ریاضیات
دکتر شهشهانی

در یکی از روزهای سرد فوریهٔ سال ۲۰۱۸، در لندن، تظاهرات کوچکی روبه‌روی سینمایی در نزدیکیِ سیرک پیکدیلی برپا شده بود. معترضان آرام که خود را در لباس‌های گرم پیچیده‌ بودند، پلاکاردهایی در دست داشتند که رویشان با حروف بزرگ نوشته شده بود: «ساکت‌شده». اغلب رهگذران لندنی که شتابان راهی ایستگاه‌های اتوبوس یا میخانه‌های «سوهو» بودند‌، به آنها اعتنا نمی‌کردند. زوج رهگذری متوجه شدند که جمعیت عمدتاً از میانسالان و سالمندان تشکیل شده است. یکی‌شان گفت: «احتمالاً طرفدارای حزب یوکیپ‌ن». اما این طور نبود. این عدهٔ معدود برای تماشای فیلمی به نام «صداهای ساکت‌شدگان» به اینجا آمده بودند.

جنون جمعی
داگلاس ماری

آیا جنگ به پایان رسیده است؟ توضیح یک پارادوکس
ما در صلح آمیز ترین دوره تاریخ زندگی می کنیم. چی؟! حتما میگید شوخی می کنیم؟ همچین چیزی نمیتونه صحیح باشه، الان بیشتر از هر زمانی شاهد جنگ هستیم. واقعیت رو بخواید، نه، انسانهای کمتر و کمتری در جنگ ها کشته میشن، با وجود اینکه جمعیت جهان از هر زمانی بیشتره... و اعداد و ارقام اینو اثبات می کنه! در این ویدئو توضیح میدیم که چطور به چنین نتیجه ای رسیدیم، و چرا ممکنه که جنگ به تاریخ بپوینده.

ترجمهٔ حمیدرضا بیدار

عصب‌شناسی باورها
مایکل شرمر:

تفکر منطقی همیشه بر ذهن ما حاکم نیست. مغز انسان در طول میلیون‌ها سال، نه به عنوان یک ابزار منطقی بی‌نقص، بلکه به عنوان یک «موتور باورمند» تکامل یافته است. ماشینی برای بقا که اولویتش نه حقیقت مطلق، بلکه تصمیم‌گیری سریع در شرایط عدم قطعیت بوده است. درک این سازوکارهای تکاملی برای فهم خطاهای شناختی رایج، تفکر خرافی و جادویی که همگی ما مستعد آن هستیم، اهمیتی استراتژیک دارد. این تمایل ذاتی برای باورمندی، بر دو ستون اصلی استوار است: پترنیسیتی (Patternicity) یا الگویابی و عاملیت‌باوری (Agenticity) یا نسبت دادن نیت و اراده به آن الگوها. این دو فرایند سنگ‌بنای بسیاری از نظام‌های اعتقادی بشر را تشکیل می‌دهند.

چرا همه‌جا الگو می‌بینیم؟

پترنیسیتی به تمایل مغز برای یافتن الگوهای معنادار در میان انبوهی از داده‌های معنادار و بی‌معنا (نویز) گفته می‌شود. این ویژگی یک استراتژی تکاملی حیاتی برای بقا در محیط‌های پرخطر اجدادمان بوده است. مغز ما به عنوان یک ماشین شناسایی الگو تکامل یافته تا از طریق تداعی معانی، به درکی از محیط برسد که به بقا و زادوولد کمک کند.
برای درک بهتر این موضوع، یک انسان اولیه را در دشت‌های آفریقا، سه میلیون سال پیش، تصور کنید که صدای خش‌خشی را از میان علف‌ها می‌شنود. او با دو انتخاب سرنوشت‌ساز روبروست:

خطای نوع اول (مثبت کاذب): او فرض می‌کند صدا متعلق به یک شکارچی خطرناک است، اما در واقع فقط وزش باد بوده. در این حالت، او یک الگو را واقعی پنداشته در حالی که نبوده است. هزینه این خطا، تنها کمی احتیاط بی‌مورد و مصرف انرژی است.

خطای نوع دوم (منفی کاذب): او فرض می‌کند صدا فقط باد است، اما در حقیقت یک شکارچی در کمین اوست. در این حالت، او یک الگوی واقعی را نادیده گرفته است. هزینه این خطا، تبدیل شدن به ناهار آن شکارچی و حذف از چرخهٔ تکامل است.

از دیدگاه تکاملی، هزینه ارتکاب خطای نوع دوم (مرگ) به مراتب سنگین‌تر از هزینه خطای نوع اول (احتیاط بی‌مورد) بوده است. این نابرابری در هزینه باعث شده که «موقعیت پیش‌فرض مغز، فرض واقعی بودن تمام الگوها باشد». این سازوکار، اساس تفکر خرافی و جادویی را تشکیل می‌دهد. این تمایل ذاتی به الگویابی، ارتباط تنگاتنگی با عوامل روانشناختی، به خصوص احساس کنترل فرد بر محیط خود دارد.

روانشناسی کنترل و باور

ارتباط مستقیمی بین پترنیسیتی و مفهومی روانشناختی به نام کانون کنترل (Locus of Control) وجود دارد. این مفهوم توضیح می‌دهد که باور فرد به میزان کنترلی که بر شرایط زندگی خود دارد، بر تمایل او به دیدن الگوها و در نتیجه، ایجاد باورهای خرافی تأثیر می‌گذارد. به طور کلی، دو نوع کانون کنترل وجود دارد:

کانون کنترل درونی: افرادی که معتقدند خودشان وقایع را رقم می‌زنند و بر شرایط کنترل دارند.

کانون کنترل بیرونی: افرادی که فکر می‌کنند شرایط خارج از کنترل آن‌هاست و وقایع برایشان «اتفاق می‌افتد».

محیط و میزان عدم قطعیت در آن نیز نقشی کلیدی ایفا می‌کند. مطالعات کلاسیک انسان‌شناس، برانیسلاو مالینوفسکی، بر روی جزیره‌نشینان تروبریاند در اقیانوس آرام جنوبی نشان داد که هرچه سطح عدم قطعیت در محیط افزایش می‌یافت، رفتارهای خرافی نیز بیشتر می‌شد. برای مثال، ماهی‌گیران قبل از رفتن به آب‌های آزاد و خطرناک، آیین‌های پیچیده‌ای اجرا می‌کردند، اما برای ماهی‌گیری در تالاب‌های امن، چنین رفتارهایی مشاهده نمی‌شد.
در همین راستا، آزمایش‌های سوزان بلکمور، روانشناس تجربی، این ارتباط را بیشتر روشن کرد. او دریافت افرادی که به ادراک فراحسی (ESP) معتقد بودند، تمایل بیشتری داشتند تا در مجموعه داده‌های تصادفی، الگوهای معنادار ببینند. این افراد در شناسایی الگوها، خطاهای نوع اول (مثبت کاذب) بیشتری نسبت به افراد شکاک مرتکب می‌شدند. این یافته‌ها نشان می‌دهد که باورهای ما، نحوه پردازش اطلاعات در مغزمان را شکل می‌دهند. حال بیایید ببینیم این پدیده‌ها در معماری خود مغز چگونه بازتاب می‌یابند.

نبرد بین منطق و شهود

مغز ما به دو نیمکره تقسیم شده که وظایف شناختی متفاوتی را بر عهده دارند. این تقسیم‌بندی تأثیر مستقیمی بر تمایل ما به الگویابی و تفکر انتقادی دارد. کارکردهای اصلی هر نیمکره را می‌توان به صورت زیر خلاصه کرد:

نیمکره راست:
شهودی، کل‌نگر و استعاری.
ادراک الگوهای پیچیده و ظریف.
تمایل به شناسایی الگو حتی در جایی که وجود ندارد.
تفکر انتقادی و شکاکانه از ویژگی‌های بارز آن نیست.

نیمکره چپ:
منطقی، تحت‌اللفظی و عقلانی.
وظایف کلامی (نوشتن و صحبت کردن).

یافته‌های پیتر بروگر، عصب‌شناس سوئیسی، این تقسیم‌بندی را تایید می‌کند. او در آزمایشی، الگوهایی از نقاط تصادفی را به شرکت‌کنندگان نشان داد، به طوری که تصویر تنها توسط یکی از نیمکره‌های مغز آن‌ها پردازش می‌شد. نتایج نشان داد که هم افراد معتقد به پدیده‌های فراطبیعی و هم افراد ناباور، الگوهای معنادار بیشتری را زمانی درک می‌کردند که تصویر توسط نیمکره راست مغزشان پردازش می‌شد.
همان‌طور که کارل سیگن اشاره می‌کند، نیمکره راست «ممکن است الگوها و ارتباطاتی را درک کند که برای نیمکره چپ بسیار دشوار است؛ اما ممکن است الگوهایی را نیز در جایی که وجود ندارند، تشخیص دهد». بنابراین، نیمکره راست هم می‌تواند منبع خلاقیت (یافتن الگوهای جدید) و هم منبع خطا (دیدن الگوهای غیرواقعی) باشد. کلید تفکر صحیح، یافتن تعادل بین گشودگی ذهن برای دیدن الگوهای جدید و تفکر انتقادی برای ارزیابی واقعیت آن‌هاست. پس از یافتن یک الگو، گام بعدی مغز، معنا بخشیدن به آن است.

عاملیت‌باوری و ذات‌باوری

پس از آنکه مغز الگویی را شناسایی کرد، گام بعدی را برمی‌دارد: عاملیت‌باوری (Agenticity). این مفهوم به تمایل ذاتی ما برای نسبت دادن قصد، اراده و عاملیت به الگوهای شناسایی‌شده اشاره دارد. ما فرض می‌کنیم که این الگوها تصادفی نیستند، بلکه توسط یک عامل هوشمند و نامرئی کنترل می‌شوند. این جهش از تشخیص الگو به باور به عامل، سنگ بنای بسیاری از نظام‌های اعتقادی بشر است. عاملیت‌باوری ریشه مفاهیم زیر است:
- شمنیسم
- پاگانیسم
- آنیمیسم (جان‌گرایی)
- چندخدایی و توحید
- تمام اشکال معنویت‌گرایی عصر جدید و قدیم

در کنار عاملیت‌باوری، مفهوم دیگری به نام ذات‌باوری (Essentialism) وجود دارد که توسط بروس هود، روانشناس دانشگاه بریستول تشریح شده است. ذات‌باوری یعنی باور به اینکه اشیاء، حیوانات و انسان‌ها دارای یک جوهر یا ذات نادیدنی هستند که هویت آن‌ها را می‌سازد. ریشه‌های تکاملی ذات‌باوری به ترس‌های غریزی ما از بیماری‌ها و آلودگی‌ها بازمی‌گردد. اجداد ما از عوامل بیماری‌زایی که دارای ذات‌های طبیعی و کشنده بودند، دوری می‌کردند و این غریزه به بقای آن‌ها کمک می‌کرد. به مرور زمان، ما این احساسات مرتبط با ذات را به سایر اشیاء، افراد و حتی موجودات فراطبیعی تعمیم دادیم. این مفاهیم انتزاعی، همگی محصول فرآیندهای فیزیکی و شیمیایی درون مغز هستند.

مغز به مثابه یک ماشین پردازش باور

تمام ادراکات، افکار و باورهای ما، محصول فیلترشدهٔ فعالیت‌های الکتروشیمیایی مغز هستند. برای درک چگونگی شکل‌گیری باور، باید به سازوکار سلولی این عضو پیچیده نگاهی بیندازیم. مغز انسان از حدود ۱۰۰ میلیارد نورون و تقریباً ۱۰۰۰ تریلیون اتصال سیناپسی بین آن‌ها تشکیل شده است. هر نورون یک ماشین پردازش اطلاعات ساده اما قدرتمند است. فرآیند «شلیک» یک نورون (یا پتانسیل عمل) به صورت زیر رخ می‌دهد:
۱. یک نورون در حالت استراحت، در داخل خود دارای یون‌های پتاسیم بیشتری نسبت به سدیم است. غلبه آنیون‌ها (یون‌های با بار منفی) به داخل سلول یک بار الکتریکی منفی می‌دهد.
۲. با تحریک شدن توسط نورون‌های دیگر، دیواره سلولی آن نفوذپذیرتر شده و یون‌های سدیم با بار مثبت وارد سلول می‌شوند.
۳. با ورود یون‌های مثبت، ولتاژ داخل سلول به یک «نقطه بحرانی» می‌رسد که باعث یک جهش ولتاژ آنی می‌شود.
۴. این سیگنال الکتریکی در طول سلول منتشر شده و به سمت نورون بعدی حرکت می‌کند.

نکته کلیدی این است که این سیستم به صورت روشن یا خاموش (on-or-off) عمل می‌کند؛ یک نورون یا شلیک می‌کند یا نمی‌کند. همین سیستم دوتایی ساده، وقتی در مقیاس تریلیون‌ها اتصال تکرار شود، به مغز ظرفیت پردازش اطلاعات تقریباً بی‌نهایتی می‌بخشد. آنچه ما به صورت خودآگاه تجربه می‌کنیم، نه این فعالیت‌های الکتروشیمیایی، بلکه پدیده‌ای است که فلاسفه به آن کوالیا (Qualia) می‌گویند: حالات ذهنی و احساسات سوبژکتیو (مانند درک رنگ قرمز یا احساس شادی) که از به‌هم‌پیوستگی این رویدادهای عصبی پدید می‌آیند. این یافته‌ها ما را به یکی از بزرگ‌ترین پرسش‌های فلسفی و علمی هدایت می‌کند: رابطه بین مغز و ذهن.

آیا ذهن چیزی جز فعالیت مغز است؟

اگرچه یافته‌های علوم اعصاب به شدت از این ایده حمایت می‌کنند که تمام تجربیات ما توسط مغز تولید می‌شود، اما اکثر مردم به‌طور طبیعی به دوگانه‌انگاری (Dualism) باور دارند. یعنی جدایی میان مغز (جسم مادی) و ذهن (روح غیرمادی). با این حال، شواهد علمی قویاً علیه دوگانه‌انگاری است:
۱. شواهد پزشکی: تخریب بخشی از مغز در اثر بیماری یا آسیب، منجر به از کار افتادن عملکرد ذهنی مرتبط با آن بخش می‌شود. این نشان می‌دهد که عملکرد ذهنی کاملاً به ساختار فیزیکی مغز وابسته است.
۲. شواهد تجربی خاص: آسیب به ناحیه‌ای به نام شکنج دوکی‌شکل (fusiform gyrus) باعث چهره‌کوری (عدم توانایی در تشخیص چهره‌های آشنا) می‌شود. این ارتباط مستقیم بین یک ناحیه مشخص مغزی و یک تجربه ذهنی پیچیده، وابستگی ذهن به مغز را نشان می‌دهد.
۳. شواهد پیش‌بینی‌کننده: در برخی آزمایش‌ها، عصب‌شناسان می‌توانند انتخاب‌های افراد را صرفاً با اسکن فعالیت مغزی آن‌ها، حتی قبل از اینکه خود فرد آگاهانه از تصمیمش مطلع شود، پیش‌بینی کنند.

به گفتهٔ پل بلوم، روانشناس دانشگاه ییل، ما دوگانه‌انگاران مادرزاد هستیم. این تمایل ذاتی ریشه در مفاهیم عاملیت‌باوری و ذات‌باوری دارد؛ یعنی باور به وجود یک جوهر یا روح غیرمادی که هویت ما را می‌سازد. با این حال، فرضیه اصلی علوم اعصاب مدرن قاطعانه بیان می‌کند که فرآیندهای نوروشیمیایی مغز، تجربیات سوبژکتیو ما را تولید می‌کنند و ذهن چیزی بیش از مغز در حال فعالیت نیست.

بخش عصب‌شناسی باورها در کتاب ذهن فریبکار شما اثر استیون نوولا

https://t.me/science4lifee/4661

امور فراطبیعی و ماوراءالطبیعه
مایکل شرمر

بسیاری از باورهای خارق‌العاده، ریشه در تجربیات عمیقاً شخصی و به‌ظاهر غیرقابل‌توضیحی دارند که می‌توان آن‌ها را نقص فنی یا گلیچ در نرم‌افزار عصبی ما دانست. این لحظات –حس حضور یک موجود نامرئی، ارتباط با امری الهی یا خروج از کالبد– اغلب افراد را به سمت باورهای فراطبیعی سوق می‌دهند. با این حال، رویکرد علمی بر این اصل استوار است که برای هر پدیده‌ای باید به دنبال توضیحی طبیعی گشت. در این چارچوب، چیزی به‌نام فراطبیعی وجود ندارد؛ بلکه فقط طبیعی و رازهایی است که هنوز موفق به کشف آن‌ها نشده‌ایم. ما ابتدا بررسی می‌کنیم که چگونه می‌توان تجربیات معنوی را در آزمایشگاه القا کرد، سپس به تحلیل عصب‌شناختی پدیدهٔ طبیعی حس حضور می‌پردازیم و در نهایت، جهش شبه‌علمی به سوی آگاهی کوانتومی را نقد خواهیم کرد.

آزمایش کلاه خدا

آزمایش‌های کنترل‌شده، یکی از مؤثرترین ابزارها برای درک رابطهٔ پیچیده میان مغز و ذهن هستند. تحریک هدفمند نواحی خاصی از مغز می‌تواند به روشن شدن منشأ عصبی تجربیاتی کمک کند که اغلب به عنوان پدیده‌هایی معنوی یا ماوراءالطبیعه تفسیر می‌شوند و پنجره‌ای به سوی درک سازوکارهای مغزی این تجربیات می‌گشاید.

مایکل پرسینجر، عصب‌شناس دانشگاه لورنشن کانادا، در آزمایشگاه خود تجربیاتی مانند ملاقات با شیاطین و خروج از بدن را در داوطلبان القا می‌کند. او این کار را با استفاده از دستگاهی موسوم به کلاه خدا (God Helmet) انجام می‌دهد؛ یک کلاه ایمنی موتورسیکلت که در آن آهنرباهای الکتریکی تعبیه شده‌اند. این آهنرباها با ایجاد میدان‌های مغناطیسی هدفمند بر روی لوب‌های گیجگاهی (نواحی بالای گوش‌ها)، باعث ایجاد پدیده‌ای به‌نام «گذارهای لوب گیجگاهی» (temporal lobe transients) می‌شوند که به معنای افزایش و ناپایداری در الگوهای شلیک عصبی نورون‌های این ناحیه است. پرسینجر معتقد است که این میدان‌های مغناطیسی، تشنج‌های کوچک را در لوب‌های گیجگاهی تحریک می‌کنند.

داوطلبانی که در این آزمایش شرکت کرده‌اند، طیف وسیعی از تجربیات غیرعادی را گزارش داده‌اند. این تجربیات شامل حس حضور یک موجود دیگر در اتاق، تجربهٔ خروج از بدن، تحریف عجیب اعضای بدن و احساسات عمیق مذهبی مانند ارتباط با خدا، قدیسان یا فرشتگان بوده است. این فرآیند نمونه‌ای برجسته از پدیدهٔ عاملیت‌پنداری (agenticity) است؛ یعنی تمایل ذاتی انسان به نسبت دادن عاملیت و قصد به الگوهای مبهم. مغز در مواجهه با سیگنال‌های عصبی غیرعادی، تلاش می‌کند تا با ابداع یک عامل خارجی، آن‌ها را در قالبی معنادار تفسیر کند.

اگرچه برخی از عصب‌شناسان به تحقیقات پرسینجر با دیدهٔ تردید می‌نگرند، اما از منظر پژوهشی، نکتهٔ کلیدی کار او این نیست که آیا کلاه خدا یک شبیه‌سازی بی‌نقص است یا خیر؛ بلکه اهمیت آن در این است که یک پیوند علّی محتمل میان فعالیت لوب گیجگاهی و تجربیات عمیق معنوی را به نمایش می‌گذارد. پژوهش او بر یافتن توضیحات طبیعی برای پدیده‌هایی متمرکز است که در نگاه اول ماوراءالطبیعه به‌نظر می‌رسند. به‌گفتهٔ پرسینجر، سرنوشت امر فراطبیعی این است که تحت بررسی دقیق روش علمی، به امری عادی و قابل توضیح تبدیل شود.

این آزمایش‌ها نشان می‌دهند که چگونه می‌توان تجربیات معنوی را در آزمایشگاه القا کرد، اما پدیده‌های مشابهی نیز به‌طور طبیعی در شرایط خاص و استرس‌زا رخ می‌دهند.

همراه خیالی

یکی از موثرترین روش‌ها برای درک عملکرد مغز، مطالعهٔ آن در شرایطی است که تحت فشار و استرس شدید قرار دارد. تجربیات کوهنوردان، کاشفان قطبی و ورزشکاران استقامتی، نمونه‌های ارزشمندی از چگونگی تأثیر شرایط افراطی بر عملکرد مغز و ایجاد پدیده‌های خارق‌العاده را فراهم می‌کند.

اثر حس حضور (sensed-presence effect) که گاهی عامل نفر سوم (third-man factor) نیز نامیده می‌شود، پدیده‌ای است که در آن فرد احساس می‌کند شخص یا موجود دیگری در نزدیکی او حضور دارد. این حضور اغلب به عنوان یک فرشتهٔ نگهبان توصیف می‌شود که در شرایط بقا و سختی‌های شدید برای راهنمایی یا حمایت روانی ظاهر می‌شود. عواملی که می‌توانند این اثر را تحریک کنند عبارتند از: یکنواختی، تاریکی، مناظر خالی از سکنه، انزوا، سرما، آسیب، کم‌آبی، گرسنگی، خستگی و ترس.

با توجه به وقوع این پدیده در محیط‌های گوناگون، علت اصلی آن را باید در خود مغز جستجو کرد. سه توضیح احتمالی برای این پدیده ارائه شده است:

۱. مغز اجتماعی: این حس حضور می‌تواند امتدادی از انتظارات عادی ما به‌عنوان یک گونهٔ اجتماعی باشد. ما انسان‌ها در طول زندگی، همواره در کنار دیگران بوده‌ایم و مغزمان یک حس کلی از حضور دیگران را در خود پرورش داده است که ممکن است حتی در غیاب افراد واقعی نیز فعال شود.

۲. تضاد بین سیستم‌های مغزی: این نظریه بر تضاد میان دو سیستم اصلی مغز استوار است: جادهٔ اصلی عقل کنترل‌شده (high road of controlled reason) و جادهٔ فرعی هیجان خودکار (low road of automatic emotion). در شرایط عادی، عملکردهای اجرایی و منطقی مغز (در قشر پیش‌پیشانی) ماشین هیجانی (به‌ویژه آمیگدال) را کنترل می‌کنند. اما در شرایط بقا و استرس شدید، بدن برای حفظ عملکردهای حیاتی، عملکردهای عالی‌تر مغز را کاهش می‌دهد. با آفلاین شدن این فرماندار منطقی، سیستم‌های هیجانی که همواره در حال جستجوی الگو و خطر هستند، از کنترل خارج می‌شوند. در این حالت، آن‌ها می‌توانند سیگنال‌های مبهم حسی یا درونی بدن را به‌اشتباه به‌عنوان یک عامل خارجی تفسیر کنند، بدون آنکه کنترل از بالا به پایینی برای رد این احساس غیرمنطقی وجود داشته باشد.

۳. تضاد در طرح‌واره‌های خود: توضیح سوم این است که مغز فریب می‌خورد و تصور می‌کند که یک «خود» دیگر نیز وجود دارد. این تضاد می‌تواند در دو سطح رخ دهد:
الف- تضاد در طرح‌وارهٔ بدنی (Body Schema): مغز ما نقشه‌ای جامع از بدن فیزیکی‌مان دارد که به آن طرح‌وارهٔ بدنی می‌گویند. اگر مغز به‌دلیل شرایط غیرعادی به این نتیجه برسد که یک «همزاد درونی» وجود دارد، این وضعیت با طرح‌وارهٔ واحد بدن در تضاد قرار می‌گیرد. برای حل این ناهنجاری، مغز آن را به‌عنوان یک موجود خارجی یا حضوری غیرمادی تفسیر می‌کند. پرسینجر معتقد است عدم هماهنگی بین فعالیت لوب‌های گیجگاهی می‌تواند باعث شود نیمکرهٔ چپ، فعالیت نیمکرهٔ راست را به‌عنوان یک «خود دیگر» تفسیر کند.
ب- تضاد در طرح‌وارهٔ ذهنی (Mind Schema): عصب‌شناس مایکل گازانیگا نظریهٔ «مفسر نیمکرهٔ چپ» را مطرح می‌کند. بر اساس این نظریه، یک شبکهٔ عصبی در نیمکرهٔ چپ به‌مثابه «قصه‌گوی مقیم» مغز عمل کرده و ورودی‌های مختلف را به یک روایت منسجم تبدیل می‌کند. زمانی که این «مفسر» با سیگنال‌های متناقض و غیرقابل توضیح روبرو می‌شود، برای معنادار کردن آن‌ها، یک عامل خارجی (مانند حضور چیزی) را «ابداع» می‌کند. این پدیده در آزمایش‌های کلاسیک بر روی بیماران با مغز دوپاره (split-brain) به‌وضوح دیده می‌شود؛ جایی که نیمکرهٔ چپ داستانی منطقی برای توضیح رفتاری که توسط نیمکرهٔ راست (بدون آگاهی نیمکرهٔ چپ) انجام شده، سرهم می‌کند. این همان سازوکاری است که در افراد مبتلا به پارامنزیای تکراری (reduplicative paramnesia) نیز مشاهده می‌شود.

در حالی که عصب‌شناسی این تجربیات را در معماری ملموس مغز ریشه‌یابی می‌کند، رویکرد دیگری تلاش کرده است تا با جهشی بسیار رادیکال‌تر، به‌جای زیست‌شناسی، در قلمرو گیج‌کنندهٔ فیزیک کوانتوم به‌دنبال توضیح بگردد.

نقد نظریهٔ آگاهی کوانتومی

استفاده از رازهای یک حوزهٔ علمی (مانند فیزیک کوانتوم) برای توضیح رازهای حوزه‌ای دیگر (مانند آگاهی) جذابیت زیادی دارد، اما اغلب به نتیجه‌گیری‌های نادرست و شبه‌علمی منجر می‌شود. نظریهٔ آگاهی کوانتومی یکی از برجسته‌ترین نمونه‌های این رویکرد است.

این نظریه که توسط فیزیکدان راجر پنروز و متخصص بیهوشی استوارت همروف ارائه شده و توسط افرادی مانند دیپاک چوپرا ترویج می‌شود، ادعا می‌کند که آگاهی محصول شبکه‌های عصبی در مقیاس بزرگ نیست، بلکه از رویدادهای کوانتومی در اسکلت‌بندی خود نورون‌ها نشأت می‌گیرد. بر اساس این دیدگاه، میکروتوبول‌های توخالی درون نورون‌ها به‌عنوان صحنه‌ای برای این رویدادها عمل می‌کنند. در آنجا، پدیده‌ای به‌نام «فروپاشی تابع موج» منجر به انسجام کوانتومی اتم‌ها و در نتیجه، شلیک هماهنگ نورون‌ها می‌شود که آن‌ها آن را «آگاهی» می‌نامند. این نظریه پا را فراتر گذاشته و ادعا می‌کند که پدیده‌هایی مانند درهم‌تنیدگی کوانتومی (که در آن یک ذره می‌تواند بر ذره‌ای دیگر از راه دور تأثیر بگذارد) می‌تواند امکان خواندن ذهن یا تأثیرگذاری فکر بر محیط را فراهم کند.

در مقابل ویکتور استنگر، فیزیکدان ذرات، این نظریه را به‌شدت رد می‌کند. استدلال اصلی او بر شکاف عظیم مقیاس میان اثرات کوانتومی در سطح زیراتمی و سیستم‌های ماکروسکوپی مانند نورون‌های مغز استوار است. به‌عبارت دیگر، جرم و سرعت مولکول‌های انتقال‌دهندهٔ عصبی در فضای سیناپسی، حدود سه مرتبه بزرگی (هزار برابر) بزرگ‌تر از آن است که اثرات کوانتومی بتوانند در آن نقشی ایفا کنند. هیچ ارتباط اثبات‌شده‌ای میان این دو سطح خرد و کلان وجود ندارد و نمی‌توان پلی میان آن‌ها برقرار کرد.

فرضیهٔ پیش‌فرض دیپاک چوپرا استدلال می‌کند که فرضیهٔ «آگاهی، مغز را ایجاد می‌کند» به همان اندازه محتمل است که فرضیهٔ «مغز، آگاهی را ایجاد می‌کند». اما علم بر اساس شواهد عمل می‌کند. ما به‌طور قطع می‌دانیم که آگاهی قابل اندازه‌گیری با مرگ مغز از بین می‌رود. بنابراین، تا زمانی که خلاف آن ثابت نشود، فرضیهٔ پیش‌فرض علمی این است که مغز از طریق فعالیت‌های عصبی، آگاهی را به‌وجود می‌آورد و نه برعکس.

در نهایت، شواهد قابل اعتمادی برای وجود پدیده‌های فراطبیعی وجود ندارد. در مقابل، علم و منطق دلایل متعددی ارائه می‌دهند که این تجربیات چیزی جز محصول مغز ما نیستند. همان‌طور که بررسی شد، پدیده‌هایی مانند حس حضور یا تجربیات معنوی را می‌توان با فرآیندهای عصب‌شناختی توضیح داد؛ از جمله فعالیت غیرعادی در لوب گیجگاهی، واکنش مغز به استرس شدید و تضادهای درونی در طرح‌واره‌های بدن و ذهن. با پیشرفت علم، پدیده‌هایی که روزی فراطبیعی تلقی می‌شدند، به اموری عادی و قابل توضیح تبدیل می‌شوند. این به معنای کاستن از شگفتی جهان نیست؛ بلکه نشان می‌دهد که درک سازوکارهای طبیعی مغز و کیهان، خود سرشار از شگفتی‌ها و رازهایی است که همچنان در انتظار کشف شدن هستند.

علم و امر «فراطبیعی»
استیون نوولا

https://t.me/science4lifee/3786

سازوکارهای فرگشت

فرگشت توضیح می دهد که اين حجم گسترده از تنوع در اشکال حيات چطور ممکن شده است و چگونه موجودات تک‌ياخته‌ای آغازين به ميليون‌ها گونهٔ مختلف امروزی تبديل شده‌اند.
متاسفانه فرگشت اغلب اشتباه فهمیده می‌شود، چون سازوکارهایش در ظاهر با عقل سلیم جور در نمی‌آیند. در این ویدئو تلاش کردیم تا با تصویرسازی، اینفوگرافیک‌ها و کاراکترهای جذاب، درک پیچیدگی‌های فرگشت برای بیننده راحت‌تر شود.

ترجمهٔ حمیدرضا بیدار