شخصیت دموکراتیک با شرایط روانشناختی دموکراسی

شخصیت دموکراتیک یعنی خصوصیات منش و عادت‌های ذهنی که اعضای یک اجتماع باید دارا باشند تا بتوانند دموکراسی را عملی کنند. اگرچه شرایط روانشناختی دموکراسی تجسم صوری در قالب قوانین، اسناد و نهادها ندارند ولی در پشت آنان قرار گرفته‌اند و پشتیبان آنان هستند. همه‌ی فعالیت‌های دموکراتیک در نهایت به منش (خلق و خوی) شهروندان بستگی دارد. به همین دلیل با خلق و خوی استبدادی نمی‌توان دموکراسی موفقی داشت. دقیقاً نمی‌توان گفت که اعضای یک اجتماع دموکراتیک تا چه حد باید شرایط روانشناختی دموکراسی را به ظهور برسانند. اما می‌توان گفت که لازم نیست تمام اعضای اجتماع دارای این صفات باشند اما دموکراسی ایجاب می‌کند که بیشتر اعضا در بیشتر زمان‌ها این صفات (منش) را ظاهر سازند. به این خلق و خوی مخصوصاً در مواقع بحرانی و در مسائل بحث‌انگیز نیاز بیشتری است.

در مقابل شخصیت دموکراتیک، شخصیت اقتدارطلب یا مستبد قرار دارد. شخصیت اقتدارطلب در مقابل قدرت برتر تسلیم است و نسبت به زیردستان سلطه‌جو و ظالم است و با دیگران احساس برابری نمی‌کند. همچنین پیوسته مترصد تصاحب قدرت است و از مشارکت و کنترل قدرت پرهیز دارد.

منش‌های شخصیت دموکراتیک هم جزو شرایط دموکراسی‌اند یعنی موفقیت و دوام دموکراسی بستگی مستقیم به آن منش‌ها دارد و هم از نتایج دموکراسی‌اند یعنی نظام دموکراتیک موجب پرورش منش‌های دموکراتیک در اعضای جامعه می‌شود.

📘 دموکراسی: آزادی، عدالت، اخلاق
✍🏻 دکتر سُها
📚 گروه کتابخوانی علمی
@SciBookReader

ویژگی‌های روانی شهروندان دموکراسی:
۱- شهروندان معترف به خطا و نقص

شهروند دموکراسی لازم است معترف به خطا باشد نه صرف استعداد ارتکاب خطا. خطاکاری بشر در کلیه امور بدیهی است و نیاز به بحث علمی ندارد اما در روانشناسی ادراک نیز ثابت شده که خطا جزو ساختار ذهنی ماست و اصولاً ذهن بدون خطا وجود ندارد. استعداد خطا یکی از دلایل پشتیبان دموکراسی نیز هست. بدین معنی که چون همه‌ی افراد بشر بلا استثناء خطاکار و ناقصند، لازم است که همه‌ی امور اجتماعی از جمله حکومت با مشارکت و با کمک عقلی همدیگر اداره شوند. چون همکاری عقلی موجب کشف خطاها و تقویت درستی‌ها می‌شود. بنابراین دموکراسی به شهروندانی نیاز دارد که نسبت به لغزش‌پذیری خود آگاه باشند و گریزناپذیری آدمی از خطا را تشخیص دهند. چون کسی که گمان می‌کند خطا نمی‌کند، نیازی به مشارکت فکری دیگران احساس نمی‌کند. دموکرات لازم است هیچ موضعی در مورد واقعیات، عقاید و یا اصول اخلاقی را به‌طور مطلق بی‌نیاز از تصحیح نپندارد.

لازمه‌ی قبول خطا این نیست که هیچ اصل یقینی وجود ندارد. ما در زندگی روزمره‌مان با صدها مورد امور یقینی سروکار داریم و در دانش و اعتقادات‌مان نیز قضایای یقینی فراوان داریم. لازمه‌ی قبول خطا، انکار لغزش‌ناپذیری ادعای حقیقت است.

این نگرش پیامدهای مهمی دارد. اگر تمام باورها و نظرات در معرض خطای احتمالی و نقصان هستند، پس در مورد هیچ موضوع مهمی بدون شنیدن افکار متضاد نباید تصمیم گرفت و همه‌ی افراد ذینفع را باید به مشارکت فراخواند. نیاز به چندین مجرای اطلاعاتی آزاد، از این اعتقاد ناشی می‌شود که به هیچ منبع خبری واحدی نمی‌توان اطمینان قطعی داشت. لازمه‌ی این امر آزادی بیان و وجود مطبوعات متعدد آزاد است. جایی که گزارش‌ها و عقاید مختلف شنیده نشوند و تمام مجاری خبری فقط یک نظر را عرضه کنند، تمایل به ارزیابی انتقادی فروخواهد نشست. همین استدلال عیناً در مورد نقص بشری صادق است. هیچگاه همه‌ی حقیقت پیش یک نفر نیست. حتی ممکن است همه‌ی حقیقت پیش همگان هم نباشد، چنان‌چه در امور پیچیده علمی و اجتماعی چنین است. اما ممکن است هر کس بخشی از حقیقت را بداند که با همیاری اندیشه‌ها، پاره‌های حقیقت در کنار هم خواهند نشست و دید کامل‌تری را ایجاد می‌کنند، هرچند که کامل‌ترین نیست. کامل‌ترین هدفی است که بشر پیوسته به دنبال آن است و انگیزه‌ی تکامل بشری است.

پذیرفتن استعداد خطا و نیاز به مشارکت عقول بدین معنی نیست که همه‌ی نظرات ارزش یکسانی دارند. مسلماً چنین نیست و به همین دلیل نیز باید آزادی بیان و مباحثه آزاد را ارج نهاد تا سره از ناسره شناخته شود و نظرات صحیح‌تر و ارزشمندتر نمایان شوند.

📘 دموکراسی: آزادی، عدالت، اخلاق
✍🏻 دکتر سُها
📚 گروه کتابخوانی علمی
@SciBookReader

ویژگی‌های روانی شهروندان دموکراسی:
٢- شهروندان تجربی‌اندیش

شهروندان دموکراسی لازم است تجربی‌اندیش باشند. یعنی وقتی با موقعیت‌های مسئله‌انگیز روبه‌رو شدند آمادگی داشته باشند که انواع راه‌حل‌های پیشنهادی را بیازمایند، ابتدا با روش بحث و استدلال و در صورت نیاز با روش تجربی. آزمایش‌گرائی موجب آشکارکردن مواضع خطای نظریات مختلف می‌شود. جامعه‌ی دموکراتیک به آن‌چه هست قانع نیست. دائماً با روش‌های علمی اطلاعات لازم در مورد موضوعات مبتلا به جامعه را جمع‌آوری می‌کند. نیازها نقائص و مشکلات را می‌فهمد. راه‌حل‌ها و پیشنهادات مختلف را با آغوش باز می‌پذیرد و در روند بحث آزاد و بررسی علمی روش‌های پیشنهادی را تصفیه و تکمیل می‌کند و پس از تصویب به اجراء می‌گذارد و باز نتائج اجرای آن را با روش علمی بررسی می‌کند و باز به تجدید نظر و اصلاح می پردازد. این روند بطور مستمر، موجب ارتقای قوانین و روش‌های اجرائی در یک حکومت دموکراتیک می‌شود. به‌همین دلیل حکومت دموکراتیک تکامل‌پذیرترین نوع حکومت است.

📘 دموکراسی: آزادی، عدالت، اخلاق
✍🏻 دکتر سُها
📚 گروه کتابخوانی علمی
@SciBookReader

ویژگی‌های روانی شهروندان دموکراسی:
٣- شهروندان انتقاد

شهروندان دموکراسی در مقابل مسئولین نگرش انتقادی دارند. نگرش انتقادی به معنی بی‌اعتمادی نیست. در دموکراسی چون مسئولین توسط مردم انتخاب می‌شوند، بیش‌ترین اعتماد متقابل بین مردم و مسئولین وجود دارد ولی این اعتماد به معنی بری از خطا دانستن مسئولین نیست. بنابراین در دموکراسی اعتماد همراه با نگرش انتقادی و اصلاح‌گرایانه وجود دارد.

هیچ درجه‌ای از هوشمندی یا حسن اعتماد، قانون‌گذار یا مجری را از خطا مصون نمی‌کند. پیچیدگی وظایف مسئولین، تعداد مواردی که باید درباره‌شان قضاوت کنند، فشارهایی که از جانب منافع متعارض به آنها وارد می‌شود و عوامل متعدد دیگر احتمال خطای آنان را در انجام وظایفشان افزایش می‌دهد. اما قدرت تمایل دارد که خطاکاری قدرتمند را نادیده بگیرد. قدرت، احساس برتری در قدرتمند ایجاد می‌کند و مردم عادی هم او را برتر می‌دانند و طبعاً کمتر خطاکار می‌دانند. این در حالیست که خطای صاحبان قدرت بسیار زیان‌بار است. بنابراین برای کاستن از تعداد خطاها و اصلاح پیامدهای آنان، داوری‌ها و کارهای مقام‌های حکومتی باید پیوسته در معرض انتقاد مداوم مردم قرار داشته باشد. بدون شک این انتقادهای مداوم به مذاق اولیای امور چندان خوش نمی‌آید. مسلماً مقامات دولتی از اتهام خطا رنجیده‌خاطر می‌شوند. با وجود این باید انتقاد قوی ادامه یابد. در اکثر مواقع آن‌چه مورد انتقاد قرار می‌گیرد، شخصیت فرد مسئول نیست بلکه داوری‌ها و عملکرد اوست و او با انتخاب‌شدن از طرف مردم، قصور خود را در معرض این فرایند تردید و انتقاد قرار داده است. انتقاد مداوم باید نصیب هر صاحب مقامی در دموکراسی شود. باری است گران اما آن را به‌عنوان بخشی از بهایی که برای حکومت شایسته پرداخته می‌شود، باید بر دوش کشید. برای یک صاحب مقام با وجدان این پاداش کافی است که مردم بدانند وظیفه‌اش را خوب انجام داده است.

در دموکراسی، خبرنگاران و مطبوعات بیش‌ترین سهم را در نقد حکومت به عهده دارند و باید محترم و گرامی داشته شوند. خبرنگاران زبان گویای ملت و واسطه‌ی انتقال مشکلات و انتقادات از مردم به رهبران سیاسی هستند. افشاگری‌های خبرنگاران گاهی مسیر تصمیم‌گیری‌های سیاسی را تغییر می‌دهد و گاهی موجب تعویض مسئولین می‌شود. به همین دلیل است که در جوامع دموکراتیک، خبرنگاران وظیفه‌شناس و فعال جایگاهی رفیع در بین مردم دارند.

روحیه‌ای که مردم با آن به شخص رهبران سیاسی می‌نگرند نیز نشانگر منش دموکراتیک آنان است. مردم به سلاطین و دیکتاتورها، بیشتر با دهشت می‌نگرند تا حرمت. دیکتاتور با عنوان‌های پرطمطراق مثل منجی، رهبر کبیر و مقام عظما مورد ستایش قرار می‌گیرد. برخی مثل فراعنه‌ی مصر و امپراطوران ژاپن یا مقامات روحانی مورد پرستش مردم قرار می‌گیرند و پس از مرگ از مرده‌شان خدا می‌سازند. در نقطه‌ی مقابل، رهبران دموکراسی قدرتی محدود را برای زمانی محدود و به‌عنوان خادمان مردم به‌دست می‌آورند. اینان از جانب شهروندان برای برآوردن نیازهایشان برای مشاغلی انتخاب شده‌اند. این افراد از آن‌جا که توانسته‌اند برای انتخاب‌شدن در چنین مشاغلی اعتماد و حمایت مردم را جلب کنند، شایسته‌ی احترامند ولی شایسته‌ی تجلیل نیستند. احترام به آنان لازم است ولی دهشت در حضور آنان بی‌جاست و بت ساختن از آنان کاری است ابلهانه.

در جوامع غیردموکراتیک از جمله جمهوری اسلامی ایران، اصولاً تصور خطا در مورد افراد برتر وجود ندارد. در کودکی، پدر و مادر، خطاناپذیر تلقی می‌شوند. سپس در مدرسه معلم‌ها و در جامعه رهبران کشور. رهبر روحانی کشور مقامی پس از خدا دارد بی‌هیچ خطا و لغزش و با عالی‌ترین سطح فرزانگی... بیشتر بخوانید

📘 دموکراسی: آزادی، عدالت، اخلاق
✍🏻 دکتر سُها
📚 گروه کتابخوانی علمی
@SciBookReader

ویژگی‌های روانی شهروندان دموکراسی:
۴- شهروندان تغییرپذیر

شهروندان دموکراسی خود را با تغییرات بزرگ و کوچکی که در شرایط زندگی آنان پیش می‌آید تطبیق می‌دهند. دموکراسی به شهروندانی نیاز دارد که نه تنها آماده‌ی تحمل و قبول تغییراتند، بلکه آماده‌اند جامعه‌ای تغییرپذیر را تأیید کنند و خود را با زندگی در آن وفق دهند. شهروند دموکراسی تغییر را امری طبیعی تلقی می‌کند و انتظار دارد که اوضاع سال به سال و حتی در مواردی روز به روز تغییر کند و آماده است که متناسب با تغییرات، دگرگونی‌هایی در رهبران، خط‌مشی‌ها، نقشه‌ها و الگوهای زندگیش ایجاد کند.

تغییرپذیری به‌معنی دوست داشتن تغییر برای اصل تغییر نیست، بلکه به‌معنی طرد کردن محافظه‌کاری غیرعاقلانه‌ای است که سرسختانه می‌کوشد در مقابل دلایل موجه برای تغییر، الگوهای ثابت را حفظ کند. یعنی تغییری که اساس واقعیات و دلایل علمی ضروری است باید پذیرفته شود، وگرنه اجتماع از تکامل باز می‌ماند.

در هر تغییر قابل قبولی فرض بر این است که چیزهایی ثابت باقی می‌مانند. هرگاه همه‌چیز تغییر کند، آشفتگی حاصل می‌شود. بنابراین اجتماع دموکراتیک نیاز دارد که پیوسته تشخیص دهد چه عناصری از قانون و برنامه و امثالهم شایسته‌ی نگه‌داشتن‌اند و چه عناصری را باید تغییر داد یا بهبود بخشید. تغییرات لازم بر اساس دانش، تجربه و بحث آزاد شناخته می‌شوند و انجام تغییرات تدریجی موجب تکامل جامعه‌ی دموکراتیک می‌شود.

سابقه‌ی تاریخی حکومت‌های مذهبی و تجربه‌ی حکومت فعلی ایران نشان داده است که حکومت‌های مذهبی مقاوم‌ترین حکومت‌ها در مقابل تغییر و نوآوری هستند. با توجه به این‌که احکام مذهبی ثابت و تغییرناپذیرند، هرگونه تغییر یا اصلاحی که با این احکام ناسازگار باشد به تأخیر می‌افتد یا انجام نمی‌شود. مذاهبی که احکام بیش‌تری دارند، طبعاً مقاومت بیش‌تری در مقابل تغییر و تکامل ایجاد می‌کنند. علاوه بر آن، ذهن باستانی روحانیون موجب می‌شود که آنان همه‌ی راه‌حل‌ها را در متون دینی و نوشته‌جات روحانیون گذشته جستجو کنند و از دانش نوین غفلت کنند. بعلاوه، هر نظر یا پیشنهادی که در راستای رهبری مذهبی نباشد، اصلاً امکان طرح ندارد، چه رسد به پذیرش. هر نظر متفاوت با نظرات رهبری، کفر و زندقه قلمداد می‌شود. بنابراین، حکومت مذهبی تغییر را تنها وقتی می‌پذیرد که ناچار باشد. به عبارت دیگر، تغییر به آن تحمیل می‌شود، نه آن‌که بپذیرد. آنان که سن بالا دارند به یاد می‌آورند که روحانیون چه موانعی در مقابل علم و تمدن جدید ایجاد کردند. برای مثال، وقتی مدارس جدید تأسیس شد، گفتند که رفتن به این مدارس حرام است. وقتی حمام‌های غیربهداشتی قدیم بر افتاد و دوش وارد شد، به‌شدت مخالفت کردند. وقتی رادیو و تلویزیون وارد شد، تحریم کردند. وقتی دانشگاه آمد، مقاومت کردند و سالیان دراز در مقابل پزشکی مدرن سنگ‌اندازی کردند. نهایتاً، هر تغییری در جامعه‌ی ما توسط مردم آورده شد و روحانیون از روی ناچاری پذیرفتند. در حکومت ولایت فقیه فعلی نیز این مقاومت در مقابل نوآوری مشاهده می‌شود. هنوز هم اصول حقوق بشر توسط هیچ‌یک از بزرگان روحانیون پذیرفته نشده است. در حالی‌که دموکراسی در بعضی کشورهای غربی مثل انگلستان صدها سال سابقه دارد، هنوز هم در اکثر کشورهای اسلامی دموکراسی با مخالفت شدید روحانیون روبرو است. به همین دلیل در حال حاضر کشورهای اسلامی عقب‌افتاده‌ترین حکومت‌ها را دارند. در ایران نیز در مقاطع مشروطیت، دوره‌ی مصدق و انقلاب اسلامی، روحانیون نقش اصلی را در جلوگیری از پیدایش دموکراسی ایفا کردند. برای مثال، یکی از محورهای اصلی سخنرانی خمینی در سال ۱۳۴۲ عبارت بود از مخالفت با اصلاحات ارضی. در آن زمان، دولت زمین‌های کشاورزی را از خوانین می‌گرفت و به روستائیان کشاورز واگذار می‌کرد. نیازی به توضیح نیست که نظام فئودالیته بسیار ظالمانه بود؛ بدین نحو که یک خان معمولاً چندین روستا را در مالکیت خویش داشت و روستائیان برای خان کار می‌کردند. خمینی و بعضی مراجع دیگر با شدت به پشتیبانی نظام فئودالیته برخاستند و گرفتن زمین‌ها را از خوانین حرام کردند. محور دوم سخنرانی خمینی، مخالفت شدید با دادن حق رأی به زنان بود. تقریباً همه‌ی روحانیون آن زمان با خمینی در مخالفت با حق رأی زنان همراه بودند و آن را حرام و موجب فساد می‌دانستند. جالب است وقتی خمینی سکان قدرت را در دست گرفت، این حرام را نیز به حلال تبدیل کرد، چون دید زنان فعلاً برای تأیید حکومت ولایت فقیه مناسبند... بیشتر بخوانید

📘 دموکراسی: آزادی، عدالت، اخلاق
✍🏻 دکتر سُها
📚 گروه کتابخوانی علمی
@SciBookReader

ویژگی‌های روانی شهروندان دموکراسی:
۵- شهروندان واقع‌گرا

کارآترین و عملی‌ترین تصمیم‌ها و برنامه‌ریزی‌ها، آن‌هایی هستند که اساس واقعیات قرار گرفته باشند. هر گونه تصمیم‌گیری بدون در نظر گرفتن واقعیات، نوعی خیالبافی بی‌حاصل است. واقع‌گرائی منجر به بهترین تصمیم در شرایط موجود می‌شود، هر چند که ممکن است این تصمیم ایده‌آل نباشد. معمولاً امکانات لازم برای رسیدن به یک هدف غائی یکجا و در یک زمان فراهم نمی‌شود. بنابراین باید اقدامی را انجام داد که در جهت هدف غائی و متناسب با امکانات موجود باشد. مثلاً در انتخابات، هیچ‌کس پیدا نمی‌شود که همه‌ی صفات عالی برای نمایندگی را داشته باشد. همه‌ی کاندیداها دارای ویژگی‌های مثبت و منفی می‌باشند. واقع‌گرائی آن است که از بین کاندیداهای مختلف آن‌که با تلفیق ویژگی‌های مثبت و منفی بهتر از دیگران باشد انتخاب شود.

واقع‌گرایان باید بدانند که برای مسائل اجتماعی یک راه‌حل نهائی و ایده‌آل وجود ندارد و فرایند اصلاح نهادهای بشری پایانی ندارد و چون اصلاح هرگز به کمال نمی‌رسد، شهروندان دموکراسی باید به زندگی در لوای حکومت موجود تن دهند و در پی اصلاح آن باشند. در دموکراسی، واقع‌گرائی به‌صورت طرز فکری متوازن میان کمال‌گرائی و ناامیدی جلوه می‌کند. نومید شدن موجب می‌شود که فرد از نظارت و مشارکت در حکومت دموکراتیک دست بکشد و کمال‌گرائی به طرد شقوق مناسب می‌انجامد تا جائی که حل مسائل جز با خشونت امکان‌پذیر نخواهد شد. میان این دو حد افراطی باید یک حد میانه‌ی معقول را برگزید. دموکراسی به انسان‌ها و نهادهایی تکیه دارد که هرگز بی‌عیب نیستند. با وجود این، هر عیبی امکان اصلاح دارد. اگر اعضای دموکراسی نتوانند در ارزیابی کارهای خویش و دیگران به انتظارات واقع‌گرایانه تکیه کنند، نخواهند توانست مدتی طولانی بر خود حکومت کنند.

📘 دموکراسی: آزادی، عدالت، اخلاق
✍🏻 دکتر سُها
📚 گروه کتابخوانی علمی
@SciBookReader

ویژگی‌های روانی شهروندان دموکراسی:
۶- شهروندان مصالحه‌جو

گروه‌های مختلف در یک اجتماع ممکن است منافع متعارض داشته باشند. در دموکراسی سعی می‌شود که بین این خواسته‌های متعارض توازن برقرار شود و خط‌مشی یا قانونی تصویب و اجرا شود که بتواند در حد توان منافع همگان را تأمین کند و بیش‌ترین رضایت گروه‌های مختلف را فراهم کند. اما با وجود خواسته‌های متضاد، واضح است که قانون نمی‌تواند رضایت کامل همه‌ی طرف‌ها را تأمین کند. در این صورت تنها راه این است که گروه‌ها تا حدی از خواسته‌های خویش بگذرند و کوتاه بیایند. به تعبیر دیگر، مصالحه کنند تا امکان ادامه‌ی مسالمت‌آمیز دموکراسی وجود داشته باشد. بر این اساس، گروه‌ها یا احزابی که حاضر به سازش نباشند و به چیزی کم‌تر از خواسته‌های خویش تن ندهند، موجب تضعیف دموکراسی و یکپارچگی ملی می‌شوند.

هیچ‌یک از شرایط دموکراسی مهم‌تر از این شرط نیست. زیرا هر جا سازش و مصالحه در میان نباشد از دموکراسی خبری نیست. گروه‌های افراطی مثل کمال‌گرایان افراطی، قومیت‌گرایان نژادپرستان، کمونیست‌ها و مذهبیون افراطی گمان می‌کنند که کوتاه آمدن یا سازش عیب است. در حالی‌که سازش برای حفظ همزیستی مسالمت‌آمیز از کمالات عقلی انسان است. چون در عدم سازش، جنگ و درگیری و نابودی است و درگیری معمولاً منافع همه‌ی طرف‌ها را نابود می‌کند. جنگ و درگیری خوی حیوانی است، چون حیوانات معمولاً جز به تأمین کامل منافع شخصی راضی نیستند و طبعاً درگیری حاصل می‌شود. اما عقل حکم می‌کند که از دست دادن بخشی از منافع و سازش بهتر است تا درگیری و نابودی کامل منافع و یا تحمیل زورمدارانه‌ی خواست خویش به دیگران. بنابراین سازش، یک توان عقلی عالی انسانی است که ناشی از آینده‌نگری انسان است و به بهترین وجه در دموکراسی تجلی می‌یابد. بدون سازش، در بهترین حالت حکومت دیکتاتوری ایجاد می‌شود که موجب تأمین منافع عده‌ای معدود و تضییع منافع اکثریت می‌شود و شرافت و آزادی انسانی را نیز نابود می‌کند. هیچ اجتماعی نمی‌تواند انتظار داشته باشد که متحد و به‌طور مؤثر بر سرنوشت خویش حاکم باقی بماند، هرگاه بخشی از اجتماع تصمیم بگیرد که بخش‌های دیگر را مغلوب کند. زیرا میان غالب و مغلوب اشتراک منافع حقیقی وجود ندارد. هر جا که برای گروه‌های مخالف، دفاع سرسختانه از مواضع فکری آشتی‌ناپذیر اهمیتی بیش از حفظ اجتماع داشته باشد، آن اجتماع محکوم به فنا است. اعضای اجتماعی که بخواهند بر خود حکومت کنند، باید بدانند که راه‌حل‌های مسائل همگانی بندرت ساده و یکجانبه است و باید از طلب راه‌حل‌هایی که رضایت کامل به بار آورند، خودداری کنند. چون راه‌حلی که منافع همگان را به‌طور کامل تأمین کند وجود ندارد. بنابراین طلب آن کاری غیرواقع‌گرایانه است. در راه‌حل‌های دموکراتیک نکته‌ی اساسی این است که تعارض‌های درون جامعه حل شوند بی آن‌که فداکاری تحمل‌ناپذیری از کسی خواسته شود و یا بی‌عدالتی تحمل‌ناپذیری بر کسی تحمیل شود. دموکراسی بدنبال راه‌حل‌های میانه‌ای است که منافع متضاد را تا حد معقولی تأمین کند و طرف‌های متقابل را تا حدی راضی کند.

آیا مصالحه به‌معنی فدا کردن یا دست کشیدن از اصول و اعتقادات است؟ مسلماً نه. فدا کردن اصول به هیچ وجه لازم نیست. سازش، در مورد راه‌حل‌های عملی است نه اعتقادات. میان عزم جزم در اعتقاد به اصول و رعایت حزم و احتیاط در عمل منافاتی نیست. بعلاوه احتمال رسیدن به حداکثر خواست‌ها بر اثر یک رشته سازش‌ها در درازمدت بیش‌تر است تا پافشاری جزمی بر موضع خود. هر جا که مصالحه نه زور، روشی باشد که برای یافتن راه‌حل اختیار می‌شود، احتمال بیش‌تری می‌رود که سرانجام اصول صحیح سر بر آورند و مستقر شوند.

مطلق‌گرائی و جزم‌اندیشی میزان مشارکت در امور کشور را کاهش می‌دهد، چون منجر به حذف بعضی گروه‌ها از صحنه‌ی سیاست می‌شود. اما مصالحه متضمن مشارکت است. مصالحه‌ی راستین، نیروهای متعارض را با هم ترکیب می‌کند. مصالحه فرایندی است فعال که روحیه‌ی مشارکت را در تمام جوانب تقویت می‌کند، چون همه‌ی طرف‌ها با رسیدن به بخشی از هدف‌های خویش و گذشت از بخشی دیگر تن به همکاری با یکدیگر می‌دهند نه ترک صحنه. خطر دیگری که از مطلق‌گرائی حاصل می‌شود، احتمال پیدایش گروه‌های مسلح است. گروه‌های جزم‌اندیشی که نمی‌توانند مصالحه کنند و نمی‌توانند رأی اکثریت مردم را به خود جلب کنند ممکن است برای به‌دست آوردن قدرت دست به کارهای زورمدارانه و مسلحانه بزنند که موجب تهدید دموکراسی و وحدت ملی می‌شود و در صورت دستیابی گروه‌های مسلح به قدرت، دموکراسی به‌طور کامل نابود می‌شود. به‌طور خلاصه، مردم و گروه‌های سیاسی یا باید آماده‌ی مصالحه باشند و یا آماده‌ی جنگ.

📘 دموکراسی: آزادی، عدالت، اخلاق
✍🏻 دکتر سُها
📚 گروه کتابخوانی علمی
@SciBookReader

ویژگی‌های روانی شهروندان دموکراسی:
۷- شهروندان بردبار

شهروندان دموکراسی باید در سه سطح بردبار و شکیبا باشند. سطح اول: تحمل ناهمرنگی، اختلاف عقیده، اختلاف سلیقه، اختلاف پوشش و دیگر اختلافات فردی. در دموکراسی هر فرد بعنوان یک شخص دارای حیثیت و احترام است و نباید ویژگی‌های فردی وی جز در موارد ضروری، فدای جامعه شود. تنوع افراد یک جامعه مثل گل‌های متنوع یک دشت است که هر کدام رنگ و شکل و بوی ویژه‌ای دارد و در مجموع یک گلستان زیبا را تشکیل می‌دهند. تنوع موجب افزایش عمق مشارکت اجتماعی می‌شود، چون هر فرد بر اساس نظر خویش در فعالیت‌های اجتماعی مشارکت می‌کند نه بر اساس تقلید از دیگران. تنوع زمینه‌ی نوگرائی، خلاقیت و پیشرفت را فراهم می‌کند. هر فرد فارغ از فشار جامعه می‌تواند روش، هنر و اندیشه‌ی خویش را مطرح کند که در مواردی این تنوع‌ها می‌تواند منجر به پیدایش منش‌ها و بینش‌های جدید شود. فشار برای همرنگی با جماعت، منش حکومت‌های مستبد است. مطلق‌گرائی و استبداد سعی می‌کند همه‌ی افراد جامعه را به یک فرم و قالب بریزد؛ لباس یکسان، رفتار یکسان، فکر یکسان و عقیده‌ی یکسان. در این هنگام شخصیت فرد در جمع یکدست قربانی می‌شود و تنوع و نوآوری به حداقل می‌رسد.

در دومین سطح، بردباری، شهروندان دموکراسی باید آماده باشند که مخالفت مستقیم دیگران با اعتقادات و اصول مورد قبول خود را تحمل کنند. این بردباری هنگامی در جامعه پای می‌گیرد که در سرشت تک‌تک افراد جامعه باشد. چنین نیست که فقط برخی نهادهای اجتماعی مثل احزاب و حکومت موظف باشند که مخالفت را تحمل کنند؛ بلکه یکایک افراد بشر که در وسوسه‌ی سرکوب مخالفانشان بسر می‌برند نیز باید از روح اغماض و بردباری برخوردار باشند. داستان غم‌انگیز جامعه‌ی بشری، داستان سرکوبی مخالفت‌ها بوده است که در آن همواره سرکوب‌کنندگان به حقانیت خود باور داشته‌اند و به خیال خود برای مصلحت جامعه سرکوب کرده‌اند. اما دموکراسی حتی قدرتمندان را وا می‌دارد که با مخالفانشان همزیستی مسالمت‌آمیز داشته باشند، با آن‌ها همکاری کنند و در صورت تقاضای مردم، قدرت را به مخالفان واگذارند. فقط یک جامعه‌ی بسیار متمدن می‌تواند چنین تحملی را از خود بروز دهد و تنها در جامعه‌ی این‌گونه انسان‌هاست که دموکراسی پای می‌گیرد و بالنده می‌شود.

در سطح سوم از بردباری، شهروندان دموکراسی باید مخالفت را حتی هنگامی‌که از سوی افراد عیبناک یا سفیه مطرح می‌شود، تحمل کنند. در محیط آزاد، قطعاً عده‌ای ممکن است از روی نادانی، حماقت و یا انگیزه‌های نادرست مانند خودپرستی و نفرت دست به مخالفت بزنند. اما این دلیل نمی‌شود که آزادی مشارکت آنان را از بین ببریم. چون اولاً یافتن این‌که فرد مخالف با چه انگیزه‌ی پنهانی مخالفت می‌کند امکان‌پذیر نیست. ثانیاً، معمولاً افرادی که به‌سختی به باورهای خود اعتقاد دارند، خیال می‌کنند که کلیه‌ی کسانی‌که با آنان مخالفت می‌کنند یا احمق‌اند و یا مغرض. در صورتی‌که گروه مقابل هم همین نظر را دارد؛ بنابراین برداشت هیچ‌کدام مبنی بر مغرض یا احمق بودن طرف مقابل مورد قبول نیست. سوم، این مردم‌اند که باید بین نظرات مختلف و صداقت و عدم صداقت گروه‌ها داوری کنند و نمی‌توان افرادی را از مشارکت منع و از حیطه‌ی تصمیم‌گیری مردم دور کرد؛ چون این‌کار مخالفت با حق مردم بر حکومت بر خویش است. بنابراین، فرد یا گروهی که صادقانه معتقد است که مخالفانش یکسره و مطلقاً خطا هستند باز هم باید با آنان زندگی و کار کند و اجازه دهد و حتی تشویق کند که در فرایند حکومت دموکراتیک مشارکت کنند. اگر او و حزبش قدرت را بدست آوردند شاید توانایی حذف رقیبان را با زور داشته باشند اما به محض تسلیم‌شدن در مقابل این وسوسه، دموکراسی پایان می‌یابد. با یک چنین خویشتن‌داری‌های سختی است که چرخ دموکراسی می‌گردد.

نکته‌ی مهم این است که این خودداری از استفاده از زور، باید به‌وسیله‌ی خود آدمی بر خودش تحمیل شود. قانون اساسی می‌تواند این خویشتن‌داری‌ها را قانونی کند ولی قانون اساسی راستین آن است که در نهاد شهروندان است. این خویشتن‌داری از استفاده از زور، فضیلتی است که همه‌جا عمومیت ندارد و همین خود توضیحی است بر این‌که چرا دموکراسی راستین در میان جوامع بشری معمول نبوده است. شهروندان باید چنان فرهیخته باشند که خود به‌خود این خویشتن‌داری را از خود بروز دهند. به قول خوسه اورتگا، "چنین آزادی‌گرایی (لیبرالیسمی) عالی‌ترین شکل جوانمردی است. آزادی حقی است که اکثریت برای اقلیت‌ها به رسمیت می‌شناسد و آوایی است بسیار شریف. این آزادی‌گرایی عزمی است جزم برای زیستن با دشمن و مهم‌تر از آن، با دشمنی که ضعیف است. باورکردنی نبود که نوع بشر بتواند به دیدگاهی چنین زیبا، این‌قدر ضد و نقیض، تا این حد ظریف، این‌سان ماهرانه و این‌گونه مخالف قوانین طبیعت دست یابد."

📘 دموکراسی: آزادی، عدالت، اخلاق
✍🏻 دکتر سُها
📚 گروه کتابخوانی علمی

ویژگی‌های روانی شهروندان دموکراسی:
٨- شهروندان برون‌گرا

یک شهروند دموکراسی نباید تنها به نیازها و علائق و مسئولیت‌های شخصی بپردازد؛ بلکه باید خود را جزئی واقعی و مهم از اجتماع به‌حساب آورد و علائق و مسئولیت‌های اجتماعی خویش را نیز به‌خوبی درک کند و در مواقع ضروری بتواند علائق فردی را فدای اهداف اجتماعی کند. برای هر فردی سطوح مختلفی از علائق وجود دارند: منافع شخصی و خانوادگی، همبستگی‌های قومی، دلبستگی‌های اقتصادی، منافع خاص گروهی و دلبستگی‌های محلی. در کنار همه‌ی این‌ها منافع اجتماع سیاسی وسیع‌تری قرار دارد که تمامی شهروندان بخشی از آن محسوب می‌شوند. چون تعارض میان سطوح مختلف منافع، امری است عادی، شهروندان اغلب مجبورند نفع خصوصی را در برابر نفع عمومی یا نیمه‌عمومی سبک و سنگین و گزینش کنند. بعضی فلسفه‌های سیاسی دولت را مقام فائق و شهروندان را مقام تابع می‌دانند و در مقابل، عده‌ای دیگر شهروندان را فائق و حکومت را تابع فرض می‌کنند. دموکراسی موفق باید از این دو حد افراطی پرهیز کند. هیچ‌کدام از منافع شخصی و عمومی را کنار نگذارد و در صورت تعارض آن‌ها، باید به‌صورت واقع‌بینانه بین آن‌ها توازن برقرار کند. برون‌گرایی یعنی این‌که هر شهروند آماده باشد که با نکته‌سنجی به هر یک از نقش‌های گوناگونی که همزمان در اجتماع ایفا می‌کند، جایگاه مناسبی ببخشد. او ممکن است پدر یا کارفرما یا عضو یک گروه مذهبی باشد؛ نقش‌های گوناگون او هر چه باشند او یکی از شهروندان نیز هست و چون شهروند دموکراسی است، پس جزو فرمانروایان است. او باید خود را تابع قوانین و همزمان خود را شریک در وضع قوانین بداند. آمادگی برای ارزیابی منافع متضاد در سطوح مختلف و به نحوی بی‌غرضانه و بخصوص تلقی منافع جامعه‌ی بزرگ‌تر به‌عنوان امری مهم را می‌توان برون‌گرایی مدنی نام نهاد.

📘 دموکراسی: آزادی، عدالت، اخلاق
✍🏻 دکتر سُها
📚 گروه کتابخوانی علمی
@SciBookReader

ویژگی‌های روانی شهروندان دموکراسی:
٩- شهروندان دارای اعتماد به نفس

لازم است که شهروندان دموکراسی دارای اعتمادبه‌نفس باشند. یعنی هم توان فردی و هم توان جمعی خود را برای مشارکت در اداره‌ی جامعه قبول داشته باشند. اگر اعضای جامعه خود را ناتوان و فرومایه بدانند، قطعاً قادر به اداره‌ی خویش نخواهند بود و مخصوصاً در مواقع بحران برای حل مشکلات دست به دامن قدرتی بیرونی می‌زنند و یا به دنبال دیکتاتور یا بتی می‌گردند که همه‌ی کارها را به او بسپارند و خود را از زحمت فکر و تلاش رها سازند. به همین دلیل مردمی که به خود اعتماد ندارند، با مرگ هر مستبدی مستبد دیگری را برای خود دست و پا می‌کنند. اعتمادی که دموکراسی بدان نیاز دارد متضمن ایمان مطلق به توانمندی توده‌ها نیست. یعنی مستلزم آن نیست که آن‌چه باور دارند حقیقی و هر آن‌چه مقرر می‌کنند همواره صحیح باشد. بلکه باید به مردم اعتماد داشت که در درازمدت بتوانند به‌خوبی حکومت کنند؛ برای تصحیح خطاهای خویش به صلاحیت خود تکیه کنند و برای مسائل خود راه‌حل‌های معقولی بیابند.

📘 دموکراسی: آزادی، عدالت، اخلاق
✍🏻 دکتر سُها
📚 گروه کتابخوانی علمی
@SciBookReader

ویژگی‌های روانی شهروندان دموکراسی:
نکات

- هیچ‌کس انتظار ندارد که همه‌ی آمادگی‌هایی که از آنان سخن رفت، در تمامی اعضای یک اجتماع دموکراتیک بروز کنند. اما به هر روی، موفقیت دموکراسی ایجاب می‌کند که هر یک از این خصوصیات به میزان قابل‌ملاحظه‌ای در اکثر اوقات توسط بخش اعظم اجتماع تجلی پیدا کند.

- این ویژگی‌های شخصیتی به‌آسانی به‌دست نمی‌آیند و باید پرورش یابند. این ویژگی‌ها را می‌توان در مدرسه و دانشگاه به دانش‌آموزان آموخت. مهم‌تر از آموزش کلاسیک، پرورش این ویژگی‌ها در دموکراسی‌های محلی جامعه‌ی مدنی است. در انجمن‌های دانش‌آموزی، دانشجویی، انجمن‌های صنفی، اتحادیه‌ها، تشکل‌های سیاسی و شوراهای محلی که اداره‌ی امور شهرها و روستاها را به‌عهده دارند. تشکل‌های محلی در یک دموکراسی باید به‌صورت دموکراتیک اداره شوند تا فرصت تمرین دموکراسی و پیدایش شخصیت دموکراتیک در افراد ایجاد شود. بعلاوه، حکومت دموکراتیک در یک کشور زمینه‌ی مناسبی را برای پرورش شخصیت دموکراتیک فراهم می‌کند.

📘 دموکراسی: آزادی، عدالت، اخلاق
✍🏻 دکتر سُها
📚 گروه کتابخوانی علمی
@SciBookReader

دموکراسی، آزادی و اخلاق: دلایل و مزایای آزادی
۱- آزادی یک حق طبیعی است

انسان به آزادی نیاز ذاتی دارد مثل نیاز به غذا، مسکن و نیاز به اجتماع. هر کدام از این نیازهای ذاتی منشاء حقی برای انسان می‌شود. همان‌طور که انسان حق تغذیه‌ی کافی و حق مسکن دارد، حق آزادی نیز دارد. همان‌طور که محروم‌کردن انسان از نیازهای ذاتی دیگر مثل تغذیه یا مسکن، موجب آزار او می‌شود، محروم‌کردن انسان از آزادی نیز موجب آزار روانی فرد می‌شود که معروف‌ترین روش ایجاد این آزار زندان است.

حق طبیعی بودن آزادی توسط اکثر نظریه‌پردازان کلاسیک و نویسندگان اعلامیه‌های مختلف حقوق بشر مورد پذیرش بوده است. آسان‌ترین و مطمئن‌ترین روش برای پی‌بردن به نیازهای طبیعی انسان، مراجعه به انسان است؛ یعنی مطالعه‌ی علمی انسان مخصوصاً مطالعه‌ی کودکان در حال رشد. چون کودک هنوز کپی کامل اجتماع نشده است و در روند رشد بتدریج ویژگی‌ها، استعدادها و تمایلات انسان را بروز می‌دهد. محدود و ممنوع‌کردن کودک موجب آزردگی وی می‌شود. چون کودکان هنوز محدودیت‌های اجتماعی را درک نمی‌کنند، مخالفتشان با سلب آزادی شدید و همراه با جیغ و داد است. افراد بزرگسال نیز از سلب آزادی مثل زندانی‌شدن می‌رنجند. همگان از ممنوعیت شنیدن، آموختن و گفتن ناراحت می‌شوند و واضح است که محروم‌کردن یک متفکر از آزادی بیان بزرگ‌ترین شکنجه برای وی خواهد بود.

📘 دموکراسی: آزادی، عدالت، اخلاق
✍🏻 دکتر سُها
📚 گروه کتابخوانی علمی
@SciBookReader

دموکراسی، آزادی و اخلاق: دلایل و مزایای آزادی
۲- لازمه‌ی مختاربودن انسان، آزادی است

بدیهی است که انسان دارای اختیار است، یعنی می‌تواند از بین چند گزینه یا راه یکی را انتخاب کند. برای اختیار و انتخاب واقعی، آزادی در سه مرحله‌ی انتخاب ضرورت دارد. اول: آزادی ارائه‌ی وجوه مورد گزینش همراه با دلایل له و علیه آنان. در این مرحله آزادی بیان کاملاً ضروری است. چون بدون آزادی بیان، نه وجوه مختلف یک موضوع مطرح می‌شود و نه دلایل هر کدام ارائه می‌شود. دوم: آزادی انتخاب بین وجوه مختلف. فرد با داشتن اطلاعات در مورد موضوع و وجوه مختلف آن و اندیشیدن و مقایسه‌ی آنان، یکی از شقوق را برمی‌گزیند و یا همه را کنار می‌زند و هیچ‌کدام را نمی‌پذیرد. واضح است که در این مرحله، نیاز به آزادی گزینش وجود دارد. اگر فرد مجبور باشد که یک طرف را قبول کند، انتخاب بی‌معنی خواهد بود. به همین دلیل مجبورکردن انسان برای رفتن به یک سو، نوعی برخورد حیوانی به‌حساب می‌آید چون انسان را از حق اختیار محروم می‌کند. سوم: باید انتخاب و گزینش آزادانه بیان شود. این مرحله در مورد کلیه‌ی امور غیرفردی ضرورت دارد. در مورد مسائل اجتماعی گزینش درونی کافی نیست. اگر گزینش فرد مشخص نباشد، بیان نشود و یا ارائه نشود با عدم گزینش فرقی نمی‌کند. بنابراین در این مرحله آزادی بیان به معنای عام ضروری است. بنابراین همان‌گونه که انسان به‌طور ذاتی مختار است به‌طور ذاتی هم آزاد است چون بدون آزادی، اختیار تحقق نمی‌یابد.

📘 دموکراسی: آزادی، عدالت، اخلاق
✍🏻 دکتر سُها
📚 گروه کتابخوانی علمی
@SciBookReader

دموکراسی، آزادی و اخلاق: دلایل و مزایای آزادی
۳- نقص و خطای انسان مستلزم آزادی بیان است

نقص و خطای انسان از مسلمات است و برای اصلاح نقص و رفع خطا، آزادی بیان ضرورت دارد. باید نظرات و راه‌حل‌های مختلف برای اصلاح و رفع خطا آزادانه بیان شوند تا امکان مقایسه و بررسی فکری فراهم شود. اگر آزادی بیان وجود نداشته باشد، جامعه از تکامل و رشد باز می‌ماند و خطاها و نقصان‌ها پایدار می‌شوند. برای مثال، در اروپای قرون وسطی، تحت فشار کلیسا آزادی بیان وجود نداشت. در نتیجه باورها و نظرات کلیسا حتی در مورد امور طبیعی مثل گردش زمین مورد نقد قرار نمی‌گرفت و نظریات جایگزین ارائه نمی‌شد. قطعاً در این قرون متمادی، اندیشمندانی به خطا بودن این نظرات پی برده بودند اما با حاکمیت ترس و سلب آزادی بیان امکان رفع خطا وجود نداشت. در نتیجه این باورهای غلط قرن‌ها دوام آوردند.

اگر آزادی بیان وجود نداشته باشد، فرصت ارائه و آزمودن هیچ نظری فراهم نمی‌شود و طبعاً صحت ادعای هیچ نظری هم قابل اعتماد نیست. این امر در مورد نظرات علمی محض نیز صادق است، حتی در مورد مطمئن‌ترین علم یعنی ریاضی چه‌بسا اتفاق افتاده است که قضیه‌ای ریاضی را کسی اثبات کرده و دانشمند دیگری نقص آن را کشف کرده است، چه‌رسد به مسائل سیاسی-اجتماعی.

📘 دموکراسی: آزادی، عدالت، اخلاق
✍🏻 دکتر سُها
📚 گروه کتابخوانی علمی
@SciBookReader

دموکراسی، آزادی و اخلاق: دلایل و مزایای آزادی
٤- آزادی بیان زمینه‌ساز خردورزی، خلاقیت و پیشرفت است

اگر انسان آزاد نباشد چگونه می‌تواند خرد خویش را به‌کار گیرد؟ خردورزی دیدن و شنیدن و درک است و به‌دنبال آن اندیشیدن و سنجیدن و سپس ارائه‌ی نتیجه‌ی اندیشه. در تمام این مراحل، آزادی ضرورت دارد. آن‌چه فهمیدنی و دیدنی و شنیدنی است باید آزادی ارائه داشته باشد و افراد آزاد باشند تا ببینند و بشنوند. سپس فرد آزاد باشد که بیندیشد. گرچه این مرحله به‌ظاهر شخصی است، اما با عدم آزادی ارائه‌ی اندیشه‌ها، زمینه و محرک اندیشیدن در افراد ایجاد نمی‌شود و همچنین فشار و ترس موجب می‌شود که انسان‌ها از اندیشه و اندیشیدن هم هراس داشته باشند.

در مواردی فرد متفکر، وجوه یا راه‌حل‌های ارائه شده را کافی نمی‌یابد و راه‌حل یا ایده‌ی جدیدی را خلق می‌کند. این خلاقیت موجب گسترش حوزه‌ی دانش و فن، یعنی تکامل، می‌شود. بدیهی است که اگر آزادی نقد و آزادی ارائه‌ی ایده‌ی جدید وجود نداشته باشد، خلاقیت و پیشرفتی حاصل نمی‌شود.

نبوغ و خلاقیت و هنر در محیط آزاد ظهور پیدا می‌کند. این یکی از دلایل مهمی است که عالی‌ترین سطح خردورزی در دموکراسی‌های نوین حاصل شده است. به قول آبراهام لینکلن "در جایی که آزادی نباشد چیزی به نام فرزانگی ظهور پیدا نمی‌کند." نبوغ و خلاقیت و هنر نیاز به زمینه‌ی پرورشی مناسب دارد. کودکی که استعداد برجسته‌ای دارد، در صورت حضور در مدرسه‌ای که به او تفکر را بیاموزد رشد خواهد کرد. اگر در محیط آموزشی آزادی بحث و انتقاد و ارائه‌ی نظر باشد، دانش‌آموز نظر می‌دهد و آن نظر در بحث و تبادل نظر با دیگر دانش‌آموزان و معلم اصلاح و پخته می‌شود. به همین ترتیب، با پیشرفت تحصیلی، نبوغ و خلاقیت فرد رشد و تعالی پیدا می‌کند و نهایتاً توانایی وی در جامعه‌ی آزاد به ظهور می‌رسد. نبودن آزادی بیان در محیط‌های تربیتی و در اجتماع موجب نابود کردن خلاقیت و نبوغ می‌شود. به قول کوهن فصل (١٠) "عدم آزادی موجب از دست رفتن متفکران مبتکر و دلیری می‌شود که از بیم متهم‌شدن به بدعت‌گذاری و یا از ترس، زور رشد فکریشان متوقف و خردشان ترسان می‌شود و به این صورت کل اجتماع بشری آسیب می‌بیند. برای پیشرفت‌های ارزنده‌ی فکری، آدمیان باید آزاد باشند که بی‌وحشت از مجازات یا انتقام، از عقل خود که راهنمای آنان است پیروی کنند." عدم آزادی موجب ویرانی محیط فکری می‌شود که در آن افراد هوشمند و پژوهشگر و خلاق می‌توانند پرورش یابند. نه تنها اندیشمندان بلکه افراد متوسط نیز بر اثر سرکوب و تهدید، موقعیت‌های رشد خود را از دست می‌دهند. به قول جان استوارت میل "هر جا که بحث درباره‌ی اصول را نهی کنند، جایی که بحث در مورد بزرگ‌ترین مسائلی که ذهن بشر را به خود مشغول می‌کند، مسدود تلقی شود، نمی‌توان امیدوار بود که فعالیت فکری به سطح بالایی برسد." و این یکی از دلایل مهمی است که جامعه‌ی ما قرن‌هاست از زادن متفکران بزرگ عقیم است. به این دلیل نیست که ما استعداد برجسته در بین کودکانمان نداریم بلکه به این دلیل است که این استعدادها مجال رشد و بروز پیدا نمی‌کنند و خفه می‌شوند. پیشرفت بشریت در هر زمینه‌ای مستقیماً با میزان آزادی در آن زمینه تناسب دارد. برای مثال، در قرون وسطی در محیط اسلامی دانش ستاره‌شناسی و فلسفه و طب آزادتر از محیط اروپا بود و در نتیجه رشد این دانش‌ها در محیط اسلامی بیشتر بود. در نقطه‌ی مقابل، مجسمه‌سازی، نقاشی و موسیقی در اسلام حرام بود و طبعاً در این زمینه‌ها فرهنگ اسلامی از اکثر تمدن‌های دیگر عقب‌تر است، در حالی‌که در اروپا در این زمینه‌های هنری پیشرفت شگرفی وجود داشته است. مثال دیگر جوامع کمونیستی قرن بیستم است. در این جوامع، مثلاً در شوروی سابق، در حیطه‌ی علوم تجربی آزادی وجود داشت، در نتیجه پیشرفت قابل ملاحظه‌ای در علوم تجربی و فنی حاصل شد، اما علوم انسانی مثل اقتصاد، جامعه‌شناسی، تاریخ، ادبیات و فلسفه تحت سیطره‌ی دگم‌های مارکسیستی فلج شدند و از رشد باز ایستادند.

📘 دموکراسی: آزادی، عدالت، اخلاق
✍🏻 دکتر سُها
📚 گروه کتابخوانی علمی
@SciBookReader

دموکراسی، آزادی و اخلاق: دلایل و مزایای آزادی
۵- آزادی شرط قطعی دموکراسی است

بعضی آزادی‌ها برای دموکراسی ضروری‌اند، یعنی شرط دموکراسی محسوب می‌شوند و دموکراسی بدون این آزادی‌ها تحقق نمی‌یابد مثل آزادی رأی‌دادن، آزادی کاندید شدن، آزادی بیان، آزادی تشکیل اجتماعات و تظاهرات، آزادی تشکیل و مشارکت در احزاب و آزادی دسترسی به اطلاعات دولتی. این آزادی‌ها همگی برای فرایند مشارکت در اداره‌ی اجتماع ضروری‌اند. در مقابل، بعضی آزادی‌ها مثل آزادی انجام اعمال دینی و یا آزادی پرداختن به کارهای اقتصادی خصوصی، گرچه توسط دموکراسی پشتیبانی می‌شود ولی شرط دموکراسی نیستند.

حکومت‌های استبدادی نیز ممکن است بعضی آزادی‌ها را برای مردم قائل شوند ولی مسلماً شامل آزادی‌های سیاسی نمی‌شود. آزادی‌های این حکومت‌ها، شامل آزادی‌های بی‌دردسر و سطحی است که به ارکان حکومت خودکامه کاری نداشته باشد؛ مثل آزادی بیان در مسائل ورزشی و یا آزادی انتقاد از مقامات پایین حکومتی که مردم‌فریبانه است. بدین نحو که انتقاد از مقامات پایین حکومتی این تصور را در مردم ایجاد می‌کند که آزادی وجود دارد در حالی‌که این‌گونه انتقادات موجب تطهیر و حفاظت ارکان و مقامات اصلی حکومت از انتقاد می‌شود. به هر روی، آن آزادی‌هایی را که دموکراسی لازم دارد، استبداد قدغن می‌کند.

در دموکراسی، آزادی بیان موجب رشد ذهنی و توانایی‌های شهروندان برای مشارکت در زندگی اجتماعی و سیاسی می‌شود. در مقابل، در حکومت‌های خودکامه، عدم آزادی مشارکت و عدم آزادی بیان موجب می‌شود که افراد جامعه در اداره‌ی جامعه‌ی خویش ناتوان باشند و به همین دلیل است که هرگاه حکومت خودکامه‌ای فرو می‌ریزد، به‌جای آن هرج‌ومرج ایجاد می‌شود و مردم با اشتیاق به دنبال خودکامه‌ی دیگری می‌گردند و سر به اطاعت او می‌نهند... بیشتر بخوانید

📘 دموکراسی: آزادی، عدالت، اخلاق
✍🏻 دکتر سُها
📚 گروه کتابخوانی علمی
@SciBookReader

مزایای دموکراسی
۱- دموکراسی خردمندانه‌ترین نوع حکومت است

در میان همه‌ی شکل‌های حکومت، دموکراسی تنها شکلی است که بیش از همه احتمال می‌رود که در درازمدت به خط‌مشی خردمندانه بینجامد. این سخن به این معنی نیست که در دموکراسی مردم دچار اشتباه نمی‌شوند اما مهم این است که در چه حکومتی بهتر و بیشتر می‌توان از خطاهای بزرگ اجتناب کرد و بهتر و راحت‌تر می‌توان خطاهای گذشته را اصلاح کرد؟ آیا زمانی که خط‌مشی جامعه در دست یک یا چند نفر است (دیکتاتوری) و یا زمانی که خط‌مشی جامعه را اکثریت مردم (دموکراسی) تعیین می‌کنند؟

وجود فرد مستبدی که فوق‌العاده خردمند باشد، فوق‌العاده اخلاقی باشد، میل به قدرت نداشته باشد، بهترین افراد را به‌عنوان مسئولین انتخاب کند و عالی‌ترین قوانین را وضع و اجرا کند و عدالت را در غایت خردمندی به اجرا درآورد آرمانی است محال، چون چنین انسانی وجود خارجی ندارد. به قول استوارت میل "این آرمان تصوری است یکسره باطل که در عمل از هر غول بی‌شاخ‌ودمی بی‌شعورتر و خطرناک‌تر درخواهد آمد". لازمه‌ی چنین موجودی استعدادها و توانایی‌های فوق بشری است که در افسانه‌ها به شاهزادگان خیالی نسبت داده می‌شود. نگاهی به تاریخ بشری نشان می‌دهد که به قول میل "در برابر هر یک فرد مستبد که گه‌گاه خرابی‌ای را اصلاح می‌کند، نود و نه مستبد دیگر قرار دارند که کاری جز خراب کردن ندارند." درجه‌ای از اعتبار یا بیشتر در مورد حکومت استبدادی گروهی کوچک نیز صادق است. احتمال وجود گروهی از رهبران فوق‌العاده خردمند و عمیقاً خیراندیش، از یافتن یک فرد با چنین مشخصاتی کمتر است.

اما دموکراسی خردمندانه است: چون اول، در دموکراسی از خرد و توانمندی‌های جمعی استفاده می‌شود. دموکراسی امکان می‌بخشد و بر این کار توفیق یافته است که در جامعه خردی جمعی به وجود آورد که بر خرد افراد معدود برتری دارد. چون هرچه افراد بیشتری در یک تصمیم‌گیری دخالت کنند احتمال خطا کمتر می‌شود. برتری دموکراسی ناشی از آن است که از طریق مباحثه و مشاوره‌ی اجتماعی می‌توان به قضاوت‌های جمعی و موشکافانه رسید. در حقیقت گرد آمدن داوری‌های مردم موجب تعالی داوری آنان می‌شود.

دوم: دموکراسی بهترین زمینه‌ساز مدیریت علمی است. مدیریت علمی، مدیریتی است که در آن تصمیم‌ها بر اساس تحقیقات و بررسی‌های علمی اتخاذ می‌شود. چون دموکراسی تصمیم‌گیری بر اساس قدرت و زور را حذف می‌کند، امکان تبادل آزاد اطلاعات و گفتگو و نقد فراگیر را فراهم می‌کند و طبعاً بهترین شرایط را برای اظهار نظر و مشارکت متخصصان تأمین می‌کند. مثلاً در کشورهای دموکراتیک غربی، تدوین قوانین معمولاً مراحل زیر را می‌گذراند: در مورد موضوع، بحث آزاد و طولانی در رادیو، تلویزیون و مطبوعات با مشارکت مردم و متخصصان انجام می‌گیرد. متخصصین دستگاه‌های اجرایی با در نظر گرفتن نتایج مباحثات قبلی در جامعه، قوانین اجرایی را تنظیم و پیشنهاد می‌کنند. سپس پیشنهادات دستگاه‌های اجرایی توسط کمیته‌های علمی - تخصصی پارلمان مورد بررسی دقیق قرار می‌گیرد و نتیجه‌ی همه‌ی این بررسی‌ها توسط اعضای پارلمان مورد بررسی و تصویب قرار می‌گیرد.

سوم: دموکراسی با پدیده‌ی انتخابات منجر به انتخاب افراد خردمند و توانا می‌شود. یعنی دموکراسی منجر به شایسته‌سالاری می‌شود. چون مردم به‌طور طبیعی سعی می‌کنند بهترین‌ها را انتخاب کنند و نمایندگان مجلس و اعضای دولت هم تلاش می‌کنند که چهره‌ی مطلوب‌تری از خود در مقابل مردم نشان دهند.

چهارم: در حکومت‌های دموکراتیک، اصلاح خطاها بسیار سهل است و اساساً دموکراسی در جهت نقد و اصلاح مستمر گام برمی‌دارد. در حالی‌که مستبدان حاضر به قبول خطاهای خود نیستند و این امر منجر به تکرار خطاها در اداره‌ی کشور و زیان‌های جبران‌ناپذیر می‌شود. در صورتی که در دموکراسی چون مدیریت جمعی است و تصمیم‌گیری‌ها شورایی است و آزادی کامل جریان اطلاعات وجود دارد، خطاها آشکار و پذیرفته و اصلاح می‌شوند. حتی اگر یک حزب یا رئیس‌جمهور منتخب، متوجه خطاهایش نشود و یا به آن‌ها بی‌توجه باشد، رئیس‌جمهور یا حزب منتخب بعدی سعی می‌کند خطاهای حاکمان قبلی را پیدا کند و اعلام و اصلاح کند. در نتیجه دموکراسی در نقد مستمر است و این نقد دائمی موجب رفع خطاها و تکامل جامعه می‌شود. بنابراین دموکراسی دینامیک‌ترین و متکامل‌ترین نوع حکومت است.

📘 دموکراسی: آزادی، عدالت، اخلاق
✍🏻 دکتر سُها
📚 گروه کتابخوانی علمی
@SciBookReader

مزایای دموکراسی
۲- دموکراسی، فساد سیاسی را به حداقل می‌رساند

جاه‌طلبی، قدرت‌پرستی و منفعت‌طلبی موجب فساد حکومتی می‌شوند. یعنی موجب سوء استفاده از قدرت، سوء مدیریت، زورگویی و ظلم و تصاحب حقوق ملت می‌شوند. قدرت آنقدر دلپذیر است که بخش عظیمی از جنگ‌های تاریخ برای کسب و حفظ قدرت بوده است. استبداد میدان وسیع و بدون مزاحمی برای این تمایلات فسادانگیز فراهم می‌کند. دیکتاتوری منجر به افسارگسیختگی اخلاقی فرد قدرتمند می‌شود، زیرا مانعی در راه انجام خواسته‌هایش نمی‌بیند، چون نگرانی از عدم انتخاب مجدد ندارد، آزادی بیان وجود ندارد که او را مورد نقد قرار دهند، نمایندگان واقعی مردم نیز وجود ندارند تا او را مورد پرسش قرار دهند و دستگاه قضائی هم اسیر فرد مستبد است. بنابراین هرگونه دخل و تصرف دلبخواهی در قدرت و اموال عمومی می‌تواند اتفاق بیفتد. استبداد ذاتاً فسادآور است چون قدرت مطلق موجب فساد مطلق می‌شود. بعلاوه حتی اگر فرد مستبد آدم فوق‌العاده صالحی باشد (که پیدا نمی‌شود)، افرادی که زیر نظر او اجزای حکومت را تشکیل می‌دهند بشدت به فساد آلوده می‌شوند. به‌قول انیشتین: "استبداد افراد رذل را دور خود جمع می‌کند." حکومت استبدادی مملو از بی‌لیاقتی، ظلم، سوءاستفاده، چپاول، مداحی مستبد، ذلت مردم و زیردستان و فردپرستی است.

دموکراسی مدعی نیست که برای حکومت، فرشتگان را به‌کار می‌گیرد، بلکه با وجود همه‌ی این تمایلات فسادانگیز در حاکمان، دموکراسی قادر است فساد سیاسی را به حداقل برساند. به‌قول پوپر: "دموکراسی است که موجب می‌شود حتی حاکمان شریر نیز نتوانند فساد یا سوءاستفاده‌ی جدی مرتکب شوند." زیرا در دموکراسی، اولاً حاکمان توسط مردم انتخاب می‌شوند و مردم سعی می‌کنند افراد درستکارتر را انتخاب کنند. ثانیاً: اگر یک مسئول سیاسی یا نماینده‌ی مردم مرتکب فساد شود او را از کار برکنار می‌کنند و بار دیگر او را انتخاب نمی‌کنند. بنابراین، مسئولین در حکومت دموکراتیک پیوسته نگران حذف شدن توسط مردم‌اند و در نتیجه سعی می‌کنند دچار فساد نشوند. سوم: در دموکراسی، قدرت پراکنده است و در دست یک نفر نیست که موجب می‌شود سوءاستفاده کمتر شود. چهارم: در دموکراسی، دوره‌ی زمانی قدرت محدود است که کنترل بهتر مردم را بر حاکمان امکان‌پذیر می‌کند. پنجم: قوای سه‌گانه‌ی مستقل در دموکراسی بر یکدیگر نظارت دارند. مخصوصاً قدرت حکومتی تحت کنترل و نظارت مجلس و دستگاه قضائی است. ششم: آزادی در حکومت دموکراتیک موجب نظارت دائمی دستگاه‌های خبری و مطبوعات و مردم بر صاحبان قدرت می‌شود.

📘 دموکراسی: آزادی، عدالت، اخلاق
✍🏻 دکتر سُها
📚 گروه کتابخوانی علمی
@SciBookReader

مزایای دموکراسی
٣- دموکراسی عادلانه‌ترین نظام حکومتی است

در میان همه‌ی نظام‌های حکومتی احتمال بیشتری می‌رود که حکومت دموکراتیک به رفتار درست و عادلانه با افراد جامعه منجر شود. منظور از عدالت رسیدن حق هر کس به خود اوست. اگر همه یا اکثریت اعضای جامعه در فرایند تصمیم‌گیری‌ها مشارکت کنند، مجموعاً تصمیم‌های عادلانه‌تری گرفته خواهد شد نسبت به زمانی‌که یک یا چند تن تصمیم بگیرند.

چون در دموکراسی خود مردم اعضای حکومت را برمی‌گزینند، دموکراسی بیش از هر نظام دیگری منافع و خواست‌های مردم را در نظر می‌گیرد. چون مردم عادی بهترین قاضی برای تشخیص عادلانه بودن خدمات دولتی هستند و همان‌ها هستند که دولت را برمی‌گزینند یا برکنار می‌کنند، می‌توانند کسانی را به نمایندگی خویش برگزینند که خط‌مشی عادلانه‌تری دارند. سرشت دموکراسی چون منبعث از مردم است، گرایش به توزیع عادلانه‌ی کالاها و خدمات دارد. یعنی سعی می‌کند امکانات، خدمات و منافع را با خواسته‌های عموم مردم تطبیق دهد. گرایش طبیعی دموکراسی به تأمین عدالت برای مردم، هیچ جا آشکارتر از قلمرو اقتصادی نیست. بی‌عدالتی اقتصادی دو شکل عمده دارد. یکی فقیر شدن توده‌ها یا شکاف شدید اقتصادی بین ثروتمندان و توده‌ی مردم، دوم توزیع غیر عادلانه‌ی کالاهای اقتصادی. واضح است که توده‌ی مردم به هیچ‌کدام از این دو نوع بی‌عدالتی اقتصادی راضی نیستند و به‌طور طبیعی افرادی را به حکومت می‌گمارند که با این بی‌عدالتی‌ها مبارزه کنند. ظهور بی‌عدالتی‌های فوق در حکومت استبدادی بسیار محتمل‌تر است و برطرف کردن این بی‌عدالتی‌ها در حکومت دموکراتیک خیلی محتمل‌تر است. عدالت قضائی واقعی فقط در دموکراسی ممکن است. چون تنها در حکومت دموکراتیک است که دستگاه قضائی آزاد، مستقل و بی‌طرف است و می‌تواند بدون تطمیع و تهدید قضاوت کند. در حکومت‌های غیر دموکراتیک محال است که دستگاه قضائی زیر فشار مستبدان، نظامیان و نیروهای امنیتی نباشد. در مجموع هیچ نظامی به‌غیر از دموکراسی قادر نیست که جهت‌گیری مثبت و عادلانه هم در سیاست و هم در اقتصاد و هم در قضاوت داشته باشد.

📘 دموکراسی: آزادی، عدالت، اخلاق
✍🏻 دکتر سُها
📚 گروه کتابخوانی علمی
@SciBookReader

مزایای دموکراسی
۴- دموکراسی موجب حل آشتی‌جویانه‌ی جدال‌ها می‌شود

دموکراسی بیش از هر نظام دیگری زمینه‌ی خشونت و نیاز به خشونت را از بین می‌برد. نگاهی به تاریخ به‌خوبی نشان می‌دهد که دموکراسی موفق‌ترین نظام در حل مسالمت‌آمیز جدال‌ها بوده است، چون:

اولاً: در دموکراسی توافق عمومی وجود دارد که مردم خواسته‌ها و اختلافات خود را از طریق مباحثه و گفتگو حل کنند. هر کس می‌داند که رأی او اهمیت دارد و شنیده می‌شود و اگر بتواند دیگران را با استدلال قانع کند، می‌تواند نظر خود را به تصویب برساند و به اجرا درآورد؛ بنابراین دلیلی یا نیازی به خشونت نمی‌بیند.

دوم: در دموکراسی مردم به این بلوغ عقلی می‌رسند که اگر در رأی‌گیری در اقلیت قرار گرفتند، به رأی اکثریت احترام بگذارند و اگر در اکثریت قرار گرفتند به حقوق و آزادی‌ها و خواسته‌های اقلیت احترام بگذارند و موجب رنجش آنان نشوند تا زمینه‌ی خشونت فراهم نشود. اکثریت حاکم می‌فهمد که اگر می‌خواهد باز هم در انتخابات برنده شود باید با همه‌ی مردم به‌طور انسانی رفتار کند و خشم و نفرت آنان را برنینگیزد، به‌همین دلیل سعی می‌کند تصمیم‌های افراطی و خشونت‌برانگیز نگیرد.

سوم: در دموکراسی راه‌های قانونی برای اقلیت باز است تا خواسته‌هایش را به‌طور مسالمت‌آمیز دنبال کند. لازم نیست که اقلیت خشم خود را فروخورد و خاموش شود. اقلیت از تمام آزادی‌های لازم، مثل آزادی تشکیل حزب، آزادی تجمع و تظاهرات، آزادی بیان، آزادی داشتن مطبوعات و حتی آزادی داشتن رادیو و تلویزیون برخوردار است تا به‌طور انسانی بتواند خواسته‌هایش را تبلیغ و دنبال کند.

چهارم: مردم در دموکراسی می‌فهمند که راه رسیدن به خواسته‌ها، اطلاع‌رسانی، استدلال و اقناع دیگر شهروندان است. بدین طریق گروه‌های سیاسی می‌توانند به افزایش جمعیت طرفداران خود بپردازند و به قدرت برسند و یا خواسته‌هایشان را به تحقق برسانند. همچنین مردم در دموکراسی فهمیده‌اند که اقدام خشونت‌بار موجب نفرت دیگر شهروندان از آنان و موجب از دست دادن طرفدارانشان می‌شود. یعنی با اقدام خشونت‌بار احتمال رسیدن به خواسته‌هایشان کاسته می‌شود.

پنجم: تغییرپذیری دموکراسی و آرام بودن تغییرات در دموکراسی، زمینه‌ی خشونت را از بین می‌برد. دموکراسی بیش از هر نظام دیگری آماده پذیرش تغییرات ضروری است؛ به بیان دیگر دموکراسی در مقابل تغییرات لازم مقاومت نمی‌کند تا به خشونت بینجامد. چون مردمی که نیاز به تغییر در زمینه‌ای را احساس می‌کنند کسانی را انتخاب می‌کنند که آن تغییرات را انجام دهند، بنابراین نیازی نیست که تغییر از طریق خشونت تحقق پیدا کند. از طرف دیگر تغییرات در دموکراسی آرام و معقول است. چون تغییرات با مدت‌ها بحث و گفتگو و با بررسی‌های مفصل انجام می‌گیرد، منجر به زیان‌های فاحش غیر قابل تحمل برای شهروندان نمی‌شود که منجر به خشونت شود. در صورتی‌که در استبداد یک نفر یا چند نفر بدون بررسی‌های آزاد دست به ایجاد تغییرات فاحش می‌زنند که معمولاً منجر به مقاومت توده‌ها یا اقشار زیان‌دیده می‌شود. نمونه‌ی این‌گونه تغییرات در تمام کشورهای کمونیستی اتفاق افتاد.

📘 دموکراسی: آزادی، عدالت، اخلاق
✍🏻 دکتر سُها
📚 گروه کتابخوانی علمی
@SciBookReader