که حتی از اعلام دوساعتهٔ نتیجهٔ انتخابات هم بدتر است.
رابطهٔ عمیق دو موضوع را دست‌کم نگیریم.  دهها هزار بار گفته‌ایم و خروارها کاغذ سیاه کرده‌ایم که مجلس اول را روس منحوس به توپ بست و مجلس دوم با ضرب‌الاجلش بر سر داستان شوستر تعطیل شد.
امروز می‌بینیم حکمرانان همان دولت، در برابر اعتراض مردم ایران به نتایج اعلام‌شدهٔ انتخابات، اعلامیه می‌دهند که در امور داخلی این کشور دخالت نمی‌کنند.  معمولاً دولتها هستند که همدیگر را متهم می‌کنند طرف ناراضیان داخلی کشور دیگر را گرفته‌اند.  شگفتا، این بار دولتی خارجی به مردمی دیگر اطمینان می‌دهد طرف دولتشان را نگرفته است.  
دو فرض می‌توان قائل شد: یا روسیه به آن بدی که در کتابهای تاریخمان تصویر کرده‌ایم نبود؛ یا واقعاً به همان بدی بود اما بعداً سربه‌راه شد.  اگر نبود، پس ادعاهای کتابهای عالمانهٔ ما عمدتاً بی‌پایه است؛ اگر بود، پس کفـّار اجنبی هم استعداد آدم‌شدن دارند.    
تعجبی ندارد دولتی که چنان اعلامیه‌ای صادر می‌کند برنامهٔ گشایش تنها نیروگاه پادرهوای جهان را در کشو بگذارد و جواب سر بالا بدهد.  بده‌بستان قدرتهای بزرگ بر ضجـّهٔ دولتی ضعیف تقدم دارد و حریف خوب می‌داند طرف چند مـَرده حلاّج است.
مشکل کجاست؟  تصور کنیم امروز یا در آینده کسانی در ایران بگویند باید ترتیبی داد ساعت ٦ صبح در سراسر مملکت همزمان نان و پنیر و چای شیرین به در خانه‌ها ببرند.  وقتی این فکر به اندازهٔ کافی طرفدار پیدا کرد، اهل دیانت غریو خواهند کشید که، اولاً اصل طرح درخشان مربوط به صدر اسلام و علمای جلیل‌القدر شیعه است؛ ثانیاً باید بین پنیر و کره به مؤمنان حق انتخاب داد زیرا لا اکراه فی‌الدین؛ ثالثاً ساعت ٦ بسیار دیر است و به جهت رفاه حال مؤمنان زحمتکش وقت صحیح تحویل صبحانهٔ شرعی ساعت ٥ خواهد بود.
وقتی مدعیان نخستین را از میدان به در کردند و قدرت را گرفتند خواهند گفت مرگ بر رفاه‌طلبان که بویی از ضیافت الهی به مشامشان نخورده و در پی تنورشکم دم‌به‌دم تافتن‌اند.  در سال ٥٦ که چپ و مجاهدین با شتابی بی‌سابقه هوادار می‌یافتند مرتضی مطهری یک صبح از خواب برخاست و گفت کارخانه نمی‌تواند متعلق به فرد باشد زیرا اسلام مالکیت بر ابزار تولید را قبول ندارد.  چند سال بعد وقتی دانشجوهای پیرو خط امام می‌خواستند متن سخنرانیهای بدعت‌گذارانهٔ او را منتشر کنند، فرمهای چاپ‌شده به مقواسازی رفت.
سه اجرا از سناریویی ملال‌آور طی صد سال گذشته.  متن مذاکرات مجالس اول و دوم و چهارم و پنجم مشروطه آکنده از همین ترفند است (مجلس سوم در آشوب جنگ جهانی اول تشکیل نشد): با تمام قوا می‌کوشیدند نقشه‌های همدیگر برای به‌دست‌گرفتن سررشتهٔ امور را خنثی کنند.  از جمله، نقش حسن مدرس (درمجالس چهارم و پنجم) عمدتاً هدردادن وقت جلسات و خسته‌‌کردن سایر وکلا با بازیهای بی‌پایان ِ کلامی بود.
در انتهای دههٔ بیست، صنعت نفتْ ملی اعلام شد با این خیال که نه تنها سراسر آبادان، بلکه تمام ایران مانند محلهٔ مهندسان انگلیسی شرکت نفت شود.  آیت‌الله کاشانی را (که پس از تیراندازی به شاه در دانشگاه تهران به فلسطین تبعید شده بود) با سلام و صلوات برگرداندند و سال 31 رئیس مجلس کردند (گرچه هرگز پا  به صحن علنی نگذاشت) تا چوب لای چرخ مصدق بگذارند مبادا ملیـّون در نقشهٔ واهی‌شان موفق شوند، دست بالا را بگیرند و دیگر نتوان پائین‌شان کشید.
یک نسل بعد، قانون اساسی فرانسه را به دست حسینعلی منتظری و حسن آیت دادند تا بیرحمانه مُـثـله  کنند، با این ادعا که دموکراسی ناقص غربی در برابر دستپخت اینها هیچ است.
و امروز مملکت، به بیان ادبا، در شام بی‌فردایی است و حق حاکمیت ملی و تمامیت ارضی‌اش در معرض تهدید جدی قرار دارد.  موقعیت ایران در سال 1390 همان است که در 1290 بود ـــــ حیران، نالان و منتظر ظهور منجی یا دست‌کم دخالت قدرتهای خارجی برای نجاتش از سرگشتگی ــــ با این تفاوت که در آن زمان اکثر مردم نمی‌فهمیدند کجای کارند و نمی‌دانستند در دنیا چه می‌گذرد.  امروز می‌فهمند و می‌دانند.
نتیجهٔ‌ عملی، جنگی است فرسایشی بین اسلام که برای ادامهٔ استیلا با تمام قوا می‌زند، و ایران که با تمام قوا دفاع می‌کند.  به نظر نمی‌رسد هیچ یک قادر به غلبهٔ نهایی و پایداری بر دیگری باشد.    
ماجراهای مشروطیت، نفت و 57 را که کنار هم بگذاریم به تصویری کلی می‌رسیم:
مردم ایران چون قادر به سازش با همدیگر نیستند نه در برابر قدرتهای خارجی وزنی می‌یابند و نه به ثبات اجتماعی می‌رسند.
دوم،‌ بدون همراهی ِ اهل تقلید و پرداخت‌کنندگان‌ وجوهات که ترقیخواهان را لعنت می‌کنند حرکت ممتد جامعه در مسیر ترقی ممکن نیست، و با مداخلهٔ مستقیم حافظان دین در امر سیاسی، بهبود ممکن نیست.
سوم: "زِهی تصور باطل زِهی خیال محال" که بتوان حافظان شریعت را واداشت به اجرای حرفی که پیشتر ‌زده‌اند متعهد بمانند.  این طایفه عادتاً می‌سنجد که مصلحت وقت اقتضا می‌کند چه

بگوید و با صرفه‌تر است چه بکند؛ آن گاه جملاتی مقدس در تأیید تصمیم خویش می‌یابد.
باقی حرفها و مذمّت دستهای پلید استعمار، مقصردانستن قدرتهای مداخله‌گر خارجی و سرزنش روشنفکران، نه بحث قانع‌کنندهٔ تاریخی بلکه عمدتاً قصهٔ کلثوم‌ننه است.
برخی نشریات ملی‌ـ‌مذهبی و اصلاح‌طلب و نواندیش دینی نهایتاً با نشریات ارزشی همداستانند که نه مدّاح، قاری، پیشنماز، مسئله‌گو، روضه‌خوان، جن‌گیر، رمـّال، بازاری، بلکه درس‌خوانده‌ها و منوّرالفکرها را باید سرزنش کرد که به ‌اندازهٔ بزغاله شعور نداشتند و ندارند، و مسبـّب تمام گرفتاریها بوده‌اند.
حتی مردمان کشورهای عرب‌زبان رفته‌رفته از ترجیع‌بندهای فرسوده دست برمی‌دارند و کسانی در میان آنها می‌کوشند پی علل واقعی ِ پریشان‌روزگاری ِ ملت خویش بگردند.
"صوفیان واستدند از گرو ِ می همه رخت
دلق ما بود که در خانهٔ خـَمـّار بماند"
26 مرداد 90
در همین زمینه

مُقطـّعات ِ چهل‌ودومین

متن کامل در فایل word

نخستین روزها از بقیه آینده

برق تيغة كارد آشپزخانه:
بعضي دوان دوان آمدند

knives.pdf

صلح وقفه‌ای ملال‌اور میان نشاط جنگها

”هیچ چیز نیرومندتر از فکری نیست که وقتش فرا رسیده باشد“
ااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااا
١.
سوم اسفند ِ رضا خان سوادکوهی:
ظهور ِ شاید تصادفی، صعود ِ یقیناً مقاومت‌‌ناپذیر
https://www.bbc.com/persian/blog-viewpoints-56145791

۲.
میراث ِ آمرانگی
http://www.mghaed.com/essays/observation/legacy_of_an_authoritarian.htm

در مطبوعات ِ پانزده سال ِ منتهی به شهریور ۲۰ کمتر مطلبی سیاسی‌ـــاجتماعی که بتوان نظر شخصی رده‌بندی کرد به چشم می‌خورد. نـُطـُق‌کشیدن قدغن بود. تحمیل سکوت به زیان خود آمر مطلق هم تمام شد: حتماً موافقانی داشت اما آنچه دربارهٔ جامعه منتشر می‌شد امریهٔ شهربانی را به یاد می‌آورد.

در سوی دیگر، دهه‌های ۳۰ و ۴۰ و ۵۰ که دورهٔ شکوفایی مطبوعات بود نشریات میانه‌به‌بالا کمتر مطلبی که آن فرد آمر موضوع اصلی باشد نوشتند. فقط محدودیت سانسور نبود. حتی در نشریات زیرزمینی و در خارج تمایل همراه با تحقیر به فراموش‌کردن رضا شاه را نباید نادیده گرفت.

ظهور مومیایی (شاید) از زیر حوض شابدولظیم که تلفن (شاید) رانندهٔ بولدوزر در تاریخ ایران ثبت کرد به دهه‌ها قهر و بایکوت پایان داد.

سیمای مَرد محتشم که ”سر از خاک به در کرد/ بر اطراف نظر کرد“ ‌هفتاد سال پس از مرگ شباهتی به قیافهٔ مستهلک غالب صاحبان زندهٔ دشکچه و فتوا نداشت و در جنگ فرسایشی با اسلام، به ایران و ایرانی دلگرمی بخشید.

سومین نفر از چهار پادشاه ایران که پیاپی در تبعید مُردند سه بار دفن شد: رکوردی شاید جهانی در ‌خاکسپاری. خبرگان امور میـّت و جسد و جنازه و فشار شب اول قبر که امروز در قدرت‌اند فراموش نخواهند کرد در سیمای مومیایی، با وجود گور‌به‌گورشدن‌ها، بیشتر بیمَرگی مشهود بود تا زوال. این را شاید رژیم اسلامی به فال نیک نگیرد.

صد سال پیش...همین موقع‌ها

 

 
صفحة ۲ از دو صفحه
 
ادامه از صفحۀ ١
میراث ِ آمرانگی
شگفتی بزرگ دیگر در پی اعادهٔ تدریجی حیثیت سیاسی به محمدرضا پهلوی طی دو دههٔ اخیر، مطرح‌شدن دوبارهٔ نام پدر اوست که سالها به نظر می‌رسید به بایگانی تاریخ پیوسته باشد.  حتی در تبلیغات نیمه‌رسمی حکومت اسلامی به آنها القاب محترمانهٔ ”پهلوی اول“ و ”پهلوی دوم“ داده‌اند.

متنهای تحقیقی دست اول دربارهٔ رضا شاه بیش از حجمی نیست که دربارهٔ شاه عباس و ناصرالدین شاه به فارسی و زبانهای دیگر منتشر شده حال آنکه او شخصیتی است معاصر و حتی در ایران ِ تحت حکومت اسلامی حضورش را می‌توان احساس کرد.

کمبود یا در واقع گرفتاری بزرگ پژوهش تاریخی در ایران ارائه‌نشدن اسناد رسمی به اهل تحقیق است.  همانند قضیهٔ ملی‌شدن نفت که تقریباً یکسره متکی به کاغذهایی است که دستگاههای دولت آمریکا از طبقه‌بندی خارج می‌کنند، نوشتن دربارهٔ رضا شاه عمدتاً‌ بر پایهٔ آن بخش گزارشهای دیپلماتهای بریتانیایی در سالهای پس از پایان جنگ جهانی اول است که پس از گذشت چند دهه اجازهٔ دسترسی همگانی می‌یابد.  آن دو دولت هیچ گاه نگفته‌اند تمام اسناد دوره‌های مورد بحث را آزاد کرده‌اند.  از دولتهای دیگر، مانند فرانسه و آلمان و روسیه/ شوروی، که بازیگران اصلی و عمده در تحولات داخلی ایران نبودند آبی برای اهل تحقیق گرم نمی‌شود جز مواردی که ایران بخشی از دوسیهٔ سیاسی دیگری باشد که از بایگانی بیرون بیاید.

در خود ایران هم دسترسی به اسناد اداری تقریباً صفر است جز وقتی بخواهند کسی را بالا ببرند یا خراب کنند.  در دو سه دههٔ گذشته طرح و لایحه برای دسترسی آزادانه به اطلاعات ارائه شد اما به جایی نرسید.
 
کسانی که قدرت اداری و سیاسی دارند پرونده‌های امنیتی خود را به دست آوردند و گزینشی منتشر کردند تا ثابت کنند مهم بودند.  محمدرضا مهدوی کنی در مصاحبه‌ای گفت پروندهٔ ساواک او در کمد کنار دستش است.  آدمهایی اصل اسناد دولتی را با این استدلال که به خودشان مربوط می‌شود تملک کرده‌اند اما شهروند عادی تاکنون نتوانسته کپی یک برگ از گزارشهای امنیتی مربوط به خود را ببیند.
 ‌

 
هنوز نه دربارهٔ ماجراهای نفت کاغذی از گنجه‌ای بیرون آمده و نه سندهایی مربوط به شخص رضا شاه (جز مجموعه‌ای گزینشی از اسناد شهربانی از جمله چغلی حبیب یغمائی از احمد کسروی نزد وزیر معارف).  تعجبی ندارد سؤالهایی بی‌جواب بماند و تصویرهایی همچنان نادقیق باشد.

برای مثال، تصوری است رایج که مشاورانی زیرک داشت.  اما از چه زمانی؟ با دریافت حکم فرماندهی از احمد شاه، چهارم اسفند ١۲٩٩ فرمان حکومت نظامی صادر کرد.  مادهٔ ششم: ”درب تمام مغازه‌های شراب‌ و عرق‌فروشی تئاتر و سینماتگراف‌ها و کلوپ‌های قمار باید بسته شود و هر [فردی] مست دیده شود بمحکمه نظامی جلب خواهد شد.“
 
آدم بدمست بیشتر احتمال دارد شنیده شود تا دیده.  عربده‌کشی و تماشای تظاهرات مستانه جزو تفریحات ملی بود.

بالای اعلامیه تنها دو کلمهٔ ”حکم میکنم“ دیده می‌شود و زیر مقررات نـُه‌ماده‌ای: ”رئیس دیویزیون [= لشکر] قزاق اعلیحضرت اقدس شهریاری و فرمانده کل قوا ـــ رضا“.  همین طور زیر اعلامیهٔ‌ دیگری در توضیح علت کودتا که همان روز منتشر شد.

نه رضا خان، نه میرپنج [= سرتیپ] و نه هیچ.  آن زمان لقب برای شهروند ممتاز همان اندازه حیاتی بود که به سر داشتن کلاه و دستار برای مرد محترم.  ظاهر‌شدن با سر برهنه در ملاء عام رفتار مجانین و گداها بود و نداشتن لقب نشانهٔ عوام کالانعام بی‌اهمیت یا، به‌اصطلاح آن روزگار، آب‌حوضی‌.

زمانی لقب را در برابر حدود صد تومان از ناصرالدین شاه می‌گرفتند.  مورگان شوستر آمریکایی که مجلس دوم سال ١۲٩۰ او را برای نظم‌ و نسق امور مالی استخدام کرد پس از اخراج از ایران با اولتیماتوم روسیه، در کتاب اختناق ایران نوشت اعضای هيئت حاكمه اسم ندارند و آدمهای پرزور القابی روی خودشان می‌گذارند كه به چهار پسوند مـُلك و دوله و سلطنه و سلطان ختم می‌شود، و چند تا از القاب خنده‌دار آدمهایی‌ بی‌‌مصرف را به انگليسی ترجمه ‌كرد: مارشال مارشالها، وجود بی‌همتا در قلمرو پادشاهی، توان و تكيه‌گاه مـُلك و ملت.

محمد مصدق یکی از نخستین دارندگان تحصیلی از خارجه در سالهای پایان عمر زیر عکس خودش نوشت ”بفرزند عزیزم دکتر غلامحسین مصدق داده شد  احمدآباد امردادماه ١۳۴۲ دکتر محمد مصدق“.  زمانی حذف لقب حسینقلی خان رستم خطرکردنی بود عظیم و درویش خان تصنیف‌ساز و نوازندهٔ‌ سه‌تار هم از لقب بی‌نصیب نبود.  امروز هم به کار نبردن لقب دکتر برای بسیاری وزیروکیل‌ و حتی حجت‌الاسلام‌ها در حکم توهین است.  از طباطبائی، پای دیگر کودتای سوم اسفند، با پیشوند و مخفف سید ضیا یاد می‌شد.  به قول جماعت هزّال: نگو ضیا، بگو آقا ضیا.
 

 
در روزگاری که اسم خشک‌وخالی یعنی هیچ، صاحبمنصب تازه‌واردْ فرمان تعطیل پایتخت و شهربندان عمومی،‌ جز ادارهٔ ارزاق، را با اعتماد به نفسی آمرانه و بلکه تو

پ پـُر شروع می‌کند اما در انتها لقبی برای خویش به کار نمی‌بَرَد.  گویی منتظر می‌مانـَد تا والاترین پیش ‌و پسوندها نصیبش خودش شود و سپس القاب را برای سایرین ممنوع کند.

و همراه با آن فروتنی زیرکانه‌، بدعتی در جهت تمایز: شنل.  افسران روسی که زیر دست آنها خدمت کرده بود هنگام سواری در هوای سرد بالاپوش یا شولایی به خودشان می‌پیچیدند، اما نه در فضای سرپوشیده و در حضور امپراتور.  رضا خان از ساعت اول با بالاپوش در کنار شاه ظاهر شد و عکس انداخت و تا در ایران بود اونیفرم از تنش در نیامد.  نوشته‌اند وقتی وزارت جنگ به او تفویض شد رقیبان و حریفان انتظار داشتند افسر طویل‌القامه به جای اونیفرم در جلسهٔ هیئت دولت کت‌شلوار به تن کند و از هیبتش قدری کم شود.  اما حتی شنل را کنار نگذاشت.

چنان مواردی ممکن است حاشیه‌های کم‌اهمیت به نظر برسد و با انتساب به اینگیلیس توجیه شود اما خبر از عاملی بسیار مهم می‌دهد: جـَنـَم و شَمّ داشت،‌ حساب‌شده قدم برمی‌داشت و، گرچه از اشتباهاتش درس می‌گرفت، معمولا با حالت شکست عقب نمی‌نشست، حتی پیش از به کار گرفتن مشاورانی کاربلد و زیرک که سرشان را یکی‌یکی زیر آب کرد.  درس‌خوانده‌ها را دوست داشت اما بدگمانی به آنها را لازمهٔ بقای خویش می‌دانست.
 
چند سؤال بزرگ همچنان بر نام و تصویرش سنگینی می‌کند بی‌آنکه بر سر پاسخها بین اهل نظر توافق باشد.
 

 
راه و رسم مشروطیت را تعطیل کرد؟
آرزوها، از ایجاد بانک ملی گرفته تا تأسیس فابریک (کارخانه) و ساختن مریضخانه و مدرسه‌های جدید و کشیدن راه شوسه روی کاغذ و در خیال مانده بود.  لازمهٔ بروقره (پیشرفت) تقویت بنیهٔ مالی مملکت و پایان‌دادن به حکومت ملوک‌الطوایفی و راهزنی و گردنه‌بندی بود.  پس از برقراری حکومت مشروطه، در سالهای آشفتگی جنگ جهانی اول عـَلـَمهای قیام و سرکشی به هوا رفته بود.

مانند بسیاری جاهای خاورمیانه و مشرق‌زمین، ایران کنونی شباهتی به پیشینهٔ صد سال پیش ندارد.  دههٔ ١۳١٠ تا ۲٠ عصر رهایی شهرهای بزرگ ایران از حصار تنگ قرون وسطی بود ــــ روستاها باید تا دههٔ ۴۰ صبر می‌کردند.

بیرون آوردن شهرهای ایران از حالت قرون وسطیٰ.  خیابانهای مستقیم و دلباز سنگفرش و بعد آسفالت با چراغ برق و پاسبان سر چهارراه با دستکش سفید، به جای کوچه‌های تنگ و تاریک پیچ‌واپیچ ِ پر از گل‌ولای و فاضلاب و ادرار و مدفوع.  بهداشت و درمان و بیمارستان و قرص و دوا و واکسن در مملکتی که وبا و حصبه و تراخم و سالک بخشی از زندگی بود (خودش سالها از مالاریا که در مردابهای شمال ایران قربانی می‌گرفت رنج می‌برد).  مدرسه‌ برای دختر و پسر با نیمکت و لباس یکسان و ترتیبات اداری.  بهبود سیمای مردم از تیرگی و چروکیدگی و ژندگی در عکسهای قرن نوزدهم به شهروندانی شبیه آدمیزاد امروز جهان متمدن.  دیوارهایی به حدی باورنکردنی کوتاه در اطراف خانه‌های محله‌های بالای متوسط شهرها (با طلوع رژیم اسلامی برفراز آنها نردهٔ ضدسرقت و سیم خاردار نصب کردند).  رهاندن نسل جوان از سرنوشت مقدر پدرانشان و پیدایش امید به آینده و امکان ارتقای اجتماعی و حتی طبقاتی از راه دستیابی به تحصیلات و سواد و تشخص و فردیّت.
 

 
تمام آنچه از زمان عباس میرزا و امیرکبیر آرزوی ملت بود به اجرا در آورد جز نمودهای دموکراسی و آنچه در عصر ما توسعهٔ ‌سیاسی خوانده می‌شود.  نزد قاطبهٔ مردم، مهمترین نمود حکومت مشروطه، حتی مهمتر از مطبوعات آزاد،‌ مجلس ملی است.  واقعیت این بود که مجلس شورای ملی را به حد مُهر لاستیکی تنزل داد.

اما واقعیتهای دیگری هم بود و همچنان هست: پیش از شاه‌‌شدن او مجلس شورا نتیجهٔ واقعی ِ مثبتی برای ملت نداشت.  چهارپنج‌شش نفر در نوعی بازی ”حمومک مورچه داره بشین و پاشو“ رئیس‌الوزرا می‌شدند، آدمهای خودشان را به مناصب می‌گماردند، چند ماه بعد استیضاح و برکنار می‌شدند،‌ و ته صف می‌رفتند تا بار دیگر نوبتشان برسد.  نه فکری تازه و نه حتی اجرای برنامه‌ای معوق‌مانده و قدیمی‌.

اما پایان‌دادن به هرج‌ومرج باستانی حکومتهای ملوک‌الطوایفی و حرفهٔ آبا و اجدادی راهزنی به این معنی بود که سردار سپه حکمران است، حکمران مطلق.  معنی چنین تحولی برای خاندان قاجار، با پادشاهی کم‌سن‌وسال و پولکی که آب‌وهوای تهران را پر از میکرب می‌دانست و عشق عمیقش به پاریس و مونت‌کارلو و نیس را بر زبان می‌آورد، روشن بود.
 

 
پای ثابت نطقهای ادواری ِ رأی اعتمادــ‌عدم اعتماد، حسن مدرّس بود.  خرداد ١۳۰۲ هنگام استیضاح مستوفی‌الممالک گفت او ”شمشیر مرصّع“ جواهرنشان و تزئینی است اما حالا در وقت جنگ (با سردار سپه) قوام‌السلطنه باید رئیس‌الوزرا شود که ”شمشیر روز جنگ“ است. حسن مستوفی سفسطهٔ مدرّس را نتیجهٔ تطمیع احمد قوام دانست (تو استیضاح کن، من هم دو سه وزیر به توصیه‌ات وارد کابینه می‌کنم و لابد آن وزرا وجوهات شرعی می‌پردازند)، گفت ”من نه آجیل می‌دهم و نه می‌گیرم“ و از صحن مجلس بیرون رفت.
 
حرفهای

نامربوط و نامرتبط مدرّس بعدها شعار مکتب اسلام سیاسی شد:
 
اگر يك كسى از سر حدّ ايران بدون اجازه دولت ايران پايش را بگذارد در ايران و ما قدرت داشته باشيم او را با تير مى‏‌زنيم و هيچ نمى‌‏بينيم كه كلاه پوستى سرش است يا عمامه يا شاپو.  بعد كه گلوله خورد دست مى‏‌كنم ببينم ختنه شده است يا نه.  اگر ختنه شده است بر او نماز مى‌‏كنم و او را دفن مى‏‌نماييم و الاّ كه هيچ.  پس هيچ فرق نمى‌‏كند.  ديانت ما عين سياست ماست، سياست ما عين ديانت ماست.  ما با همه دوستيم مادامى كه با ما دوست باشند و متعرض ما نباشند.  همان قِسم كه به ‏ما دستورالعمل داده شده است رفتار مى‌‌‏كنيم.
 
در مجلس پنجم از انتصاب وثوق‌الدوله و نصرت فیروز عاملان قرارداد ١٩١٩ به وزارت با این توجیه دفاع ‌کرد: ”آن کیست که بی‌جرم و گنه زیست بگو/بی‌جرم و گناه در جهان کیست بگو“ (تصور کنیم امروز کسی با گرفتن ”آجیل“ از بازگشت یاردانقلی به دادگاه مطبوعات دفاع کند ــــ همین قدر ضایع).

مهدیقلی هدایت مخبرالسلطنه در یادداشت‌های روزانه‌اش خاطرات و خطرات از بحرطویل‌های آشفتهٔ آخوند حرّاف اصفهانی که آشکارا برای دفع‌الوقت و خسته ‌کردن وکلا ایراد ‌می‌شد با تحقیر یاد می‌کند.  عشقی در مستزاد «این مجلس چارم به خدا ننگ بشر بود» ‌می‌سراید ”دیگر نکند هو نزند جفت مدرّس/ در سالن مجلس/ بگذشت دگر مدتی ار محشر خر بود/ دیدی چه خبر یود“ و ”دیدی که مدرّس وکلا را همه خر کرد/ درب ِ همه تر کرد“.  آن حرفها را بعید بود درب‌ترشدگان ِ بهارستان هم چیزی بیش از معرکه‌گیری ِ خالی از صداقت اهل منبر ‌ببینند.

امروز عملکرد مجلس اسلام که چیزی بیش از استیضاح و هیاهو یاد نگرفته بیهودگی پارلمان در ایران را انکارناپذیر کرده است.  افکار عمومی پس از یک قرن به این نتیجه رسیده که چندین سال پرداخت حقوق‌ و مزایا به عصاره‌های میانمایگی تا بارشان را با حق‌العمل‌ و دریافت حق‌وحساب ببندند و در پایتخت ماندگار شوند دردی از مملکت دوا نمی‌کند.
 

 
ولع ملک و زمین
پس از چپ‌افتادن دولت بریتانیا با او در آغاز جنگ بر سر رابطه با آلمان نازی، از جمله چیزهایی که رادیو بی‌بی‌سی فارسی در افکار عمومی ایران جا انداخت ثروت هنگفتش شامل پنج‌هزار پارچه ملک بود.

طمع یعنی چشم داشتن به چیزی که حق فرد نیست.  حرص یعنی میل به مالکیت مقدار یا تعداد بی‌پایان از چیزی.  ولع را برای بلع خوراک یا کسب علم به کار می‌برند.

در ثروتمند‌شدن سریع و مال‌ومنال هنگفتش شک نیست، خریدن یا تصرف املاک و مزارعی که رفته‌رفته نیاز به ادارات املاک و سرپرستی کل املاک پیدا کرد، ضبط اموال و املاک مغلوبان و مقتولانی که با او درمی‌افتادند مانند محمدولی خان تنکابنی، و در عجله‌اش برای ثروت‌اندوزی.

نوروز ١۳۰۳ که موقعیت لرزانی داشت و هر اتفاقی ممکن بود، در اعتراض به تلگرام تعلیق احمد شاه از مناصبش استعفا کرد (نگاه کنید به بخش اول این متن) و به باغی که در رودهن سر راه تهران به موطنش در مازندران فراهم کرده بود رفت، منزلی مشجّر پیشکش عبدالحسین فرمانفرما (آن زمان به خانهٔ‌ مجلل ِ چهار طرف باغ، پارک می‌گفتند).

خود فرمانفرما یکی دیگر از سران ایل قاجار بود که با قدرت تفنگ صاحب بخشی از مساحت آباد مملکت شده بود و لازم می‌دید هوای تازه‌وارد مسلسل‌به‌دست را داشته باشد و با او کنار بیاید، هر چند پسر بزرگش نصرت فیروز سرانجام در کشمکش با او کشته شد.

علاوه بر اشتها برای ملک و زمین، وجه اشتراک دیگرش با فرمانفرما عجله در تولید مثل انبوه بود.  فرمانفرما از تعدادی نامعلوم همسر دائمی و موقت ۳۶ فرزند ایجاد کرد و به نظر می‌رسد همگی از ثروت بزرگ خاندان سهمی بردند و به سرانجامی معقول رسیدند.  همین طور سیصد فرزند فتحعلی ‌شاه قاجار شامل ١۴۴ پسر از ١٨٩ زن باید ژن خاقان مغفور را در این سرزمین پراکنده باشند.

این را مشکل بتوان در مورد اموال رضا شاه و ١١ فرزند او گفت.  یک فرزند کشته شد؛ یک نوه به قتل رسید، یکی از دربار طرد شد، دو تا خودکشی کردند.
 

 
اگر اندرزنامه‌های قدما نظیر گلستان سعدی تأثیری واقعی بر اشخاص و جماعات و ملتها می‌گذاشت رضا شاه چه بهتر که نه آن مال‌واموال را می‌اندوخت و نه آن فرزندان پرمصرف و کم‌بازده برای ‌ارث‌بردن آنها تولید می‌کرد.  خاندانی معظـّم و هزارماشاءالله ایجاد نشد، فقط یکی‌دو دوجین آدم نه چندان محبوب و سربار جامعه به مملکت تحمیل کرد.

مانند موسولینی معتقد به ادارهٔ مملکت همچون کمپانی و شرکت و تجارتخانه بود.  با این همه، حجم متنهای مستند دربارهٔ املاکی که به دست آورد قابل مقایسه با وسعت شایعات هشتاد سال گذشته نیست و تقریباً تمام آنها رونویسی ادعاهای قبلی دیگران و تکرار شایعات کهنه است.  در جدیدترین آنها، از بنیاد مستضعفان نقل شده بیش از ۵۴۰۰ قریه، روستا، باغ و مرتع را که رضا شاه غصب کرد به مالکان تحویل مالکان می‌دهد ”که ممکن است ۱۰۰ تا هزار متر باشد.“

محمدرضا پهلوی پس از شهریور ۲۰ د

ست به واگذاری املاک پدرش به دولت زد و در انتهای همان دهه موقوفهٔ خاندان پهلوی و بنیاد پهلوی ایجاد کرد.
 
طی دهه‌ها نوشتن و بازنوشتن دربارهٔ تصرف آن اموال از سوی رضا شاه، نامی از مالکان اصلی و قبلی املاک مورد بحث به میان نمی‌آید در حالی که آن اشخاص اگر واقعاً مالباخته‌اند حق دارند دادخواه باشند.  و در ادعای تحویل بیش از پنج‌هزار ملک به مالکان، یکی از مراکز گلوهای گشاد و جیبهای عمیق از ذکر جزئیات دقیق گیرندگان خودداری می‌کند.  همین طور قطعات ”۱۰۰ تا هزار متر“ی.  بازگرداندن مرتع به مالکان به احتمال نزدیک‌به‌یقین یعنی انتقال به ادارهٔ اوقاف که کل مملکت را اَنفال تلقی می‌کند.

مالباخته‌های امروز چه بسا غاصبان چپوچی دیروزند و ترجیح ‌دهند زیاد سر و صدا نکنند.  در این سرزمین عشیره‌ای و ملوک‌الطوایفی، یک دسته از سارقان مسلح که از بقیه باج می‌گرفت ‌اصطلاحاً حکومت اصل‌کاری خوانده می‌شد.  سی و چند پایتخت طی تاریخ به معنی حکومت نوبتی و فصلی است.  بی سبب نیست حتی امروز قشون اسلام اصرار دارد برای خودش پایتخت درست کند و اراضی وسیعی را سند منگوله‌دار بزند.  این را به تبلیغاتچی‌های ایرانشهرباز بگویید خواهید شنید از تاریخ فرهنگ معنوی چیزی نمی‌دانید.

مِلک‌دوستی ِ رضا شاه واقعیتی است پیچیده در شایعه و افسانه.  به اندازهٔ پاسبانهایی که چادر از سر زنها می‌کشیدند و افسرهای چادر به سر سوم شهریور بی‌پایه نیست اما تا تحقیقی جدی و آماری و مستند، می‌توان عمدتاً تبلیغات منفی تلقی کرد.
 

 
در ادامهٔ‌ بحث شیرین اسپرم‌افشانی، در پایان قرن نوزدهم فرزندان و نوه و نتیجه‌های ‌ملکه ویکتوریا در دربارهای تقریباً سراسر اروپا از لندن تا مسکو و برلن و لیسبون پخش بودند (البته همراه با ژن هموفیلی).
 
صد سال بعد، ملکهٔ کنونی بریتانیا هشت نوه و همین تعداد نتیجه دارد.  زمانی که وارث احتمالی تاج‌وتخت او اقدام به تولید فرزند سوم کرد مطبوعات جدی و موقر کشور تذکر دادند چه خوب که ایشان و همسر زیبایش در عین توجه به همدیگر برنامه‌های تنظیم خانواده را به باد فنا ندهند زیرا قاطبهٔ مردم کاخهای اختصاصی و آشپز و پیشخدمت و پرستار کودک در اختیار ندارند.

چهار سال پیش تحقیقم دربارهٔ شمار نوه‌های فرمانفرما به عدد ٨۳ رسید.  آمار نتیجه‌ها را نتوانستم به دست بیاورم اما بینهایت بعید است به نسبت سادهٔ عدد ۳۶ به ٨۳ رشد کرده باشد، تا چه رسد با تصاعد هندسی به ۳۰۰ و ۵۰۰ و ١۰۰۰ سر بزند.

اما در مورد رعایای او و رضا شاه حتماً چنین شد.  با ورود پنی‌سیلین و د.د.ت در سالهای پس از جنگ جهانی دوم، زن روستایی که قرنها از سیزده‌چهارده نوزادش سه‌چهارتا زنده می‌مانـْد، اینک هشت بچه می‌آورْد که تقریباً همه بخت بقا داشتند.  نتیجه: کلاه هیئت حاکمه در دریای جمعیت پس معرکه بود.  با ورود دارو درمان جدید، نسلهای بعدی طبقهٔ ممتاز، هر اندازه اهل عشرت و آمادهٔ جفتگیری، قادر به رقابت با انبوه پاپتی‌ها نبودند.

قدرشناسی ِ ارادتمندانه‌ای که رضا شاه و محمدرضا شاه از رعایا انتظار داشتند نامعقول و بی‌ارتباط به واقعیت بود.  حکمران ممکن است حساب کند اگر به برکت وجود خودش نبود این همه نوجوان‌ از آبله مرغان و مخملک و فلج اطفال جان به در نمی‌بردند تا برای دولت شاخ شوند.  در مقابل،‌ بچه‌ٔ رعیت حساب می‌کند آقازادهٔ‌ ارباب روی کوه مال‌واموال به دنیا آمده و همه جان می‌کنند تا به او خوش بگذرد.
 

 
ریچارد نیکسون نوشت پدرش نانوایی داشت و دستشان به دهنشان می‌رسید اما لوله‌کشی خانه‌شان روی کار بود (یعنی وقتی آن را ساختند آب از چاه می‌کشیدند)؛ حالا یک ساعت آب گرم خوابگاه قطع شود دانشجو اعتصاب و تظاهرات می‌کند.

رابطهٔ‌ نسلها و توقعها از سطح زندگی همین جوری است.  منت‌پذیر نبودن و ناشُکری چندان جای گلِه و شکایت ندارد.
 

 
ایران در جنگ دوم اشغال شد؟
نه به معنی دقیق کلمه.  چندین کشور در دو جنگ بزرگ درنوردیده شدند.  نخستین آنها بلژیک در جنگ اول.  بسیاری از شهروندان غیرنظامی‌اش را ارتش آلمان قتل عام کرد و دلبخواهی در خیابان کشت.  در ایران نیروهای بریتانیایی کسانی را به جرم یا اتهام طرفداری از آلمان بازداشت کردند اما کسی حتی محاکمه نشد، تا چه رسد اعدام.

ایران در آن دو جنگ روی کاغذ بیطرف بود اما از صدر تا ذیل مملکت بسیاری آرزومند پیروزی خردکننده و ابدی آلمان و نژاد آریایی بر انگریز دین‌سیز و روس منحوس بودند. حسین فردوست می‌نویسد محمدرضا پهلوی چند روز پس از سوم شهریور او را سراغ انگلیسیها فرستاد تا تکلیفش را روشن کنند.  کسی از اقامتگاه تابستانی بریتانیا در زرگنده بیرون آمد و به فردوست گفت رفیقش فعلا بساط گوش‌دادن به برنامهٔ‌ فارسی رادیو برلن و با سنجاق مشخص‌کردن پیشروی ارتش رایش روی نقشهٔ اروپا را جمع کند تا بعد.

آلمانیها تا نیمهٔ قرن بیستم تقریباً در تمام دنیا مردمانی زبان‌نفهم و خشک تلقی می‌شدند که کلاهخود سیخدارشان نشانهٔ خشونت آنها ب

ود.  به مفتی بیت‌المقدس درجهٔ آریایی افتخاری
دادند اما زمانی که همین شخص از پیشوا و سران رایش درخواست کرد کشوری فلسطینی ایجاد کنند، گفتند فعلا کارهای مهمتری در پیش است.  در این حوالی ملتفت نبودند در مرام نازیها اقوام سامی هم مانند اقوام اسلاو برای بردگی آفریده شده‌اند نه استقلال و فرمانروایی. در ایران اگر هم خبردار شدند به روی خودشان نیاوردند تمایزی نژادی که بتوان با نامهٔ اداری به کسی، آن هم از زیر بوته درآمدهٔ شبه‌عرب، اعطا کرد فقط یعنی کشک.

کلاً در خاورمیانهٔ اسلامی که هجوم و کشتار بخشی اساسی از تاریخ و خاطرهٔ جمعی اقوام آن است هیتلر را دوست داشتند و سه هدف نازیها را می‌ستودند: به زانودرآوردن بریتانیا،‌ کندن ریشهٔ قوم یهود، دفع شرّ الحاد کمونیسم (در چشم مؤمنان ایران شاید فقط یک عیب داشت: بهائیان را قتل عام نمی‌کرد).  آیت‌الله خمینی تیر ۵٨ گفت ”مبادا آخر کار ما مثل آخر کار هیتلر بشود که مجبور به خودکشی شد.“
 

 
رضا شاه می‌توانست خودش و کشور را از طوفان جنگ بر کنار نگه دارد؟
نه.  در گردباد نبردی سهمگین از لندن تا لنینگراد و استالینگراد و سیسیل و طرابلس بر سر بقا یا فنا و تصرف چاههای نفت قفقاز و خوزستان، دولت و کشور ایران کم‌اهمیت‌تر و رضا شاه کوچکتر از آن بود که بتواند نقش بازی کند یا اصلا به حساب آید.

با تمام کوشش او طی سالیان برای فاصله‌گرفتن از بریتانیا و شوروی، سایهٔ سنگین بریتیش پترولیوم (که مصلحتاً ”شرکت نفت ایران و انگلیس“ ترجمه می‌شد) و آنچه در ایران استعمار می‌نامند همواره روی سلطنتش سنگینی می‌کرد.  افکار عمومی ایران طرفدار جدّی آلمان آریایی بود و هر چیز آلمانی، ‌صنعت آلمان و هنرستان ساختهٔ آلمان را دوست داشت.  تفنگ برنو محصول چکسلواکی، متحد آلمان، سالها در ایران نماد دلاوری و مردانگی بود.

اما رابطهٔ دو دولت ایران و آلمان ماه عسلی دائمی نبود.  ویپرت بلوشر سفیر آلمان در تهران در خاطراتش می‌نویسد پورسانت ده در صدی مقامهای ایرانی در معاملات خارجی همکاریهای اقتصادی را پیچیده می‌کرد و گاه به بن‌بست می‌کشاند.  تا پیش از به قدرت رسیدن حزب نازی، فعالیت کمونیستهای ایرانی در آن کشور موضوع شکایت و فشار دائمی دولت ایران بود.

در مجموع، دست‌کشیدن فوری رضا شاه از دوستی با آلمان به خواست و زیر فشار متفقین از همان تابستان ١۳١٨ که جنگ شروع شد یعنی خودکشی سیاسی.  بخت سر کار ‌ماندن خانواده‌اش از بین می‌رفت و خودش هیچ می‌شد، هیچ مطلق.  حتی هیچ‌تر از آدمی که در تبعیدگاه آفریقا نخستین بار در عمرش لباس نظامی و شنل آبی مشهور را از تن درآورد و کت‌وشلوار بی‌قوارهٔ گل‌وگشادی پوشید که به تنش زار می‌زد.

فلک هم نمی‌توانست افکار عمومی ایران، ‌از صدر تا ذیل، را متقاعد کند این کشور شریک تجاری عمدهٔ بریتانیا و همسایهٔ شوروی است و جبهه عوض‌کردن و سوار قطار جهانگشایان حزب نازی در غرب اروپا شدن نه شانس بـُرد دارد و نه اساساً عملی است.  در سالهای جنگ جهانی اول در دههٔ ١۲٩۰ دستبرد رئیس‌علی دلواری به قافله‌های انگلیسی در ممسنی و دشتستان در واقع عملیات ایذایی و نیابتی و رقابتی بود بین پخش‌کننده‌های مارک و پوند و تفنگ و فشنگ.

حتی ژنرال فرانکو که در جنگ داخلی ١٩۳۷ با کمونیستها کمک از هیتلر دریافت کرده بود حاضر نشد اسپانیا را قاطی دعوایی عظیم برای تقسیم مجدد دنیا کند. می‌دانست حتی اگر آلمان برنده شود سهمی قابل توجه به کشورش نخواهد رسید و به کشتن‌ دادن جوانهای اسپانیا در دعوایی که به آنها ربطی ندارد قابل توجیه نیست.  ترکیه هم که ربع قرن پیش‌تر نفت کرکوک و بصره را در جنگی مشابه از دست داده بود کاری بهتر از تماشاکردن نداشت.

در کارتونی که تیر ١۳٠۳ میرزاده عشقی را به کشتن داد جمبول (جان بول = نماد بریتانیا) سوار خری است که جماعت تعبیر به رضا خان کردند (در آن زمان رئیس‌الوزرا، وزیر جنگ و فرمانده کل قوا بود).  سالها کوشید نشان دهد مطیع کسی نیست؛ سرانجام وقتی گفتند برو و رفت در عمل ثابت شد هست.  داستان به همین سادگی و پیچیدگی بود.  حکومت‌کردن در جایی مانند ایران را باید جزو مشاغل پرخطر گذاشت.
 

 
روایت سلیمان بهبودی که وقتی از کرج خبر عبور دو لشکر روسی به سوی تهران رسید شاه ِ از چند ساعت پیش سابق فوراً سوار اتومبیل بی‌شمارهٔ عازم بندرعباس شد آیا به این معنی بود که امکان داشت ارتش سرخ او را بگیرد با خود ببرد؟

یقیناً نه.  رضا شاه اگر واقعاً فکر می‌کرد در نبرد مرگ و زندگی بر سر چاههای نفت قفقاز و بعد کرکوک و لابد بصره و خوزستان شخص او موضوع مهمی است خودش را زیاده از حد، به حدی مسخره، جدی می‌گرفت.  برای حزب کمونیست شوروی که همواره از او پشتیبانی می‌کرد حالا وسط دعوای بسیار بزرگ فقط سرخر و مزاحم تلقی می‌شد.

استالین به آدم بلوک غرب در منطقهٔ نفوذ غرب کاری نداشت.  حوزه‌های نفوذ حتی پیش از قرار و مدار فوریهٔ ١٩۴۵ یالتا مشخص شد و مسئلهٔ او لهستان و کل شرق اروپا

بود.  بعدها برخلاف روزولت و چرچیل به دیدار محمدرضا پهلوی در کاخ مرمر رفت، با او گرم گرفت و وعدهٔ اهدای اسکادران هواپیمای جنگی داد.  چند سال بعد در مسکو به اشرف پهلوی محبت کرد و شاید اطمینان داد با کارت قوام بازی نمی‌کند و علیه برادرش نقشه‌ای ندارد.

وحشت شاه مخلوع از دشمنان فراوانش در خود طبقهٔ حاکم و در میان زمینداران بزرگ بود. طی ده سال آخر حکمرانی‌اش شماری از آنها را به تبعید فرستاد یا کشت و اموالشان را مصادره کرد.  لابد نگران بود حالا که ارتش مضمحل شده اگر در صدد انتقام برآیند ممکن است سگ‌کـُش شود.

اما کسی که در تهران و مازندران دست به اسلحه می‌بُرد با ارتشهای مهیب دو و سپس سه قدرت خارجی طرف بود.  دو دهه پیش‌تر در قضیهٔ ١٩١٩، کرزن از وزارت خارجهٔ بریتانیا به وزیر مختار کشورش در تهران تلگرام زد ”دولت ما در مقامی نیست که به ایران فرمان دهد مگر آماده باشد زور به کار ببرد.“  دوبله به لـُری یعنی ایرانی حرف خوش در کله‌اش فرو نمی‌رود، اول محکم بزن و بعد بگذار خودش مکاشفه کند چرا خورد.  و نظر وزیر مختار: ”ایرانیها فوراً تسلیم می‌شوند و نتیجهٔ بهتری می‌توان ‌گرفت.“
 

 
درهرحال، در برابر سه غلتک مهیب شوروی و بریتانیا و آمریکا ارتشهایی به مراتب مجهزتر و نیرومندتر از قشون ایران هیچ بودند، تا چه رسد تفنگچی خانهای بختیاری و قشقایی.  فرار افسران ارتش با چادر زنانه جز شایعه‌ای سخیف نیست.١
 
همین طور این شایعه که پاسبانها در سالهای پیش‌تر چادر از سر زنها می‌کشیدند.  چنان کاری نه لازم بود، نه عملی، نه منطقی.  نه نتیجهٔ مورد نظر را حاصل می‌کرد و نه اتفاق افتاد.  در عکسها پیداست لباسی که زنان بی‌حجاب به تن دارند بسیار آراسته و مفصل‌تر و پرهزینه‌تر از لباس معمولی ارزان قاطبهٔ زنهایی است که چادر به به سر می‌کردند.۲  بخشنامه‌های کشف حجاب به تفصیل تأکید می‌کرد بر جلسات سخنرانی و تنویر افکار و جلب مشارکت خود زنان تحصیل‌کردهٔ شاغل.

زمانی شاید در تحقیقهای مستقل روشن شود قصهٔ پاسبان بدجنس سختگیر در واقع مربوط می‌شد به طلبه‌های متفرقه که گواهی تحصیل از مدارس به‌رسمیت‌شناختهٔ‌ دینی برای ارائه نداشتند و آخوند قاچاقی طبیعی بود از بازرسی بترسد.  ربطی به زن‌ستیزی ستمگرانهٔ پاسبان نداشت.

موضوع جهت راه‌آهن ایران ــــ شمال غربی به جنوب شرقی یا جنوب غربی به شمال شرقی ــــ و علل و دلایل پیوند ندادن استانبول به دهلی پیچیده‌تر و مفصل‌تر از آن ‌است که در این مرور بگنجد.
 

 
گرفتاری بزرگ در نوشتن تاریخ اجتماعی آن دو دهه کمبود و بلکه فقدان مطلق انعکاس افکار عمومی است.  در مطبوعات ِ پانزده سال منتهی به شهریور ۲۰ کمتر مطلبی سیاسی‌ـــ اجتماعی که بتوان نظر شخصی رده‌بندی کرد به چشم می‌خورد.  نـُطـُق‌کشیدن قدغن بود.  تحمیل سکوت به زیان خود آمر مطلق هم تمام شد: حتماً موافقانی داشت اما آنچه دربارهٔ جامعه منتشر می‌شد امریهٔ شهربانی را به یاد می‌آورد.
 
در طرف دیگر، دهه‌های ۳۰ و ۴۰ و ۵۰ که دورهٔ شکوفایی و پختگی مطبوعات بود نشریات میانه‌به‌بالا کمتر مطلبی که آن فرد آمر موضوع اصلی باشد نوشتند.  فقط محدودیت سانسور نبود.  حتی در نشریات زیرزمینی و در خارج تمایلی همراه با تحقیر به فراموش‌‌کردن شاه سابق را نباید نادیده گرفت.
 
صادق هدایت زمانی شعر مشهور ”در کف شیر نر خونخواره‌ای/ غیر تسلیم و رضا کو چاره‌ای“ را تغییر داد به ”در کف شیر خر کون‌پاره‌ای“ و در حاج آقا که دههٔ ‌ ۲۰منتشر شد رضا شاه را از زبان پرسوناژ نمایشنامه متهم کرد زمینهای مرز ایران و ترکیه را در تفاهم‌نامهٔ آرارات برای تثبیت مرز دو کشور از کف داد.  علی رزم‌آرا شوهر خواهر هدایت مدرّس برجستهٔ جغرافیا در دانشکدهٔ‌ افسری و دانشگاه جنگ بود و بهتر از هرکسی می‌توانست برای برادرزنش روشن کند آنچه انجام دادند وا نهادن خاک مملکت نبود، هرچند بعید بود هدایت حاضر شود بپذیرد.  چنین اتهاماتی علیه حکومتْ نمک زندگی و نـَقل محفل است ــــ مثل قصهٔ بحرین که از هر آدم کم‌اطلاعی دون کیشوت غیور می‌سازد.
 

 
منتقدان گفته‌اند تجدّدش آمرانه بود.  منظورشان این است متجدّد شدن تقدیر تمام ملتهاست و آنها را به حال خود بگذاری متجدد خواهند شد.  تصور کنیم به کسی پیانو بدهی و بگذاری بدون دیسیپلین آموزشی پیش خود نواختن و آهنگسازی بیاموزد.  شاید هزارها سال به درازا بکشد. بیرون‌آوردن ایران از توحش باستانی بدون زور ورزی میسر نبود.  اما چه اندازه زور و چگونه زوری؟

لازم می‌دید شخصاً برای همه چیز و همه کس، حتی متخصصانی که خودش زمینه فراهم کرده بود بشکفند، تعیین تکلیف کند.  برای ضیافتی به افتخار ولیعهد عراق، دستور داد ارکستر مدرسهٔ موسیقی در اتاق بغلی ترنـّم کند.  علینقلی وزیری رئیس مدرسه کوشید توضیح دهد درست آن است که مهمانها بعد از صرف شام برای استماع موسیقی بنشینند.  برکنار شد و تا پایان کار رضا شاه شغلی به او ندادند.  کلنل می‌دانست چه بسیار آهن