Science For ‌Life

پیش از آنکه به روش‌ها برسیم، باید بدانیم چرا به آن‌ها نیاز داریم. پژوهش‌های روان‌شناسی دست‌کم سه دام را نشان داده‌اند که همۀ ما، با هر سطحی از هوش و تحصیلات، در آن‌ها می‌افتیم.

• دام تکرار: هرچه جمله‌ای را بیشتر بشنویم، درست‌تر به نظر می‌رسد. روان‌شناسان این پدیده را از سال ۱۹۷۷ می‌شناسند و آن را «اثر حقیقت وهمی» می‌نامند. در آزمایشی در سال ۲۰۱۸، حتی یک بار دیدنِ یک تیتر جعلی کافی بود تا آن تیتر یک هفته بعد باورپذیرتر به نظر برسد؛ حتی اگر کنارش برچسب «مورد تردید راستی‌آزمایان» خورده بود و حتی اگر با گرایش سیاسی خواننده جور نبود. دانستن پاسخ درست هم همیشه نجاتمان نمی‌دهد: در آزمایش دیگری، تکرار باعث شد حتی جمله‌هایی که با دانسته‌های خود شرکت‌کنندگان در تضاد بود، کمی درست‌تر به نظر برسند. این یعنی هر بار که شایعه‌ای را بازنشر می‌کنیم، حتی برای مسخره کردنش، به آشناتر و در نتیجه باورپذیرتر شدنش کمک کرده‌ایم.

• دام هیجان: هیجان قوی، چه ترس باشد، چه خشم و چه امید، فرصت فکر کردن را از ما می‌گیرد. پژوهشی نشان داد کسانی که بیشتر به احساسشان تکیه می‌کنند و حتی کسانی که در آزمایش از آن‌ها خواسته شد به احساسشان تکیه کنند، خبرهای جعلی را بیشتر باور کردند. برای همین است که شایعه‌سازها می‌کوشند پیامشان ترسناک، خشم‌آور یا امیدبخش باشد. پس قاعدۀ نخست ساده است: هرگاه خبری دلتان را لرزاند یا خونتان را به جوش آورد، همان لحظه وقت ایستادن است، نه وقت بازنشر کردن.

• دام بی‌دقتی: شاید گمان کنید مردم خبر جعلی را چون با عقایدشان جور است باور می‌کنند. این بخشی از ماجراست، اما پژوهش‌های گوردن پنی‌کوک و دیوید رند نشان داده‌اند که بی‌دقتی نقش بزرگ‌تری دارد. کسانی که اهل تأمل‌اند، خبر درست و نادرست را بهتر از هم تشخیص می‌دهند، حتی وقتی خبر به سود گروه سیاسی خودشان است. پنی‌کوک و همکارانش در آزمایش دیگری دیدند که وقتی از مردم می‌پرسند «این خبر درست است؟»، آن‌ها خبر درست را به‌خوبی از نادرست تشخیص می‌دهند؛ اما وقتی می‌پرسند «آن را هم‌رسانی می‌کنی؟»، درستی خبر تقریباً اهمیتی ندارد. ما چیزهایی را پخش می‌کنیم که اگر یک لحظه دربارۀ درستی‌شان فکر می‌کردیم، خودمان هم باورشان نمی‌کردیم. همین که پژوهشگران توجه کاربران را به درستی خبر جلب کردند، کیفیت آنچه پخش می‌کردند بهتر شد؛ هرچند این اثر کوچک است.

نکتۀ این سه دام این است که مشکل فقط «آدم‌های ساده‌لوح» نیستند. همۀ ما با مغزی زندگی می‌کنیم که برای شنیدن قصه از هم‌قبیله‌ای‌ها کنار آتش ساخته شده است؛ نه برای شنیدن هزار خبر در روز از غریبه‌هایی که هرگز چهره‌شان را ندیده‌ایم. پس به ابزار نیاز داریم.

–نظری

[1] illusory truth effect
[2] Hasher, Goldstein and Toppino 1977
[3] اندازۀ این اثر کوچک است و ادعاهای یکسره نامعقول (مانند زمین مربع کامل است) با تکرار باورپذیرتر نشدند.
[4] Pennycook, Cannon and Rand 2018
[5] Fazio et al. 2015. (Shechter and Klauer 2025)
[6] Martel, Pennycook and Rand 2020.
[7] به این گرایش «استدلال انگیزشی» (motivated reasoning) می‌گویند.
[8] Pennycook and Rand 2019.
[9] Pennycook et al. 2021. Pennycook and Rand 2022; Roozenbeek, Freeman and van der Linden 2021.

🙏3❤1

383 viewsAli Nazari, 12:52