عبدالعلی، عبدالسروش و جبرئیل
گفته‌اند وقتی انسان با خدا صحبت می‌کند عبادت است، اگر خدا با انسان صحبت کند جنون است. در حالت دوم، فرد را در جاهایی از دنیا به زندان می‌اندازند. یا ممکن است به بیمارستان روانی بفرستند. در همین لحظه در زندانها و بیمارستانهای روانی ایران مدعیان مهدویّت آب خنک یا داروی تلخ می‌خورند (زمانی که در بیمارستان روانی کار بالینی می‌کردم در میان آنها زنان هم بودند و البته این استدلال را که منجی مذکـّر است نمی‌شنوند یا نشنیده می‌گیرند).
فکر انسان لایه‌بندی‌هایی دارد که می‌توان به کشوهای نامرتبط تشبیه کرد. این فکر در این مورد خاص کاربرد دارد و آن عقیده در آن مورد معین. انسجام فکر و احساس و حرف و عمل رهنمود درستی است که باید از کودکی به افراد آموخت اما آدمها به یک اندازه قادر نیستند عقاید ناسازگار و احساسات متضاد را به هم ربط دهند. اگر تمام اسباب و اثاثیه‌شان را در گونی بزرگی بریزند و هرگاه مثلاً به قلم یا جوراب نیاز دارند همه را کف اتاق کپّه کنند گیج و گرفتار و عصبی می‌شوند. پس کشو بالا سمت چپ برای نوشت‌افزار و کشو پائین سمت راست برای پای‌افزار. قاعدهٔ روابط با خودی و همکیش در این قوطی، دستورالعمل رفتار با اجنبی و کافر در آن یکی.
در موضوعهای فیصله‌ناپذیر هم اقلام را مجزّا نگه می‌داریم و در کشوهای جداگانه می‌گذاریم. الهیات و ماوراءطبیعه یکی از آنهاست. یا حتی تقدم و تأخر اقلام را پس‌وپیش می‌کنیم و علت و معلول را به ترتیبی که دلمان بخواهد و برایمان راحت‌تر باشد می‌چینیم. 1) انسان به اخلاق پیشینی و پیش‌فرض نیاز دارد؛ 2) کسانی وجود خدا را ضروری می‌بینند. پس چه عیبی دارد حتی وقتی می‌بینیم خداباورانی از اخلاق مورد نظر بهرهٔ چندانی نبرده‌اند بگوییم چون خدا هست اخلاق هم هست و اولی منشأ دومی است؟
در مناظرهٔ تلویزیونی برنامهٔ پرگار بر سر چند و چون ارتباط خدا و انسان اِشکال اساسی این بود که با منطق واحد و عام نمی‌توان پیش رفت. و تازه منطق مفروض را چه کسی از چه زاویه‌ای اِعمال کند: از درون حیطهٔ خداشناسی یا از بیرون آن؟
عبدالعلی بازرگان در حیطهٔ نخست است و لحن و سبک و محتوای گفتارش از نوع معلم تعلیمات دینی: اینها را بشنوید و بخوانید و از بر کنید و امتحان بدهید و تمام. نه تنها اظهار نظر که حتی سؤال نامتعارف در چنین کلاسی قابل تحمل نیست: آدم هرچه به فکرش برسد بر زبان نمی‌آورد و هرچه را بر زبان جاری شد نمی‌نویسد. معلم خوش‌خلق تعلیمات دینی وقتی لفّاظانه و شدیداً حق‌به‌جانب می‌پرسد: یعنی آن همه آدم طی قرون بیخودی ایمان آوردند و در راه عقیده شهید شدند، در واقع با ملایمت تهدید می‌کند مواظب حرف دهنتان باشید وگرنه برایتان گران تمام می‌شود. آهسته بگویید که اندر پس دیوار. . . .
دانشمند محترم منظور بدی ندارد. عمری به جلسات تلقین و تکرار خو گرفته است، مدعا عین برهان و عین نتیجه، و گله دارد که ما پنجاه سال چنین حرفهایی نداشتیم.
عبدالکریم سروش هم در حیطهٔ ایمان اما از بالا بحث می‌کند. وقتی می‌گوید تبیین دین کار اصحاب دیانت نیست یعنی ارتباط بیواسطه با مفاهیم متعالی تجویز می‌کند. اما آیا همه می‌توانند چنین ارتباطی برقرار کنند؟ البته که نه. پس چه باید کرد؟ در عمل یعنی این اصحاب دیانت بروند پی کارشان و یک عده اصحاب دیانت دیگر جای آنها بنشینند. چه تضمینی وجود دارد که جایگزین‌ها بهتر از کنونی‌ها باشند؟ تضمینی وجود ندارد. هندوانهٔ دربسته است. یا شانس و یا اقبال.
آقای بازرگان از هیچ نظر هماورد آقای سروش نیست و چه بهتر که چنین مناظره‌ای را تکرار نکند. اما آقای سروش هم ظاهراً در ادامهٔ سیر و سلوک خویش در تنگنایی گیر افتاده است که به بن‌بست می‌ماند. اگر خداپرستی را ترک کند ممکن است بسیاری مخاطبانش را که در آن حیطه‌اند از دست بدهد بی‌آنکه خداناباوران جای خالی آنها را پر کنند. اگر در دایرهٔ آن بماند ناچار است بر فراز موضوعی بسته و محدود بال‌بال بزند.
شاید بتوان گفت هستهٔ نرم دین حیرت انسان است در برابر معنی زندگی و وحشتش از مرگ که غلافی سخت از طلا و آهن و قدرت دنیوی روی آن را پوشانده. در بابل و سرزمین مایا و مصر و پارس و اورشلیم و واتیکان و مکه و بغداد و قاهره و قم همین بوده و همین خواهد بود. بحث کلامی در باب وحی در بهترین حالت می‌تواند بازتاب موازنهٔ قوا در سطح جامعه بین هستهٔ نرم فلسفی و روکش سخت طلا و آهن باشد. در تقابل ایمان‌آوردگان و شکاکان، تردمیل بحث کلامی، هراندازه پرشور و دارای لحظات غافلگیرکننده، به‌خودی خود حرکت از هیچ‌جا به سوی هیچ‌جاست.
گفته‌اند وقتی انسان با خدا صحبت می‌کند عبادت است، اگر خدا با انسان صحبت کند جنون است. در حالت دوم، فرد را در جاهایی از دنیا به زندان می‌اندازند. یا ممکن است به بیمارستان روانی بفرستند. در همین لحظه در زندانها و بیمارستانهای روانی ایران مدعیان مهدویّت آب خنک یا داروی تلخ می‌خورند (زمانی که در بیمارستان روانی کار بالینی می‌کردم در میان آنها زنان هم بودند و البته این استدلال را که منجی مذکـّر است نمی‌شنوند یا نشنیده می‌گیرند).
فکر انسان لایه‌بندی‌هایی دارد که می‌توان به کشوهای نامرتبط تشبیه کرد. این فکر در این مورد خاص کاربرد دارد و آن عقیده در آن مورد معین. انسجام فکر و احساس و حرف و عمل رهنمود درستی است که باید از کودکی به افراد آموخت اما آدمها به یک اندازه قادر نیستند عقاید ناسازگار و احساسات متضاد را به هم ربط دهند. اگر تمام اسباب و اثاثیه‌شان را در گونی بزرگی بریزند و هرگاه مثلاً به قلم یا جوراب نیاز دارند همه را کف اتاق کپّه کنند گیج و گرفتار و عصبی می‌شوند. پس کشو بالا سمت چپ برای نوشت‌افزار و کشو پائین سمت راست برای پای‌افزار. قاعدهٔ روابط با خودی و همکیش در این قوطی، دستورالعمل رفتار با اجنبی و کافر در آن یکی.
در موضوعهای فیصله‌ناپذیر هم اقلام را مجزّا نگه می‌داریم و در کشوهای جداگانه می‌گذاریم. الهیات و ماوراءطبیعه یکی از آنهاست. یا حتی تقدم و تأخر اقلام را پس‌وپیش می‌کنیم و علت و معلول را به ترتیبی که دلمان بخواهد و برایمان راحت‌تر باشد می‌چینیم. 1) انسان به اخلاق پیشینی و پیش‌فرض نیاز دارد؛ 2) کسانی وجود خدا را ضروری می‌بینند. پس چه عیبی دارد حتی وقتی می‌بینیم خداباورانی از اخلاق مورد نظر بهرهٔ چندانی نبرده‌اند بگوییم چون خدا هست اخلاق هم هست و اولی منشأ دومی است؟
در مناظرهٔ تلویزیونی برنامهٔ پرگار بر سر چند و چون ارتباط خدا و انسان اِشکال اساسی این بود که با منطق واحد و عام نمی‌توان پیش رفت. و تازه منطق مفروض را چه کسی از چه زاویه‌ای اِعمال کند: از درون حیطهٔ خداشناسی یا از بیرون آن؟
عبدالعلی بازرگان در حیطهٔ نخست است و لحن و سبک و محتوای گفتارش از نوع معلم تعلیمات دینی: اینها را بشنوید و بخوانید و از بر کنید و امتحان بدهید و تمام. نه تنها اظهار نظر که حتی سؤال نامتعارف در چنین کلاسی قابل تحمل نیست: آدم هرچه به فکرش برسد بر زبان نمی‌آورد و هرچه را بر زبان جاری شد نمی‌نویسد. معلم خوش‌خلق تعلیمات دینی وقتی لفّاظانه و شدیداً حق‌به‌جانب می‌پرسد: یعنی آن همه آدم طی قرون بیخودی ایمان آوردند و در راه عقیده شهید شدند، در واقع با ملایمت تهدید می‌کند مواظب حرف دهنتان باشید وگرنه برایتان گران تمام می‌شود. آهسته بگویید که اندر پس دیوار. . . .
دانشمند محترم منظور بدی ندارد. عمری به جلسات تلقین و تکرار خو گرفته است، مدعا عین برهان و عین نتیجه، و گله دارد که ما پنجاه سال چنین حرفهایی نداشتیم.
عبدالکریم سروش هم در حیطهٔ ایمان اما از بالا بحث می‌کند. وقتی می‌گوید تبیین دین کار اصحاب دیانت نیست یعنی ارتباط بیواسطه با مفاهیم متعالی تجویز می‌کند. اما آیا همه می‌توانند چنین ارتباطی برقرار کنند؟ البته که نه. پس چه باید کرد؟ در عمل یعنی این اصحاب دیانت بروند پی کارشان و یک عده اصحاب دیانت دیگر جای آنها بنشینند. چه تضمینی وجود دارد که جایگزین‌ها بهتر از کنونی‌ها باشند؟ تضمینی وجود ندارد. هندوانهٔ دربسته است. یا شانس و یا اقبال.
آقای بازرگان از هیچ نظر هماورد آقای سروش نیست و چه بهتر که چنین مناظره‌ای را تکرار نکند. اما آقای سروش هم ظاهراً در ادامهٔ سیر و سلوک خویش در تنگنایی گیر افتاده است که به بن‌بست می‌ماند. اگر خداپرستی را ترک کند ممکن است بسیاری مخاطبانش را که در آن حیطه‌اند از دست بدهد بی‌آنکه خداناباوران جای خالی آنها را پر کنند. اگر در دایرهٔ آن بماند ناچار است بر فراز موضوعی بسته و محدود بال‌بال بزند.
شاید بتوان گفت هستهٔ نرم دین حیرت انسان است در برابر معنی زندگی و وحشتش از مرگ که غلافی سخت از طلا و آهن و قدرت دنیوی روی آن را پوشانده. در بابل و سرزمین مایا و مصر و پارس و اورشلیم و واتیکان و مکه و بغداد و قاهره و قم همین بوده و همین خواهد بود. بحث کلامی در باب وحی در بهترین حالت می‌تواند بازتاب موازنهٔ قوا در سطح جامعه بین هستهٔ نرم فلسفی و روکش سخت طلا و آهن باشد. در تقابل ایمان‌آوردگان و شکاکان، تردمیل بحث کلامی، هراندازه پرشور و دارای لحظات غافلگیرکننده، به‌خودی خود حرکت از هیچ‌جا به سوی هیچ‌جاست.
❤1
در این لحظه موضوع واقعی این است که مسلمانان قرار بود دنیا را بهشت کنند اما زندگی خودشان غالباً جهنم است. در چنین شرایطی، بگومگو بر سر اینکه متون مقدس چگونه تدوین شد بازی با کلمات و تعیین تعداد دندانهای اسب از خلال آثار ارسطوست. و تازه صدها کتاب در این زمینه در کتابخانه‌های جهان خاک می‌خورد. می‌توان چندتا از آنها را برداشت و ترجمه یا نقد کرد. فقط تولید نظریه دربارهٔ حدس و گمان‌هایی پیرامون خیالات کافی نیست وگرنه حال و روز صحاری خاورمیانه اکنون این نبود.

در آن مناظره موضوع حالات غیرعادی شکافته نشد. جای بحث غرانیق هم خالی ماند و جای جبرئیل که در قسمت دوم تنها یک بار اشاره‌ای گذرا به او شد. نادیده ماندن پرسوناژی با نقشی به آن درجه از اهمیت در ارتباط خدا و انسان جای تعجب داشت.
26 اردیبهشت 95
تابوتیان عالم پندار
یا
مستضعفان فرهنگی گله زار اهورایی
یا
مستضعفان فرهنگی گله زار اهورایی
تـابوتیان ِ عالـَم پنـدار
============
تصاوير نوع يكم: جماعت صف كشيده‌اند تا به نوبت وارد مكانی شوند كه تابوت را برای ادای احترام در آن نهاده‌اند. روز بعد، همه ساكت و موقــّر و منظم ايستاده‌اند. دستۀ موزيك مارش عزا می‌نوازد. مردان كلاهشان را به احترام به دست گرفته‌اند و برخی زنان تور سياه بر چهره دارند. هنگام خاكسپاری، دستۀ تفنگداران اونيفرم‌پوش، در مسافتی دور از سوگواران، با فرمان نظامی به هوا شليك می‌كند. برگها شايد در باد تكان بخورد، آدمها نه.
تصاوير نوع دوم: عده‌ای فريادزنان می‌دوند. در نگاه اول به نظر می‌رسد جعبه‌ای چوبی در حال فرار است و می‌خواهند آن را بگيرند. اما در واقع تابوت متوفیٰ است كه در معرض مراسم سياسی‌ـ‌عبادی تشويق جنازه قرار دارد. پيشتر، تفنگچيان در سالن عزاداری هر وقت و هر قدر دلشان بخواهد زير گوش عزاداران شليك می‌كنند و پسربچه‌ها با شادمانی می‌دوند تا پوكه‌های داغ را بردارند. حاضران حتی اگر پنبه در گوششان چپانده باشند ضربۀ موج در‌رفتن اين همه تير در فضای مسقــّف بايد حال بعضی را بد كند. درهرحال، به روی خودشان نمی‌آورند.
فيلمی از مراسم نوع اول می‌تواند در هر جای دنيا گرفته شده باشد. فيلمی از نوع دوم، حتی بدون گفتار و زيرنويس، از دور داد می‌زند آن‌جا يا فلسطين است، يا عراق، يا ايران يا پاكستان. حتی در ميانۀ آفريقا صف‌كشيدن و طبق فرمان تركه‌به‌دست‌ها منظم‌رفتاركردن تا اين حد دشوار نيست. در خاورميانۀ اسلامی، خود تركه‌به‌دست‌ها از عوامل بی‌نظمی‌اند.
در خاكسپاری امام راحل، كفن متوفیٰ را تكه‌تكه كردند و به يغما بردند. پس از رسيدن كفن زاپاس، تابوت با هليكوپتر از معركه به در رفت. عكس موحش سوگوارانی را كه حريصانه به پيكر نيمه‌عريان متوفیٰ زُل زده‌اند در مجموعه‌ای از عكسهای تاريخی قرن بيستم گنجانده‌اند.
مؤمنان معتقدند گرفتن زير تابوت و هفت‌قدم‌رفتن با آن ثواب دارد. اما وقتی تمام افراد دربند ثواب و عـِقاب نباشند چسبيدن به تابوتْ خبر از عارضۀ واگير و چيزهای ديگر می‌دهد. هنگام خاكسپاری احمد شاملو، نگارنده جزو كسانی بود كه در نتيجۀ هجوم ناگهانی حاملان جنازه و رَم‌كردن جمعيت، از پشت و به‌شدت به زمين افتادند.
باز هم انگار می‌خواستند تابوت را بگيرند تا در نرود. در فاصلۀ كوتاه آمبولانس تا محل دفن، جا برای هفت‌قدم‌رفتن ِ هزارها نفر نبود. پس بايد شتاب كرد و ديگران را كنار زد تا حضور در مراسم تشويق جنازه ثبت شود. با توجه به بيزاری ِ متوفیٰ از ورزش به‌طور اعم و ورزشهای خـَرَكی به‌طور اخص، شايد مثال خوبی نباشد اما به بيسبال و فوتبال آمريكايی می‌مانـْد كه برای بينندۀ ناوارد مشخص نيست دارند چكار می‌كنند.
گاه نه تنها سنـّت هفت قدم، بلكه حداقل وقار و طمأنينۀ عزا هم رعايت نمی‌شود. تشييع و تدفين بازيگر سينما و تلويزيون تبديل به محشر خر شد زيرا جماعت دنبال برنامۀ خودشان بودند و می‌خواستند با هنرپيشه‌های موجود، يا از آنها، عكس بگيرند.
============
تصاوير نوع يكم: جماعت صف كشيده‌اند تا به نوبت وارد مكانی شوند كه تابوت را برای ادای احترام در آن نهاده‌اند. روز بعد، همه ساكت و موقــّر و منظم ايستاده‌اند. دستۀ موزيك مارش عزا می‌نوازد. مردان كلاهشان را به احترام به دست گرفته‌اند و برخی زنان تور سياه بر چهره دارند. هنگام خاكسپاری، دستۀ تفنگداران اونيفرم‌پوش، در مسافتی دور از سوگواران، با فرمان نظامی به هوا شليك می‌كند. برگها شايد در باد تكان بخورد، آدمها نه.
تصاوير نوع دوم: عده‌ای فريادزنان می‌دوند. در نگاه اول به نظر می‌رسد جعبه‌ای چوبی در حال فرار است و می‌خواهند آن را بگيرند. اما در واقع تابوت متوفیٰ است كه در معرض مراسم سياسی‌ـ‌عبادی تشويق جنازه قرار دارد. پيشتر، تفنگچيان در سالن عزاداری هر وقت و هر قدر دلشان بخواهد زير گوش عزاداران شليك می‌كنند و پسربچه‌ها با شادمانی می‌دوند تا پوكه‌های داغ را بردارند. حاضران حتی اگر پنبه در گوششان چپانده باشند ضربۀ موج در‌رفتن اين همه تير در فضای مسقــّف بايد حال بعضی را بد كند. درهرحال، به روی خودشان نمی‌آورند.
فيلمی از مراسم نوع اول می‌تواند در هر جای دنيا گرفته شده باشد. فيلمی از نوع دوم، حتی بدون گفتار و زيرنويس، از دور داد می‌زند آن‌جا يا فلسطين است، يا عراق، يا ايران يا پاكستان. حتی در ميانۀ آفريقا صف‌كشيدن و طبق فرمان تركه‌به‌دست‌ها منظم‌رفتاركردن تا اين حد دشوار نيست. در خاورميانۀ اسلامی، خود تركه‌به‌دست‌ها از عوامل بی‌نظمی‌اند.
در خاكسپاری امام راحل، كفن متوفیٰ را تكه‌تكه كردند و به يغما بردند. پس از رسيدن كفن زاپاس، تابوت با هليكوپتر از معركه به در رفت. عكس موحش سوگوارانی را كه حريصانه به پيكر نيمه‌عريان متوفیٰ زُل زده‌اند در مجموعه‌ای از عكسهای تاريخی قرن بيستم گنجانده‌اند.
مؤمنان معتقدند گرفتن زير تابوت و هفت‌قدم‌رفتن با آن ثواب دارد. اما وقتی تمام افراد دربند ثواب و عـِقاب نباشند چسبيدن به تابوتْ خبر از عارضۀ واگير و چيزهای ديگر می‌دهد. هنگام خاكسپاری احمد شاملو، نگارنده جزو كسانی بود كه در نتيجۀ هجوم ناگهانی حاملان جنازه و رَم‌كردن جمعيت، از پشت و به‌شدت به زمين افتادند.
باز هم انگار می‌خواستند تابوت را بگيرند تا در نرود. در فاصلۀ كوتاه آمبولانس تا محل دفن، جا برای هفت‌قدم‌رفتن ِ هزارها نفر نبود. پس بايد شتاب كرد و ديگران را كنار زد تا حضور در مراسم تشويق جنازه ثبت شود. با توجه به بيزاری ِ متوفیٰ از ورزش به‌طور اعم و ورزشهای خـَرَكی به‌طور اخص، شايد مثال خوبی نباشد اما به بيسبال و فوتبال آمريكايی می‌مانـْد كه برای بينندۀ ناوارد مشخص نيست دارند چكار می‌كنند.
گاه نه تنها سنـّت هفت قدم، بلكه حداقل وقار و طمأنينۀ عزا هم رعايت نمی‌شود. تشييع و تدفين بازيگر سينما و تلويزيون تبديل به محشر خر شد زيرا جماعت دنبال برنامۀ خودشان بودند و می‌خواستند با هنرپيشه‌های موجود، يا از آنها، عكس بگيرند.
شکلکها
خواننده‌ای سراغ تصویرهای پیوست سیمای نجیب یک آنارشیست را می‌گیرد. هنگام هواکردن پی‌دی‌اف‌‌های کتاب، تصویرهای مرگ‌آفرین، به بیان اهل منبر و میکرفن، مغفول مانده بود.
آن کتاب مدتهاست نایاب شده و در شرایط نامطمئن و سخت ناامیدانهٔ کنونی که انتشار عنوان جدید و حتی تجدید چاپ به کمبود شدید کاغذ برخورده است تصاویر را برای خوانندهٔ علاقه‌مند فرستادم (1، 2، 3، 4).
چند سال پیش نسخه‌ای کمیاب از آخرین شمارهٔ قرن بیستم چاپ تیر 1303 (حاوی تصاویر قتـّال) که در اختیار داشتم به کتابخانهٔ ملی اهدا کردم. تنها نمونهٔ در دسترس اهل تحقیق است و امید که در خرتوخر رفت‌و‌آمد پیاپی رؤسا محفوظ بماند.
میرزاده عشقی پس از دوره‌ای سرخوردگی و افسردگی در سی‌سالگی از ناگهان‌نامه‌اش که طی سه سال بیست‌ویک شماره از آن بیرون داده بود دست کشید. سردبیر جدید در نخستین شمارهٔ دورهٔ تازه چهار نقاشی چاپ کرد در هجو سردار سپه فرمانده کل قشون و رئیس‌الوزرا.
آنچه حکم قتل عشقی را قطعی کرد نه محصول فکر و قلم او بود و نه حتی به سفارش او کشیده شده بود. در جامعه‌ای مانند ایران شکلک (کارتون، کاریکاتور) بر عامـّه اثری به‌مراتب قوی‌تر و فوری‌تر از شرح مکتوب دارد. برای بسیاری مرتکبان نوشته‌های هجوآمیز یا سروده‌های کفرگویانه اتفاقی ناگوار نیفتاد. کشیدن شکلک بارها خطرناک‌تر است و می‌توان گفت ردخور ندارد.
آن شمارهٔ قرن بیستم شنبه بیرون آمد و صبح پنجشنبه عشقی ترور شد. کمتر متنی ممکن است با این سرعت و قاطعیت به زندگی کسی خاتمه دهد.
28 مهر 91
خواننده‌ای سراغ تصویرهای پیوست سیمای نجیب یک آنارشیست را می‌گیرد. هنگام هواکردن پی‌دی‌اف‌‌های کتاب، تصویرهای مرگ‌آفرین، به بیان اهل منبر و میکرفن، مغفول مانده بود.
آن کتاب مدتهاست نایاب شده و در شرایط نامطمئن و سخت ناامیدانهٔ کنونی که انتشار عنوان جدید و حتی تجدید چاپ به کمبود شدید کاغذ برخورده است تصاویر را برای خوانندهٔ علاقه‌مند فرستادم (1، 2، 3، 4).
چند سال پیش نسخه‌ای کمیاب از آخرین شمارهٔ قرن بیستم چاپ تیر 1303 (حاوی تصاویر قتـّال) که در اختیار داشتم به کتابخانهٔ ملی اهدا کردم. تنها نمونهٔ در دسترس اهل تحقیق است و امید که در خرتوخر رفت‌و‌آمد پیاپی رؤسا محفوظ بماند.
میرزاده عشقی پس از دوره‌ای سرخوردگی و افسردگی در سی‌سالگی از ناگهان‌نامه‌اش که طی سه سال بیست‌ویک شماره از آن بیرون داده بود دست کشید. سردبیر جدید در نخستین شمارهٔ دورهٔ تازه چهار نقاشی چاپ کرد در هجو سردار سپه فرمانده کل قشون و رئیس‌الوزرا.
آنچه حکم قتل عشقی را قطعی کرد نه محصول فکر و قلم او بود و نه حتی به سفارش او کشیده شده بود. در جامعه‌ای مانند ایران شکلک (کارتون، کاریکاتور) بر عامـّه اثری به‌مراتب قوی‌تر و فوری‌تر از شرح مکتوب دارد. برای بسیاری مرتکبان نوشته‌های هجوآمیز یا سروده‌های کفرگویانه اتفاقی ناگوار نیفتاد. کشیدن شکلک بارها خطرناک‌تر است و می‌توان گفت ردخور ندارد.
آن شمارهٔ قرن بیستم شنبه بیرون آمد و صبح پنجشنبه عشقی ترور شد. کمتر متنی ممکن است با این سرعت و قاطعیت به زندگی کسی خاتمه دهد.
28 مهر 91
❤1
قضیهٔٔ ''پدر ملت'' در شعری که عشقی نسرود
http://www.mghaed.com/essays/snaps/97/attribution_of_a_lampoon.htm
http://www.mghaed.com/essays/snaps/97/attribution_of_a_lampoon.htm
hanging_judge (1).PDF
134.3 KB
hanging_judge (1).PDF
دربارهٔ ترجمهٔ رمانهای فارسی دری نویسندهٔ افغانستانی از انگلیسی به فارسی ایرانی.
حقوق بیگانه‌ها و زبان عموزادگان
حقوق بیگانه‌ها و زبان عموزادگان