه خطا بپیمایند. بنابراین، در این شاخه از مسائل بشری، «شخصیت فردی» زمینۀ مناسبی برای تثبیت استقلال و آزادی عمل خود دارد. اما در رفتار موجودات بشری نسبت به همدیگر رعایت مقررات عمومی جامعه تا حد زیادی لازم است تا مردم آنچه را که از اعمال و رفتار متقابل یکدیگر انتظار دارند پیشاپیش بدانند.

جز در این‌گونه موارد استثنائی، هر فردی این حق را دارد که از اراده و اختیار خود آزادانه استفاده کند و آن‌ها را بی‌برخورد به مانع و رادع به کار اندازد. نظرهایی که قصدش کمک کردن به قضاوت اوست، اعمالی که هدفش تقویت ارادۀ اوست همۀ این‌ها ممکن است، حتی برخلاف میل و خوشایند طرف، به او پیشنهاد شود ولی قاضی نهائی به هر حال خود اوست. تمام آن اشتباهاتی که احتمال دارد یک فرد انسانی در نتیجۀ زیر پا گذاشتن اندرزها و اخطارهای قبلی دیگران مرتکب شود نسبت به آن زیانی که عاید همین فرد می‌شود (موقعی که دیگران برایش تعیین مصالح می‌کنند) بسیار کم و ناچیز است.

مقصودم این نیست که احساسات دیگران نسبت به چنین فردی هرگز نباید تحت تأثیر محسنات یا نقایص شخصی وی قرار گیرد. چنین چیزی نه ممکن است و نه مطلوب. اگر او از خصایص برجسته‌ای که به صلاح و سعادت خودش کمک می‌کند بهره‌مند است مردم طبعاً به چشم تحسین و احترامش خواهند نگریست. این‌گونه افراد به کمال ایده‌آلی طبیعت بشر نزدیک‌تر هستند. اما نسبت به کسی که فاقد این صفات باشد احساساتی کاملاً معکوس نشان داده خواهد شد. حماقت و پستی سلیقه در انسان فقط تا حد معینی قابل تحمل است که اگر از آن حد تجاوز کرد گو این‌که رساندن آزار به فرد صاحب این صفات را توجیه نمی‌کند ولی دیگران را بناچار از آمیزش با وی منزجر می‌سازد و در مواردی که کار به مرحلۀ افراط کشید حتی نظر تحقیر آنان را نسبت به وی بر می‌انگیزد چون افرادی که از عکس این خصایص بهره‌مندند، یعنی عاقل و خوش‌سلیقه هستند احساساتی جز تحقیر نسبت به چنین فردی نمی‌توانند داشته باشند.

وی ممکن است زیانی به کسی وارد نکند ولی در عین حال ممکن است طوری رفتار کند که دیگران ناچار شوند او را در قضاوت خود فرد احمقی انگارند و احساساتی که شایستۀ این قضاوت است درباره‌اش نشان دهند یا این‌که به طور کلی از معاشرتش اجتناب ورزند و او را در ردیف کسانی که قابل معاشرت نیستند بشمارند. و چون هر انسان سالم و با شعور طبعاً ترجیح می‌دهد که در معرض این‌گونه احساسات و قضاوت‌های نامساعد قرار نگیرد، پس اگر ما پیش‌قدم شویم و نتایج وخیم اعمالش را پیش از وقت به وی گوشزد کنیم به واقع خدمتی برایش انجام داده‌ایم.


📘 رساله دربارۀ آزادی
✍🏻 جان استوارت میل
↔️ محمود صناعی
📚 گروه کتابخوانی علمی

@SciBookReader

نقد مداخلۀ جامعه در آزادی‌های فردی

بسیارند کسانی که حاضر نخواهند شد فرقی را که ما ذکر کردیم قبول کنند به این معنی که بین آن قسمت از زندگانی شخص که تنها به خودش مربوط است و بخشی که مربوط به دیگران است خط فاصلی بکشند. اینان ممکن است سؤال کنند: «چگونه ممکن است بخشی از رفتار کسی که عضو جامعه است مورد لاقیدی و بی‌اعتنایی دیگران باشد؟ هیچ انسانی را نمی‌توان آفریده‌ای کاملاً مجزا حساب کرد. غیرممکن است انسان به کاری که زبان جدی یا دائمی به خودش می‌رساند دست بزند و اثرات آن لااقل به کسانی که به وی نزدیکند (و حتی غالباً به اشخاص دور دست) نرسد. چنین شخصی اگر به ملک و دارایی خود خسارت زد به تمام آن‌هایی که مستقیماً یا به طور غیرمستقیم از درآمد آن ملک منتفع می‌شوند زیان زده است و نیز کم و بیش از ثروت کلی جامعه کاسته است. اگر به نیروهای جسمانی یا عقلانی خود آسیب زد نه تنها به کسانی که خوشبختی آن‌ها به حمایت و سرپرستی‌اش نیازمند است صدمه وارد کرده بلکه به طور کلی خود را از وسایل خدمتی که به همنوعانش مدیون است محروم ساخته و بار گرانی بر دوش عواطف و غریزۀ دستگیری آن‌ها گردیده است. اگر نظایر این‌گونه رفتار فراوان شد آن وقت واقعاً دشوار است جرم دیگری که بیش از این از رفاه و صلاح جامعه بکاهد تصور کرد.

باری، گروه مخالفان ممکن است بگویند: «اگر کسی به علت معایبش یا در نتیجۀ کارهای احمقانه‌اش هیچ ضرری هم مستقیماً به دیگران وارد نسازد، مع‌الوصف در نتیجۀ همان سرمشقی که پیش پای دیگران می‌گذارد برای جامعه خطر دارد و حتماً باید مجبورش کرد که اعمال خود را به پاس خاطر آن‌هایی که با مشاهدۀ رفتار او، یا در نتیجۀ علم به رفتار او، ممکن است فاسد و گمراه شوند اصلاح کند. نیز گفته خواهد شد که حتی به فرض این‌که نتایج نامطلوب رفتاری را که ارتکاب شده می‌شد تنها به همان مرتکب فاسد و بی‌فکر محدود کرد، آیا اصولاً روا است که جامعه اشخاصی را که نفس عملشان گواه بر این است که شایستۀ استقلال فردی نیستند به حال و مصلحت خود رها کند؟ اگر ما این اصل را می‌پذیریم که کودکان خردسال یا سایر موجودات انسانی که هنوز به سالیان بلوغ نرسیده‌اند باید مورد مراقبت و سرپرستی قرار گیرند تا از اعمال بچگانۀ خود زیان نبینند، آیا جامعه عین این وظیفه را نسبت به کسانی که به سالیان بلوغ رسیده‌اند ولی از عهدۀ ادارۀ صحیح اعمال خود بر نمی‌آیند متعهد نیست؟

اگر ما این اصل را می‌پذیریم که معایبی از قبیل قماربازی، بدمستی، تن‌پروری، ولگردی، کثافت، همان اندازه به سعادت بشری زیان می‌زند، و همان اندازه جلو پیشرفت و اعتلای بشریت را می‌گیرد، که غالب اعمالی که کردنشان به موجب قانون نهی شده است، در این صورت چرا قانون، تا آنجا که مقدور و عملی باشد، نتواند از این‌گونه کارها نیز جبراً جلوگیری نماید؟ و چرا عقاید جامعه به عنوان متمم قانون (که ناچار همیشه نقایصی خواهد داشت) بر ضد این‌گونه معایب به کار نیفتد و مثل یک سازمان پلیسی نیرومند کسانی را که روش و رفتارشان صحیح نیست دستگیر و دستخوش کیفرهای اجتماعی نسازد؟ طرفداران این نظر ممکن است استدلال کنند و بگویند که در اینجا صحبت از محدود کردن حق آزادی افراد، یا آغاز تجربه‌ای نوین در زندگی، نیست. چیزهایی که ما می‌خواهیم از آن‌ها جلوگیری کنیم همان‌ها هستند که از بدو خلقت بشر تاکنون بارها به محک آزمایش خورده و هر بار از کورۀ امتحان محکوم بدر آمده‌اند - یعنی چیزهایی که به شهادت تجربه‌های ممتد برای استقلال فردی هیچ انسانی مناسب و سودمند نبوده‌اند. بالاخره باید مقیاسی از طول زمان و میزان تجربه مورد قبول همگان باشد که بعد از آن بتوان یک تجربۀ اخلاقی یا احتیاطی را کاملاً محرز و استقرار یافته پنداشت. ما فقط مایلیم که نگذاریم نسل‌های بشریت یکی پس از دیگری در همان پرتگاه مخوف که این‌همه برای پیشینیان گران تمام شده است سرنگون شوند.

این ایراد را کاملاً قبول دارم که خسارتی که انسان به خودش وارد می‌سازد ممکن است در احساسات و منافع کسانی که نسبت نزدیک با وی دارند اثر کند و نیز همین اثر را به میزانی نسبتاً کمتر در منافع کلی جامعه ببخشد. هر آن‌گاه که رفتاری از این‌گونه باعث شد که انسان تعهد آشکاری را دربارۀ دیگران نقض کند، قضیه از قلمرو اعمالی که تنها به خود آن شخص مربوط است خارج می‌شود و مشمول تخطئۀ اخلاقی به معنای واقعی این جمله می‌گردد.


📘 رساله دربارۀ آزادی
✍🏻 جان استوارت میل
↔️ محمود صناعی
📚 گروه کتابخوانی علمی

@SciBookReader

اصول آزادی و حدود مداخلۀ جامعه

دو اصل اساسی در به کار بردن آزادی وجود دارد. اصل اول: هیچ فرد انسانی را نمی‌توان به علت اعمالی که انجام می‌دهد (موقعی که آن اعمال به مصالح کسی جز مصالح خودش لطمه نمی‌زند) مورد بازخواست اجتماع قرار داد. نصیحت کردن وی، آگاه ساختنش از عواقب عملی که انجام می‌دهد، وادار کردنش به نکردن آن عمل، قطع معاشرت با وی (اگر معاشران صلاح خود را در این راه‌حل تشخیص دادند) تنها وسایلی هستند که جامعه می‌تواند برای ابراز نفرت یا نارضایتی از اعمال وی به کار برد. اصل دوم: هر فرد انسانی به علت ارتکاب اعمالی که به مصالح دیگران لطمه می‌زند بازخواست شدنی است و اگر جامعه احساس کرد که می‌تواند حرکات وی را با به کار بردن تنبیهات اجتماعی یا قانونی اصلاح کند، در آن‌صورت مجاز است که هر کدام از این دو وسیله را که ضروری تشخیص داد در مورد وی به کار برد.

به هیچ وجه نباید تصور کرد که چون تنها خسارت زدن به منافع دیگران، یا احتمال وقوع آن خسارت، می‌تواند دخالت جامعه را توجیه کند، چنین دخالتی همواره موجه است. موارد زیادی هست که در آن فرد انسانی در حین دنبال کردن هدف‌های موجه و قانونی خود ناچار می‌شود که دیگران را دچار رنج و خسارت سازد یا اینکه آنان را از تحصیل منفعتی که به احتمال زیاد امید به دست آوردنش را داشتند محروم کند. این‌گونه برخورد بین منافع افراد غالباً از سازمان‌های اساسی جامعه که از بیخ و بن خراب است ناشی می‌شود، ولی تا موقعی که آن سازمان‌ها به حال خود باقی است اجتناب‌ناپذیر است و برخی از این خسارت‌ها تحت هر نوع تشکیلات اساسی اجتناب‌ناپذیر خواهد بود. هر آن کسی که در حرفه‌ای پر ازدحام یا مسابقه‌ای سخت و دشوار، یا اصولاً در هر نوع مسابقه‌ای، بر حریفان و همگنان پیروز می‌شود، موفقیت خود را به قیمت ناراحتی و محرومیت عده‌ای (و چه بسا عده زیادی) که در همان مسابقه شکست خورده‌اند به دست می‌آورد.

مع‌الوصف، در کلیه نقاط متمدن جهان مردم به میل و رضایت خود این اصل را پذیرفته‌اند که در مواردی از این قبیل، افراد باید بتوانند هدف‌های خود را بی‌واهمه و دغدغه دنبال کنند و از نتایج مسلم آن (که شکست و خسارت و ناکامی دیگران است) نهراسند. به عبارت دیگر، جامعه هیچ‌گونه حقی (چه قانونی و چه اخلاقی) برای کسانی که در میدان نبرد استعدادها مغلوب شده‌اند قائل نیست و خود را به هیچ وجه موظف نمی‌شمارد که مغلوب‌شدگان را از این‌گونه «رنج کشیدن» که ناشی از بر باد رفتن آرزوها و امیدهای آنهاست محفوظ نگاه دارد و فقط هنگامی خود را موظف به مداخله می‌داند که وسایل موفقیت اشخاص برخلاف مصالح عمومی، یعنی از راه تقلب، خیانت، یا اعمال زور، به کار رفته باشد.

دادوستد نوعی عمل اجتماعی است و کسی که عهده‌دار فروختن کالایی به مردم می‌شود کاری که هم در مصالح دیگران و هم در منافع جامعه اثر دارد انجام می‌دهد و به این ترتیب شیوۀ رفتارش (از نظر اصولی) در حوزه‌ای که جامعه حق مداخله کردن در آن را دارد قرار می‌گیرد. اما تشخیص داده شده است که اگر ما سازنده و فروشندۀ کالا را در معاملاتی که انجام می‌دهند آزاد بگذاریم و این آزادی را فقط به این وسیله محدود کنیم که خریدار هم آزاد باشد که جنس مورد نیاز خود را اگر در جایی نپسندید از جای دیگر به دست آورد، آن وقت هم ارزانی کالا و هم مرغوبیت جنس آن را به نحو مؤثرتری تضمین کرده‌ایم. محدود کردن دادوستد یا محدود کردن تولید به قصد محدود کردن دادوستد، در واقع مخل آزادی دادوستد است و هرگونه محدودیتی (به معنای نفس محدودیت) زیان اجتماعی دارد. اما محدودیت‌هایی که ما دربارۀ آنها بحث می‌کنیم فقط مربوط به آن قسمت از رفتار سوداگران و کارفرمایان است که جامعه صلاحیت محدود کردنشان را دارد.


📘 رساله دربارۀ آزادی
✍🏻 جان استوارت میل
↔️ محمود صناعی
📚 گروه کتابخوانی علمی

@SciBookReader

آزادی فردی و محدودیت‌های قانونی

فروختن داروهای سمی به علت وضع خاصی که دارد منجر به بررسی مسئلۀ نوینی می‌گردد و آن عبارت از تعیین حدود اختیارات و وظایف پلیس است. برای اینکه از وقوع جنایت یا حادثه‌ای سوء پیش از وقت جلوگیری شود، تا کجا می‌توان به قلمرو کسب‌وکار اشخاص تجاوز کرد بی‌آنکه در این میان حق آزادی فرد یا قانون اجتماع نقض شود؟ از وظایف حتمی حکومت‌ها که در آن جای هیچ‌گونه تردید و چون و چرا نیست یکی این است که پیش از آنکه جنایتی رخ دهد برای جلوگیری از آن اقدامات احتیاطی به عمل آورند. ولی بخشی از وظایف حکومت که هدفش جلوگیری از وقوع جرم و جنایت است با خطر خاصی مواجه است، به این معنی که ممکن است برای تعدی به حریم آزادی فردی مورد سوءاستفاده قرار گیرد.

اگر یک مقام دولتی یا حتی یک مقام خصوصی به چشم خود ببیند که کسی دارد آشکارا برای ارتکاب جنایتی آماده می‌شود، او دیگر مجبور نیست که دست روی دست بگذارد و صبر کند تا جنایت صورت گیرد، بلکه حقاً می‌تواند برای جلوگیری از وقوع آن دخالت ورزد. اگر مواد زهرآگین هرگز به منظوری جز ارتکاب قتل خریداری یا به کار برده نمی‌شد، ممنوع کردن تولید و فروش آنها کار صحیحی می‌بود. اما حقیقت امر این است که این‌گونه مواد نه تنها ممکن است برای یک رشته مقاصد معصوم، بلکه اساساً برای مقاصدی بسیار سودمند مورد نیاز باشد. ممکن است فروشنده را مجبور کرد که احتیاطاً برچسبی که متضمن چند کلمه اخطار دربارۀ خاصیت خطرناک دارو باشد روی شیشه یا بستۀ دوا بچسباند، بی‌آنکه با این عمل خود حق آزادی خریدار را نقض کند، چون غیرممکن است خریداری تصور کرد که دلش نخواهد از خاصیت سمی کالایی که خریده است پیشاپیش مسبوق باشد.

مطالبۀ گواهی پزشک از خریدار، هر بار که او خواست مادۀ سمی بخرد، به دست آوردن جنس را به قصد استفادۀ مشروع از آن گاهی غیرممکن و علی‌ای‌حال همیشه پرخرج می‌سازد. تنها وسیله‌ای که ممکن است برای تولید اشکال در مقابل نقشۀ کسانی که می‌خواهند از این راه مرتکب جنایتی گردند به کار برد، بی‌آنکه در این ضمن تجاوزی به حق آزادی دادوستد شده باشد، عبارت از تأمین آن چیزی است که در اصطلاح دقیق و زیبندۀ بنتهام «مدارک پیش از قرار» نامیده می‌شود. ممکن است فروشنده را موظف و مسئول کرد که تاریخ دقیق معامله، نام و نشانی خریدار، کمیت و کیفیت دقیق ماده‌ای را که فروخته می‌شود، همۀ اینها را یادداشت کند و از خریدار بپرسد که مادۀ سمی را برای چه مقصدی می‌خواهد و پاسخ او را هم یادداشت کند.

هنگامی که خرید این‌گونه داروها بدون ارائۀ نسخۀ طبی صورت می‌گیرد، ممکن است درخواست کرد که شخص ثالثی هنگام خرید حاضر باشد تا خریدار خوب متوجه گردد که اگر بعداً مدرکی به دست آمد و نشان داد که او داروی خریداری‌شده را برای انجام جنایتی به کار برده است، انکار خرید سودی نخواهد داشت. این‌گونه مقررات احتیاطی به طور کلی باید چنان باشد که مانع شدیدی برای به دست آوردن کالای مورد نیاز نگردد و در همان حال عایق بزرگی سر راه کسانی که می‌خواهند استفادۀ نامشروع و محرمانه از آن داروها بکنند ایجاد کند.

این حقی که جامعه برای خویشتن قائل است، یعنی حق اتخاذ تدابیر و اقدامات احتیاطی برای محو کردن یا عقیم گذاشتن جنایاتی که ممکن است بر ضد اجتماع ارتکاب شود، محدودیت‌های آن اصل معروف را که مدعی است جامعه نمی‌تواند و نباید در روش‌های خلافی که فقط مربوط به خود انسان است به قصد جلوگیری یا تنبیه وی دخالت نماید، نشان می‌دهد. عمل مست کردن در موارد عادی جزو جرایمی که سزاوار تنبیه قانونی باشد شمرده نمی‌شود، اما اگر شخصی یک‌بار به جرم تعرض به دیگران (در حال مستی) محکوم شده باشد، او را باید تحت نوعی محدودیت استثنایی (و قانونی) که تنها مخصوص به خودش باشد قرار داد، به این معنی که تکرار همان عمل (یعنی مست شدن مجدد وی) را مستوجب تنبیه قانونی ساخت.


📘 رساله دربارۀ آزادی
✍🏻 جان استوارت میل
↔️ محمود صناعی
📚 گروه کتابخوانی علمی

@SciBookReader

آموزش اجباری و مسئولیت والدین

آیا در این نکته تردیدی هست که دولت باید به هر کدام از اتباع خردسال کشور تا سن معینی آموزش و پرورش اجباری بدهد؟ با این حال، کیست که از اجرای مثبت این اصل بیم نداشته باشد؟ به ظاهر هیچ‌کس منکر این اصل نیست که یکی از مقدس‌ترین وظایف والدین (یا آن‌طور که رسم و قانون در حال حاضر مقرر می‌دارد، مقدس‌ترین وظیفۀ پدر) این است که بعد از اینکه بشری را از نیستی به هستی آورد، او را از تعلیم و تربیتی که لازمۀ آماده کردنش برای عضویت جامعه است بهره‌مند سازد و نیز وسایلی در اختیارش بگذارد که هر بشری برای توفیق در انجام وظیفه (نسبت به خود و نسبت به دیگران) به آنها نیازمند است. با اینکه همه به ظاهر تصدیق می‌کنند که انجام این کارها از وظایف حتمی پدر است، ولی کمتر کسی گوشش به این حرف بدهکار است که باید قدمی فراتر گذاشت و پدر را مجبور به انجام این وظیفه کرد.

غالب مردم هنوز این مسئله را تشخیص نداده‌اند که آوردن انسانی بی‌گناه از سرمنزل عدم به جهان وجود، بی‌داشتن این امید که ایجادکنندۀ وی خواهد توانست نه تنها غذای لازم برای رشد جسمانی‌اش، بلکه آموزش و پرورش کافی برای رشد فکری‌اش تأمین کند، نوعی جنایت اخلاقی است که نه تنها بر ضد آن موجود بی‌گناه، بلکه علیه جامعه صورت می‌گیرد. اگر روش تعلیم و تربیت اجباری پذیرفته می‌شد، کلیۀ اشکالاتی که در این زمینه هست، دایر بر اینکه دولت چه چیزهایی را باید تدریس کند یا چگونه آنها را تدریس کند، یک‌باره از بین می‌رفت.

دولت ممکن است انتخاب محلی را که کودک باید در آنجا درس بخواند، نیز شیوۀ درس خواندن او را، به اولیا واگذار و وظیفۀ خود را به همین محدود کند که هزینۀ تعلیم کودکان بی‌بضاعت و نیز مخارج اطفالی که یتیم و بی‌سرپرست هستند بپردازد. تعلیم و تربیت دولتی وسیله‌ای است برای یکسان کردن مردم و به این منظور اختراع شده است که افراد جامعه را درست مثل همدیگر سازد. به نسبتی که تعلیم و تربیت دولتی در انجام هدف‌های خود کامیاب می‌شود، به همان نسبت بر میزان تسلطی که نیروی حاکمه بر فکر مردم دارد افزوده می‌گردد.

وسیلۀ اجرا شدن جبری قانون را می‌شد امتحانات عمومی قرار داد که شامل تمام کودکان شود و در سنی نسبتاً پیش‌رس آغاز گردد. می‌توان سنی را تثبیت کرد که هر کودک نوآموز با رسیدن به آن سن باید امتحان شود تا معلوم گردد که آیا خواندن را بلد است یا نه. اگر ثابت شد که بلد نیست، آن وقت ممکن است پدر را به پرداخت جرمی خفیف محکوم کرد، مگر اینکه دلیل کافی برای توجیه قصور خود ارائه کند. این امتحان سالی یک‌مرتبه باید تجدید شود و به تدریج بر شمارۀ مواد آن افزوده گردد تا همۀ کودکان بتوانند حداقلی از معلومات کلی که یاد گرفتنش اجباری شده است به دست آورند.

معلوماتی که برای گذراندن امتحانات لازم است، صرفاً باید محدود به حقایق و علوم مثبت گردد. در تدریس مواد مربوط به مذهب، سیاست، و سایر موضوعات متنازع‌فیه، آموزگار نباید کاری به بطلان یا صحت عقاید مورد بحث داشته باشد، بلکه فقط باید به ذکر این حقایق بپردازد که چنین و چنان عقیده‌ای در دنیا هست. مثلاً یک دانشجوی فلسفه اگر بتواند از عهدۀ امتحاناتی که مربوط به افکار لاک (John Lock) و کانت (Immanuel Kant) است برآید، اعم از اینکه خودش پیرو یکی از این دو مکتب فلسفی باشد یا نباشد، وضعش به هر حال بهتر از کسانی که با هیچ‌کدام از این دو مکتب فکری آشنا نیستند خواهد بود.

‎پایان

📘 رساله دربارۀ آزادی
✍🏻 جان استوارت میل
↔️ محمود صناعی
📚 گروه کتابخوانی علمی

@SciBookReader

برابری شرایط، نیروی محرکه‌ی دموکراسی

در میان موضوعات جدیدی که در طول اقامتم در ایالات متحده توجهم را جلب کرد، هیچ‌چیز به‌اندازه‌ی برابری عمومی شرایط (Equality of Conditions) تأثیر عمیقی بر من نداشت. به‌سرعت دریافتم که این واقعیت بنیادین تأثیری شگرف بر کل مسیر جامعه دارد، به‌گونه‌ای که جهت خاصی به افکار عمومی می‌بخشد، به قوانین سمت‌وسویی ویژه می‌دهد، اصول جدیدی به حاکمان القا می‌کند و عادات خاصی در میان مردم پدید می‌آورد. به‌زودی دریافتم که تأثیر این واقعیت فراتر از ویژگی‌های سیاسی و قوانین کشور است و بر جامعه‌ی مدنی نیز به همان اندازه سلطه دارد؛ این واقعیت، عقاید را شکل می‌دهد، احساسات را پدید می‌آورد، رویه‌های روزمره‌ی زندگی را پیشنهاد می‌کند و هرآنچه را که خود به‌وجود نیاورده، تغییر می‌دهد. هرچه بیشتر در مطالعه‌ی جامعه‌ی آمریکایی پیش رفتم، بیشتر دریافتم که برابری شرایط واقعیتی بنیادین است که همه‌ی دیگر واقعیات از آن ناشی می‌شوند و نقطه‌ی مرکزی‌ای است که همه‌ی مشاهداتم همواره به آن ختم می‌شود.

کشوری در جهان وجود دارد که به‌نظر می‌رسد انقلاب بزرگ موردنظر من در آن به حدود طبیعی خود نزدیک شده است؛ این انقلاب با سهولت و سادگی به انجام رسیده، یا بهتر است بگوییم این کشور به نتایج انقلاب دموکراتیکی که ما در حال تجربه‌ی آن هستیم دست یافته، بدون آنکه خود انقلاب را تجربه کرده باشد. مهاجرانی که در آغاز قرن هفدهم در سواحل آمریکا ساکن شدند، اصل دموکراتیک را از همه‌ی اصولی که در جوامع کهن اروپا آن را محدود می‌کردند جدا کردند و آن را به‌صورت خالص به جهان نو انتقال دادند. این اصل در آنجا اجازه یافت تا در آزادی کامل گسترش یابد و نتایج خود را در قوانین، از طریق تأثیر بر آداب‌ورسوم کشور، به نمایش بگذارد. به نظرم هیچ شکی نیست که دیر یا زود، مانند آمریکایی‌ها، ما نیز به برابری تقریباً کامل شرایط دست خواهیم یافت.

توسعه‌ی تدریجی برابری شرایط، بنابراین، واقعیتی الهی است و همه‌ی ویژگی‌های یک فرمان آسمانی را داراست: جهانی است، پایدار است، به‌طور مداوم از دخالت انسانی می‌گریزد و همه‌ی رویدادها و همه‌ی انسان‌ها به پیشرفت آن کمک می‌کنند. آیا عاقلانه است که تصور کنیم انگیزه‌ی اجتماعی‌ای که از چنان دور زمانی سرچشمه گرفته، می‌تواند با تلاش‌های یک نسل متوقف شود؟ آیا باورکردنی است که دموکراسی‌ای که نظام فئودالی را نابود کرده و پادشاهان را مغلوب ساخته، به شهروند و سرمایه‌دار احترام بگذارد؟ آیا اکنون که این‌قدر نیرومند شده و مخالفانش این‌قدر ضعیف‌اند، متوقف خواهد شد؟

ملت‌های مسیحی عصر ما به نظرم منظره‌ای بسیار هشداردهنده ارائه می‌دهند؛ انگیزه‌ای که آن‌ها را به پیش می‌برد چنان نیرومند است که نمی‌توان آن را متوقف کرد، اما هنوز آن‌قدر سریع نیست که نتوان آن را هدایت کرد: سرنوشتشان در دستان خودشان است؛ اما اندکی دیگر و ممکن است دیگر چنین نباشد. اولین وظیفه‌ای که در این زمان بر عهده‌ی کسانی است که امور ما را هدایت می‌کنند، آموزش دموکراسی است؛ اگر ممکن باشد، ایمان آن را گرم کنند؛ اخلاق آن را پالایش کنند؛ انرژی‌های آن را هدایت کنند؛ دانش کسب‌وکار را جایگزین بی‌تجربگی آن کنند و آگاهی از منافع واقعی‌اش را جایگزین تمایلات کور آن کنند؛ دولت آن را با زمان و مکان سازگار کنند و آن را مطابق با رویدادها و بازیگران عصر اصلاح کنند. علم جدیدی از سیاست برای جهانی جدید ضروری است.


📘 دموکراسی در آمریکا
✍🏻 الکسی دو توکویل
📚 گروه کتابخوانی علمی

@SciBookReader

ریشه‌های تاریخی و تحول برابری شرایط

بیایید وضعیت فرانسه را هفتصد سال پیش به یاد آوریم، زمانی که سرزمین میان تعداد کمی از خانواده‌ها تقسیم شده بود، خانواده‌هایی که مالک خاک بودند و بر ساکنان آن حکم می‌راندند؛ حق حاکمیت همراه با ارث خانوادگی از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌شد؛ زور تنها وسیله‌ای بود که انسان می‌توانست از طریق آن بر انسان دیگر اثر بگذارد، و مالکیت زمین تنها منبع قدرت بود. اما به‌زودی قدرت سیاسی روحانیون پایه‌گذاری شد و آغاز به اعمال خود کرد: روحانیون درهای خود را به روی همه‌ی طبقات گشودند، به فقیر و غنی، به رعیت و ارباب؛ برابری از طریق کلیسا به دولت نفوذ کرد و کسی که به‌عنوان رعیت می‌بایست در اسارت دائمی زندگی می‌کرد، به‌عنوان کشیش جایگاهی در میان اشراف یافت و گاه حتی بالاتر از پادشاهان قرار گرفت.

روابط گوناگون انسان‌ها با پایداری و تمدن بیشتر جامعه، پیچیده‌تر و متعددتر شد. از این‌رو نیاز به قوانین مدنی احساس شد؛ و صنف کارگزاران حقوقی به‌زودی از تاریکی دادگاه‌ها و اتاق‌های غبارگرفته‌ی آن‌ها برخاست تا در دربار پادشاه، در کنار بارون‌های فئودال با لباس‌های خز و زره‌هایشان، ظاهر شود. در حالی که پادشاهان با پروژه‌های بزرگ خود را به ورشکستگی می‌کشاندند و اشراف منابع خود را در جنگ‌های خصوصی به هدر می‌دادند، طبقات پایین‌تر از طریق تجارت خود را ثروتمند می‌کردند. تأثیر پول در امور دولتی محسوس شد. معاملات تجاری راه جدیدی به سوی قدرت گشود و سرمایه‌دار به جایگاهی از نفوذ سیاسی رسید که در آن همزمان مورد تملق و تحقیر قرار می‌گرفت. به‌تدریج گسترش دستاوردهای ذهنی و افزایش علاقه به ادبیات و هنر، فرصت‌هایی برای موفقیت استعدادها فراهم کرد؛ علم به ابزاری برای حکومت تبدیل شد، هوش به قدرت اجتماعی منجر شد و ادیب در امور دولتی مشارکت یافت.

از زمانی که بهره‌گیری از عقل منبع قدرت و ثروت شد، نمی‌توان هر پیشرفت در علم، هر حقیقت تازه و هر ایده‌ی جدید را چیزی جز بذر قدرتی که در دسترس مردم قرار گرفته، در نظر گرفت. شعر، فصاحت، حافظه، لطافت شوخ‌طبعی، درخشش تخیل، عمق اندیشه و همه‌ی موهبت‌هایی که خداوند به‌طور برابر به انسان‌ها عطا کرده، به سود دموکراسی عمل کردند؛ و حتی زمانی که در اختیار مخالفان دموکراسی بودند، با برجسته کردن عظمت طبیعی انسان، به پیشبرد هدف آن کمک کردند؛ بنابراین، فتوحات دموکراسی همراه با پیشرفت‌های تمدن و دانش گسترش یافت و ادبیات به زرادخانه‌ای تبدیل شد که فقیرترین و ضعیف‌ترین افراد همیشه می‌توانستند در آن سلاحی به‌دست آورند.

در مرور صفحات تاریخمان، به‌ندرت با رویداد بزرگی در طول هفتصد سال برخورد می‌کنیم که به سود برابری تمام نشده باشد. جنگ‌های صلیبی و جنگ‌های انگلستان اشراف را نابود کرد و اموالشان را تقسیم نمود؛ تأسیس جوامع عنصری از آزادی دموکراتیک را به قلب پادشاهی فئودال وارد کرد؛ اختراع سلاح‌های گرم، رعیت و اشراف را در میدان نبرد برابر کرد؛ چاپ منابع یکسانی را برای ذهن همه‌ی طبقات فراهم آورد؛ پست طوری سازمان‌دهی شد که همان اطلاعات را به در کلبه‌ی فقیر و دروازه‌ی کاخ رساند؛ و پروتستانتیسم اعلام کرد که همه‌ی انسان‌ها به‌طور یکسان قادر به یافتن راه بهشت هستند. کشف آمریکا هزاران مسیر جدید به سوی ثروت ارائه داد و ثروت و قدرت را در دسترس ماجراجویان و گمنامان قرار داد.


📘 دموکراسی در آمریکا
✍🏻 الکسی دو توکویل
📚 گروه کتابخوانی علمی

@SciBookReader

قانون تقسیم ارث و تأثیرات عمیق آن بر برابری

اما قانون تقسیم ارث (Law of Descent) آخرین گام به سوی برابری بود. شگفت‌زده‌ام که حقوق‌دانان قدیم و جدید تأثیر بیشتری به این قانون در امور انسانی نسبت نداده‌اند. درست است که این قوانین به امور مدنی تعلق دارند؛ اما با این حال باید در صدر همه‌ی نهادهای سیاسی قرار گیرند؛ زیرا در حالی که قوانین سیاسی تنها نمادی از وضعیت یک ملت هستند، این قوانین تأثیر شگفت‌انگیزی بر وضعیت اجتماعی آن دارند. این قوانین، افزون بر این، شیوه‌ای مطمئن و یکنواخت برای اثرگذاری بر جامعه دارند و گویی نسل‌های هنوز زاده‌نشده را تحت تأثیر قرار می‌دهند.

به موجب قانون تقسیم ارث، مرگ هر مالک نوعی انقلاب در مالکیت به‌وجود می‌آورد؛ نه‌تنها دارایی‌های او به دست دیگران می‌رسد، بلکه ماهیت آن‌ها نیز تغییر می‌کند، زیرا به قطعات کوچک‌تر تقسیم می‌شوند که با هر تقسیم کوچک‌تر می‌شوند. این تأثیر مستقیم و به‌اصطلاح فیزیکی قانون است. بنابراین، در کشورهایی که برابری در ارث به‌وسیله‌ی قانون برقرار شده است، مالکیت، به‌ویژه مالکیت زمین، گرایشی به کاهش مداوم دارد. با این حال، اثرات چنین قانونی تنها پس از گذشت زمان قابل‌مشاهده خواهد بود، اگر قانون به حال خود رها شود؛ زیرا اگر فرض کنیم خانواده‌ای از دو فرزند تشکیل شده باشد (و در کشوری مانند فرانسه میانگین تعداد فرزندان بیش از سه نیست)، این فرزندان که ثروت هر دو والد را بین خود تقسیم می‌کنند، فقیرتر از پدر یا مادر خود نخواهند بود.

اما قانون تقسیم برابر نه‌تنها بر خود دارایی اثر می‌گذارد، بلکه بر ذهن و روان وارثان نیز تأثیر می‌گذارد و احساسات آن‌ها را به بازی می‌گیرد. این پیامدهای غیرمستقیم به‌طور قدرتمندی به نابودی ثروت‌های بزرگ، به‌ویژه املاک بزرگ، منجر می‌شوند. وقتی قانون ارث اجازه می‌دهد، یا به‌ویژه وقتی مقرر می‌کند که دارایی پدر به‌طور برابر میان همه‌ی فرزندانش تقسیم شود، اثرات آن دو نوع است: مهم است که این دو را از یکدیگر متمایز کنیم، هرچند هر دو به یک هدف منجر می‌شوند.

وقتی تقسیم برابر دارایی به‌وسیله‌ی قانون برقرار شود، ارتباط نزدیک میان احساس خانوادگی و حفظ املاک پدری از بین می‌رود؛ دارایی دیگر نماینده‌ی خانواده نیست؛ زیرا به‌طور اجتناب‌ناپذیری پس از یک یا دو نسل تقسیم می‌شود، آشکارا گرایشی به کاهش دارد و در نهایت کاملاً پراکنده می‌شود. فرزندان مالک بزرگ زمین، اگر تعدادشان کم باشد یا اگر بخت با آن‌ها یار باشد، ممکن است امیدوار باشند که به‌اندازه‌ی پدرشان ثروتمند شوند، اما نه اینکه همان دارایی او را در اختیار داشته باشند؛ ثروتشان باید لزوماً از عناصر متفاوتی تشکیل شود.

از لحظه‌ای که مالک زمین را از علاقه‌ای که از پیوند، سنت و غرور خانوادگی به حفظ املاکش دارد محروم می‌کنید، می‌توانید مطمئن باشید که دیر یا زود آن را واگذار خواهد کرد؛ زیرا منفعت مالی قوی‌ای در فروش وجود دارد، چون سرمایه‌ی سیال سود بیشتری نسبت به املاک ثابت تولید می‌کند و برای ارضای امیال لحظه‌ای به‌راحتی در دسترس است. املاک بزرگ زمین که یک‌بار تقسیم شده‌اند، هرگز دوباره یکجا نمی‌شوند؛ زیرا مالک کوچک نسبت به مالک بزرگ، درآمد بهتری از زمین خود به‌دست می‌آورد و البته آن را با نرخ بالاتری می‌فروشد.


📘 دموکراسی در آمریکا
✍🏻 الکسی دو توکویل
📚 گروه کتابخوانی علمی

@SciBookReader

پیامدهای اجتماعی و سیاسی برابری در آمریکا

وضعیت اجتماعی آمریکایی‌ها به‌طور برجسته‌ای دموکراتیک است؛ این ویژگی در زمان تأسیس مستعمرات وجود داشت و امروزه حتی قوی‌تر نمایان است. گفته‌ام که برابری بزرگی میان مهاجرانی که در سواحل نیوانگلند ساکن شدند وجود داشت. بذر اشرافیت هرگز در آن بخش از اتحادیه کاشته نشد. تنها نفوذی که در آنجا وجود داشت، نفوذ عقل بود؛ مردم عادت داشتند نام‌های خاصی را به‌عنوان نمادهای دانش و فضیلت احترام بگذارند. برخی از هم‌وطنانشان قدرتی بر دیگران به‌دست آوردند که اگر قابل انتقال از پدر به پسر بود، می‌توانست واقعاً اشرافی نامیده شود.

در جنوب، یک نفر، با کمک بردگان، می‌توانست زمین‌های وسیعی را کشت کند: بنابراین، دیدن مالکان ثروتمند زمین امری رایج بود. اما نفوذ آن‌ها کاملاً اشرافی به‌معنای اروپایی آن نبود، زیرا آن‌ها هیچ امتیازی نداشتند؛ و از آنجا که کشت زمین‌هایشان توسط بردگان انجام می‌شد، مستأجرانی وابسته به آن‌ها نداشتند و در نتیجه هیچ حمایتگری‌ای وجود نداشت. با این حال، مالکان بزرگ جنوب رود هادسون طبقه‌ای برتر تشکیل دادند که ایده‌ها و سلیقه‌های خاص خود را داشت و مرکز کنش سیاسی بود. این نوع اشرافیت با بدنه‌ی مردم همدلی داشت و علایق و احساسات آن‌ها را به‌راحتی در بر می‌گرفت؛ اما آن‌قدر ضعیف و کوتاه‌مدت بود که نه عشقی برانگیخت و نه نفرتی.

آمریکا، بنابراین، در وضعیت اجتماعی خود پدیده‌ای بسیار شگفت‌انگیز را نشان می‌دهد. انسان‌ها در آنجا از نظر ثروت و عقل، یا به‌عبارت دیگر، در قدرتشان، برابرتر از هر کشور دیگری در جهان یا هر دوره‌ای که تاریخ به‌یاد دارد، دیده می‌شوند.

نه‌تنها ثروت انسان‌ها در آمریکا برابر است؛ حتی نیازهایشان نیز تا حدی از یکنواختی برخوردار است. باور ندارم که کشوری در جهان وجود داشته باشد که در آن، به‌نسبت جمعیت، افراد بی‌سواد و در عین حال افراد بسیار دانشمند به این تعداد کم باشند. آموزش ابتدایی در دسترس همه است؛ در آمریکا افراد بسیار کمی هستند که به‌اندازه‌ی کافی ثروتمند باشند تا بدون حرفه زندگی کنند. هر حرفه‌ای نیاز به کارآموزی دارد که زمان آموزش را به سال‌های اولیه‌ی زندگی محدود می‌کند. در پانزده‌سالگی وارد حرفه‌ی خود می‌شوند و آموزششان در سنی پایان می‌یابد که آموزش ما آغاز می‌شود. هرچه پس از آن انجام می‌شود، با هدف شیء خاص و سودآوری است؛ علم به‌عنوان یک کسب‌وکار انتخاب می‌شود و تنها شاخه‌ای از آن مورد توجه قرار می‌گیرد که کاربرد عملی فوری داشته باشد.

پیامدهای سیاسی چنین وضعیت اجتماعی‌ای به‌راحتی قابل استنتاج است. باور اینکه برابری در نهایت راه خود را به جهان سیاسی، همان‌طور که در همه‌جا کرده، پیدا نکند، غیرممکن است. تصور اینکه انسان‌ها برای همیشه در یک نقطه نابرابر بمانند، اما در همه‌ی نقاط دیگر برابر باشند، غیرممکن است؛ آن‌ها در نهایت باید در همه‌چیز برابر شوند.


📘 دموکراسی در آمریکا
✍🏻 الکسی دو توکویل
📚 گروه کتابخوانی علمی

@SciBookReader