Rahim Bagheri

چند کامنت بالاتر (”به نظر من قانون اساسی...“ الیٰ آخر) نظرم را در این باره عرض کرده‌ام.
صد و سیزده سال پیش ”مدرک معتبر از دانشگاههای معتبر“ هنوز علف خرس نشده بود و در شهر تهران ندرتاً کسی که به زبان انگلیسی در سطح میانه آشنا باشد پیدا می‌شد، تا چه رسد تسلط به متن حقوقی. با وجود آن بضاعت مختصر، پیشگامان فکر مشروطیت تمام سعی‌شان را کردند حاصل و محصول دو قرن قانون‌نویسی خارجه را وارد این مملکت کنند.

سال ۵٨ از مجموع سواد کل معممّان حاضر در مجلس خبرگان یک عدد دیپلم ادبی دبیرستان دارالفنون در نمی‌آمد. آیت‌الله دکتر سید محمد حسینی بهشتی (که ظاهراً خودش را کاردینال بدل از پاپ و رئیس واقعی و مادام‌العمر مملکت می‌دید) کلاس هشتم دبیرستان را ول کرد رفت آخوند شد. یعنی معلومات حدود ششم ابتدایی. بینهایت بعید بود حسینعلی منتظری فقیه‌الفقها قانون اساسی مشروطیت و متمم آن را با دقت خوانده باشد یا اسم جان استوارت میل به گوشش خورده باشد. کلاً در عرصهٔ دیانت، خواندن مثلا کتاب منتسکیو و داروین و فروید را مکروه و مذموم می‌دانستند. این کار یعنی قرآن کامل نیست و به حرف کفار نیاز است. هرچه در آن زمینه‌ها ‌گفتند حاشیه بر حاشیه و نظر بر نظر بر نظر بود. امروز هم فقط در معدود مواردی سطح سواد اهل حوزه و منبر بالاتر رفته. در آن مجلس، چند مکلای امروزی هم حضور داشتند اما زینب زیادی و دکور بودند. ابوالحسن بنی‌صدر گفت نمایندهٔ مجلس باید مصونیت داشته باشد. بهشتی گفت: انشاءالله هر وقت خودتان نماینده شدید چنان قانونی بگذرانید.

اما حرفم چیز دیگری است. قانون اساسی مانند مقررات راهنمایی و رانندگی نیست که چند آدم وارد، یا حتی یک نفر بنشیند تعیین کند این‌جا پارک کردن و آن جا دور زدن ممنوع، و بقیه ملزم به اطاعت باشند. مثال زده‌ام از ازدواج که ثبت محضری در واقع برای افراد ذینفع جانبی و بعدی است. همین طور مبایعه‌نامهٔ ملک و اتومبیل پیامد تمایل خریدار و رضایت فروشنده و صورت‌جلسهٔ دست‌به‌دست شدن وجه است. و بسیار مهمتر: مسئولیت. کلید خانه و اتومبیل دست هرکس باشد ساکن و راننده است اما مالک را قانون مسئول می‌شناسد. در تمام آن موارد، املاانشا و سواد و خوشنویسی و تحصیلات سردفتر در اصل موضوع بی‌تأثیر است ــــ مگر اینکه واقعاً افتضاح باشد.

همین طور قانون اساسی که برای آن معمولا واژهٔ تدوین به کار می‌برند نه نوشتن. یعنی جمعبندی و ماحصل تضاد عقاید و منافع دو یا چند نیروی اجتماعی را روی کاغذ آوردن، نه داستانسرایی و انشای اخلاقی. وقتی ارکان محکم باشد قانون اساسی آمریکا که پیشتاز و سرآمد تمام قوانین مشابه در ۲۵٠ سال گذشته است ۲٧ بار متمم خورده. یکی از آنها ریختن الکل در خندق بلا را ممنوع می‌کرد. وقتی دیدند سبب پیدایش امثال آل کاپون شده لغوش کردند.

یکی دیگر از آنها می‌گوید کسی را نمی‌توان مجبور به اقرار علیه خویش کرد. برعکس، در جهان‌بینی اسلامی اقرار و شهادت‌ به حق‌وحقیقت مرحله‌ای است در آمرزش. حالا در قانون اساسی بعدی ما بنویسند اعتراف‌گرفتن قدغن است؟ آنک کفن‌پوشان قمه به دست. وانگهی، نوشتند شکنجه ممنوع است اسمش شده تعزیر.

مشکل ایران کمبود قانون‌نویس دارای مدرک از دانشگاه معتبر نیست. ناسازگاری درونی و تضاد آشتی‌ناپذیر اسلام و ایران است. دو قوم چک و سلواک خیلی محترمانه طلاق گرفتند و کشور را دو قسمت کردند و تمام، چون تضاد و تقابل فرهنگی ندارند. جایی که ما گیر افتاده‌ایم خرده‌فرهنگ لائیک می‌گوید دین هم بخشی است از فرهنگ جامعه (”شهید مظلوم“ می‌گفت عده‌ای می‌خواهند دین را به سطح امری فرهنگی تنزل دهند)؛ خرده‌فرهنگ اسلامی می‌گوید گبربازی تمام شد رفت.

علی صدر
درباره
عشقی،سیمای نجیب یک آنارشیست

کمتر از سه‌هفته تا جلسه‌ی "نقد و بررسیِ کتاب عشقی: سیمای نجیب یک آنارشیست" اثر محمد قائد باقی مانده است. در این مدت تلاش خواهیم کرد با مرور بخش‌هایی از کتاب، به بحث بنشینیم و نکاتی از متن کتاب را جهت یادآوری آن‌هایی که خوانده‌اند یا آشنایی آن‌ها که هنوز نخوانده‌اند، دوره کنیم.
پیشگفتار کتاب با عنوان "نقد سیر اندیشه به عنوان ماجرای زندگی" در سایت مولف در دسترس و هم‌چون تمامیِ مقدمه‌های قائد خواندنی و پرنکته است؛ چه کتاب را در ادامه بخوانیم و چه نخوانده بگذاریم. کتاب متشکل از شش فصل است و تلاش خواهم کرد هر بار به بهانه‌ی یکی از فصول، به یکی از جنبه‌های زندگی میرزاده‌ی عشقی و نگاه مولف بپردازیم...

--- --- --- --- --- --- --- ------ --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- ---
فصل اول: در صحنه‌ی پیکار اجتماعی
تجربه‌های نوجوانی / سفر و مهاجرت / برصحنه‌ی تئاتر
--- --- --- --- --- --- --- ------ --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- ---

علی صدر

فصل اول: در صحنه‌ی پیکار اجتماعی
تجربه‌های نوجوانی / سفر و مهاجرت / برصحنه‌ی تئاتر
--- --- --- --- --- ---
همچنان‌که از عناوین فرعیِ بالا برمی‌آید، این فصل به مروری از سال‌های نخستین زندگیِ اجتماعی عشقی اختصاص دارد: به مسئله‌ی مهاجرتِ جمعیِ برخی فعالین اجتماعی/سیاسی و در نهایت عواملی که سبب شد عشقی به نگارش و برپایی اپرا و تئاتر متمایل شود. قائد با اشاره‌ای به وضعیت سیاسی-اجتماعی ایران در سال‌های جنگ اول جهانی و نفوذ‌ قوای روس از شمال و انگلستان از جنوب ایران، شرحی مختصر به دست می‌دهد و مهاجرت برخی مردان سیاسی به کرمانشاه به قصد تشکیل دولت در تبعید با حمایت مادی و معنوی آلمان را واکنشی به این ناپایداری و بی‌ثباتی ارزیابی می‌کند ؛ اگرچه آن حرکت نه در عمل و نه در سطح نظر بخت موفقیتی نداشت. عشقی بیست و یکساله بود که با آن گروه هم‌سفر شد.
قائد می‌نویسد:
" این سفر تأثیری خوشایند روی او نگذاشت و انگیزه های فردی اشخاص (صندوقهای لیره) و جنبه های منفی رفتارهای گروهی (کسب مقام و توانگری) در چشم او عمده شد. غلبه‌ی احساسات و هیجان آنی، زبان برا، میل به کارهای متهورانه و استقبال از ماجرا، و انتظارهای زیاد از دیگران را هم می توان در توصیف‌های او دید" و ادامه می‌دهد: " به عنوان عضوی جوان در میان گروهی مردان سیاسی کار و منتظر مقام، می‌نالد که چرا سران او را با خودشان به ترکیه نمی‌برند گرچه سرانجام خودش را به آنجا هم رساند."
ویرانه‌های مداین در راه سفر و دیدن اپرا در ترکیه مهمترین عوامل نوشتن و اجرای اپرای رستاخیز شهریاران ایران و کفن سیاه شد.

نویسنده، مضمون و محتوای اپرای مشهور عشقی را ناشی از همان جهان‌بینی می‌داند که با فرض گذشته‌ای باشکوه و عظمت برای ایران، حمله‌ی اعراب را شروع بر بادرفتن تمام فضایل و زیبایی‌ها می‌انگارد. در باب عدم انسجام طرز فکر نوگرایانه و تجدد خواهانه‌ی عشقی و بسیاری هم‌فکران او، قائد می‌نویسد:
" وقتی نظام امتیازهای موروثی را رد می‌کنیم و محکوم به فنا می‌شناسیم، نمی‌توان در عین حال به مغرب زمینیان سرکوفت زد که وقتی آنها "مردمی بودند همچون جانور جنگل نشین"، در مشرق زمین "نور معرفت پرتاب بود". این دو نوع تلقی متفاوت مشکل بتواند بخشی از یك ایدئولوژی واحد باشد. منزلت حکمای آتن در عهد باستان حق خاصی برای مردم امروز یونان ایجاد نمی‌کند. در رد نظام ارزشهای مبتنی بر تبار آن هم نه تبار دیروز و پریروز، بلکه تبار باستانی- غربیان می توانند به اقامه همان استدلالی بپردازند که اقشار مدافع شایسته سالاري هر جامعه ای در برابر طبقه حاکمه موروثی آن به کار می برند: امتیاز های موروثی ناشی از تصادف است و ملاك صلاحیت افراد نیست؛ و بیفزایند که امپراتوریهای شرق بر شمشیر متکی بودند و آن گاه که فرصت تجلی فکر خلاق پیش آمد از میدان به در رفتند، خود عشقی در جای دیگر، در غزلی با عنوان " زاظهار درد، درد مداوا نمی شود / شیرین دهان به گفتن حلوا نمی شود"، سرود
کم گو که کاوه کیست، تو خود فکر خودنما / بانام مرده مملکت احیا نمی‌شود"

قائد در ادامه به توصیف شکست تجاری و شاید فرهنگیِ اپرای عشقی در اصفهان و گراند هتل تهران می‌پردازد و او را با برشت مقایسه می‌کند که در زمانی مشابه اما در جایی متفاوت و به شیوه‌ای یکسره وارونه، کامیاب شد. دلایل آن شکست را برمی‌شمارد، خیالات و انتظارات خام و نگاه ناپخته‌ی شاعر جوان را به بحث می‌گذارد و هم‌زمان اراده‌ی راسخ، نیات خیرخواهانه و کوشش فرهنگی‌اش را محترم می‌شمارد و البته تذکر می‌دهد:
" نمی‌توانیم خودمان را جای او بگذاریم، چون بسیاری دگرگونی‌ها از آن زمان تاکنون روی داده و ما چیزهایی تازه تجربه کرده‌ایم و می‌دانیم. بنابراین، کمی بیشتر دانستن ما -و قضاوت کمی سختگیرانه‌ی ما- نسبت به عشقی دلیل خردمندتر بودن ما نیست، نتیجه‌ی گذشت زمان و انباشت اطلاعات است."

و این دوسه خط را شایسته‌است تا به انتهای کتاب مد نظر داشت. قائد در نوشتن این کتاب و مرور کارنامه‌ی عشقی سخت‌گیری نشان داده اما توجه به موضوع بالا سبب خواهد شد آن سخت‌گیری به حساب چیز دیگری –مگر نقد یک کارنامه- گذاشته نشود. درباره‌ی شیوه‌ و سبک به کاررفته در این زندگی‌نگاری، بعدها بیشتر خواهم گفت.

--- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- ---
فصل دوم: جهان‌بینی و اندیشه‌ی سیاسی
--- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- ---

اگر بی‌رحمانه دست به خلاصه‌کردن این فصل بزنیم و خود را مجاز به چلاندن بحث در چند خط کنیم، باید گفت حاویِ زمینه‌ای‌ست از تحولات جهانی و رشد ملی‌گرایی، توجه روشنفکران ایرانی به اختلاف عمیق غرب با شرق به طور عام و ایران به طور مشخص، مرور باوری رایج که مشروطیت شکست خورد، بررسی گرایشات و باورهای عشقی در چنین بستری و مقایسه با هم‌سلکان ایرانی و غیرایرانی و نقدِ برخی افکار عمدتا سیاسی او همچون عید خون و انقلاب دائم.

قائد درباره‌ی آن روزگار می‌نویسد متفکران ایرانی "نیروی نظامی غرب را صرفا نتیجه‌ی ترقی علوم نظری در دانشگاهها، و نه دنباله‌ی نیاز به دریانوردی و تجارت، گرفتند و علوم جدید را نتیجه‌ی اراده‌ی متفکران قلمداد کردند. پنداشتند که می‌توان علوم غرب را اقتباس کرد و قشون‌های بزرگی ترتیب داد اما بافت جامعه را دست نخورده باقی گذاشت. علم را از فرهنگ جدا فرض کردند و کوشیدند جنبه‌های مثبت، یعنی علوم و فنون را بگیرند، اما جنبه‌های منفی، یعنی برخی آرای سیاسی و فرهنگی غربیان را از آنها جدا کنند و دور بریزند. در کل، چون پانصد سال فرصت برای طی مراحل تمدن اروپا را در برابر خویش نمی‌دیدند، ذهن و اراده را بر شرایط مادی مقدم دانستند". از نگاه نویسنده تجویزهای اراده‌گرایانه این متفکران در باب تغییرات و تحولات مورد نیاز، به قصد یک‌شبه‌رفتنِ راه چند صد ساله‌ی اروپاییان بود.

عشقی مخالف فکر جمهوری بود و آن را با عناوینی نظیر جمهوری قلابی و جمهوری نابالغ می‌کوفت. در نگاه او مقدمات چنان نظامی فراهم نبود چون به سی‌سال زمنیه‌چینی نیاز دارد و دست‌کم دو هزار دیپلمه‌ی دارالفنون. او جمهوریت را بخشی یا پله‌ای از مسیر تکامل جامعه می‌دید که با فراهم آمدن زمینه و شرایطش به وقوع خواهد پیوست. مولف بعدها نشان می‌دهد که این طرز فکر آرام و باطمانینه الزاما شیوه‌ی همیشگی‌اش در مواضع اجتماعی نبود.

قائد معتقد است عشقی با تمایلاتی سوسیالیستی ستایش‌گر کارگران و توده بود اما فاقد تفکری منسجم در باره‌ی ملت، مردم و مفاهیمی نظیر آن. به زعم او عشقی در دریایی از متضاداندیشی و تناقض‌گویی سرگردان بود و "می‌توان چنین نتیجه گرفت که ملت را تمامیتی مقدس و قابل اتکا، اما جمع یا گروه یا دسته های مردم را گله‌هایی سزاوار تحقیر می‌داند. به بیان دیگر، مملکت را چیزی می بیند برتر و متفاوت از ساکنان آن و در ورای کل آدم‌هایی که در آن زندگی می‌کنند و زندگی خواهند کرد." قائد معتقد است به طور خلاصه از بیانات و توصیه‌های میرزاده چنین استنباط می‌شود که "مردم باید عجالتا کنار بایستند و منتظر رشد و ظهور«ملت» باشند، و ملتی آگاه، درس‌خوانده و شایسته و لایق به رهبری دوهزار دیپلمه‌ی دارالفنون". مجددا تاکید می‌کند عشقی صادق و وطن‌خواه بود اما این قرار و قاعده‌هایش راه به جایی نمی‌برد و اصولی بودند من‌درآوردی. مقایسه‌ی عشقی با تامس پین هم از دیگر بخش‌های این فصل است.

قائد در ادامه به طور مفصل به ایده‌ی عید خون می‌پردازد؛ فراخوانی همگانی از توده‌ی مردم برای نشان دادن ضرب شستی اساسی به خائنین ملت: با خاک یک‌سان کردن خانه‌هایش و قطعه‌قطعه کردن خودشان. در نقد این ایده، نویسنده معتقد است احساسات‌گرایی و سودازدگی در آن پیشنهاد موج می‌زند و گوینده توجه ندارد که آن به اصطلاح خائنان هم نماینده‌ی منافع گروه یا طبقه‌ای از مردم‌اند که کنار نخواهند ایستاد. در تحلیل این احساسات و عواطف، قائد جوانی و شورِ عشقی را فراموش نمی‌کند و معتقد است اگر زنده می‌ماند شاید می‌کوشید برای برخی پرسش‌ها پاسخ بیابد و ضعف‌های نظری‌اش را جبران کند. در هر حال، در آن ایام قلمی جوشان داشت و احساساتی جوشان‌تر:
ای‌کاش که یک روز ببینیم درین شهر
از خون همه نهر
در هر گذری لخته‌ی خون تا به کمر بود
دید چه خبر بود

قائد سپس به باوری رایج در باب شکست مشروطیت می‌پردازد که هم از سوی مخالفان و هم از سوی آزادی‌خواهان حمایت می‌شد، صد البته به دلایل و رویکردهایی متفاوت. عشقی هم از این مجموعه جدا نبوده و از منظر خویش در جستجوی راهی برای جبران این شکست تلخ بود. در چنین بستری‌ست که قائد معتقد است ایده‌ی انقلاب دائمِ عشقی، به شکلی پاسخ یا واکنش اوست به شکست مشروطیت. می‌نویسد:
" عشقی در شمار کسانی بود که، ده سال پس از استقرار مشروطیت، نهضت را از دست رفته می‌دیدند و کار آن را تمام شده می‌دانستند. انتظار او انقلاب دائمی است، و انقلاب دائمی را در این می‌بیند که از نفس افتاده ها و عناصر "خسته"، " مرتجع" و "قدیمی" کنار بروند تا يك عده آدمهای تازه تندرو بیایند و آزادی و مراتب تکامل را احياء نمایند."

قائد در ادامه به بررسی دقیقِ چهارمقاله از عشقی می‌پردازد که توصیف و تبیینی است از ایده‌های سیاسی‌اش در باب انقلاب و تحولات سیاسی اجتماعیِ مد نظرش. مولف اعتبار و تحسینی آشکار به این جنبه از کار عشقی می‌دهد و می‌نویسد:
"این چهار مقاله‌ی به هم پیوسته یکی از مواردی است که عشقی به بحث در جهات و جنبه های يك موضوع سیاسی- اجتماعی می‌پردازد و روشنگری را بر هجو و حمله مقدم می‌شمرد. گرچه روزنامه‌ی او بسیار نامنظم منتشر می‌شد، چنين مقاله‌هایی قاعدتا باید بر قشر محدود خوانندگان او که از میان خواص بودند، و از این طریق بر افکار عمومی، تأثیر گذاشته باشد. گذشته از این، از جنبه‌ی نظری هم حرف او جالب است و در هر عصری می‌توان درباره‌ی آن به بحث پرداخت. در آن دوره که ستون بسیاری روزنامه‌ها هنوز پر بود از بحر طویل‌هایی در باب حریت و ترقی، پرداختن به مباحثی چنین دقيق گامی بود به پیش."

در این صحاری همواره همه چیز ناپایدار بوده و نظم در بی‌نظمی است. در همین مطلب اخیر بحث کرده‌ام که ما هیچ شرایطی را قبول نداریم و هرچه شده نباید می‌شده. در قرن بیستم دو تا به اصطلاح انقلاب شد و یک نهضت راه افتاد، چهار تا شاه در تبعید مُردند، دو تا سلسله منقرض شد و پنج تا نخست وزیر کشته شدند باضافهٔ‌ دهها هزار نفر شهروند عادی در خیابان و زندان. حالا جماعت احساس ناآرامی‌ می‌کنند که بیست سال از ابتدای قرن گذاشت،‌ پس کو انقلاب این قرن ‌ما. عین معتادهایی که موادشان دیر شده.

و در حوزه‌بندی افکار عمومی، منطقهٔ حائل که به رژیم سابق مشروعیتی دو فاکتو می‌داد (با این حالت که هست و باید تحملش کرد) حالا از بین رفته. جای تردید است طبقهٔ جدید بتواند زمانی دراز در قدرت بماند و اموالی را که صاحب شده حفظ کند.
فروپاشی رژیم مقدس ممکن است حتی از غلبه و استیلایش وحشتناک‌تر باشد. بین کوه آتش و دریای یخ گرفتاریم.

قدم‏زدن در بازار افکار و توهّمات

گفت‌وگو با محمد قائد

فصل سوم‌ یادداشت علی صدر درباره میرزاده عشقی

--- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- ---
فصل سوم: پاره‌ای عقاید و احساس‌ها
--- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- ---
اگر مقرر بود یکی از فصول به عنوان جذاب‌ترین نائل شود، فصل سوم از کاندیداهای اصلی بود. بررسیِ برخی عقاید اجتماعیِ میرزاده‌ی عشقی و مرور زد و خوردها با مسایل روز و آدم‌های اطرافش، اشاراتی به اشعاری ناب و خوش‌آهنگ اما تند و آتشین، برجسته‌کردنِ روح خروشان شاعری جوان و آنارشسیت و نمایاندنِ سلیقه‌ی آدمی سطح‌بالا که از اجتماع اطراف سروگردنی افراشته‌تر دارد.

محمد قائد این فصل را با پرداختن به عشقی و مسئله‌ی حضور و حقوق زنان آغاز می‌کند. مروری کوتاه بر منظومه‌ی مشهور کفن سیاه که در آن، زنی روایت‌گرِ ویرانیِ ایران و گذشته‌ی باشکوه آن است. روایتی که گاه به سویی دیگر می‌غلطد و به داستان محدودیت و دربندماندگیِ زنِ ایرانی مبدل می‌شود. در زبان عشقی رهایی زن گویی به رهاییِ ایران می‌انجامد و سرنوشت این دو در هم تنیده‌است:
تو سیه‌بختی و بدبخت چو بخت تو منم
منم آنکس که بود بخت تو اسپید کنم
من اگر گِریَم، گریانی تو
من اگر خندم، خندانی تو

با راه‌اندازی مسابقه‌ای مکتوب در یکی از شماره‌های قرن‌بیستم (نشریه‌ی خود عشقی) در نگاه به رابطه‌ی زن و مرد از منظری اجتماعی، قدمی بزرگ بر می‌دارد در طرح مسایلی که در آن روزگار به ندرت در برابر چشمان جامعه قرار می‌گرفت. و می‌توان دید که آدم‌های پیشرو چگونه جامعه‌ را با قدم‌هایی آهسته به جلو می‌برند. در نگاه قائد، فارغ از نتایج قلمیِ آن مسابقه و برخوردهای کلامی بین موافقین ومخالف هر نظر، عشقی مشوق زنان شد تا به طرح موضوعاتی بپردازند و از آن مهم‌تر "از جانب خودشان، درباره‌ی خودشان" حرف بزنند: آن‌هم در نشریه‌ای معتبر و خواص‌خوان.
مولف البته موضع نقادانه‌اش را فراموش نمی‌کند و با تمام اعتباری که به عشقی به هیات روشنفکری با وجدان و صاحبِ بینش می‌دهد، اشارات کلامی او در میان زدوخورهایش را برمی‌شمرد که چگونه از فرهنگی مردسالار تاثیرپذیرفته: آن‌گاه که ضربه‌زدن به مسایل خویشاوندی و ناموسی را به عنوان حربه به کار می‌برد یا در بیانی که قائل به درجه دوم بودن زنان است می‌گوید:
زین قوم پولکی هنر جنگ می‌نخواه
هرگز مجو ز جنس مونث مذکری

موضع‌گیریِ عشقی درباره‌ی زنانه‌مردانه کردن پیاده‌روی خیابان لاله‌زار در ادامه و به عنوان برگی دیگر از اعتبار وی مورد اشاره قرار می‌گیرد. اعتراض آشکار به محدودیت تردد زنان و بیان آن‌که "شاهراه عمومی حمام نیست که زنانه مردانه داشته باشد" نشان از حضور آدمی داشت که تلاش می‌کرد در نقش منتقد اجتماعی با دولت و نظمیه سرشاخ شود و در تغییر اوضاع جامعه‌اش نقشی فعال داشته باشد.

قائد در ادامه مروری دارد بر طرز فکر عشقی در خصوص مذهب، به عنوان یک باور فردی از یک‌سو و نیرویی اجتماعی-سیاسی از سویی دیگر. به اعتقاد مولف، هم‌زمان که شاعر جوان از ثمره‌ی آشنایی با افکار غربیان، جهان‌بینی انسان‌محوری اختیار می‌کرد، به عنوان یک فعال اجتماعی و سیاسی، به نقش اهل دیانت بی‌توجه نبود و آن را در معادلات خویش لحاظ می‌کرد.

مرور آرا منظوم و منثور عشقی در باب سید ضیا، قوام‌السلطنه، مشیرالدوله و مستوفی‌الممالک از بخش‌های دیگر این فصل است که با بررسی دقیق‌تر و کامل‌تر مجادلات تند و بعد دوستی کمابیش پایدار عشقی و ملک‌الشعرا بهار ادامه می‌یابد. قائد در عین احتیاط به گمان‌زنی می‌پردازد که ادامه‌ی آن دوستی –اگر عشقی زنده می‌ماند- می‌توانست ثمرات مفیدی داشته باشد : "بهار این صلاحیت را داشت که سروده‌های او را اصلاح کند واز پریدن به اشخاصی درجه دو و سه در شعرهایی مطول و کم‌ارزش بازش بدارد" به اعتقاد قائد، در میان ادبای طراز اول بهار تنها کسی بود که عشقی را جدی گرفت و چه بسا دوست داشت. فصل با نمونه‌هایی شیرین و کمی حزن‌آلود از ابیات بهار در رثای عشقی و پس از مرگ وی پایان می‌یابد:
وه که عشقی در صباح زندگی / از خدنگ دشمن شبرو بمرد
پرتوی بود از فروغ آرزو / آن فروغ افسرد و آن پرتو بمرد
شاعری نو بود و شعرش نیز نو / شاعر نو رفت و شعر نو بمرد

علی صدر درباره میرزاده عشقی

فصل چهارم: ارزش ادبی

--- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- ---
فصل چهارم: ارزش ادبی
--- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- ---
هم‌چنان‌که از عنوان مشهود است، سیمای ادبیِ میرزاده در این فصل زیر ذره‌بین رفته؛ ظهورش در زمانه‌ی تغییر، حضور و تاثیرش در به حرکت درآوردن جریانی تازه، نظر برخی منتقدین ادبی درباره‌ی وزن ادبی او و مقایسه‌اش با نیما یوشیج.

بحث با این نکته آغاز می‌شود که هم درباره‌ی انتساب برخی اشعار و مطالب به عشقی جای ظن و تردید در میان است و هم ویرایش‌های متعدد و مجادله بر سر نسخه‌ی اصل آن‌ها. محمد قائد معتقد است عشقی عادتا سروده‌هایش را با شوق و شتاب به چاپ می‌فرستاد و گاهی بعدها دست به ویرایش و تصحیح‌شان می‌زد اما نظر به کوتاهیِ عمر و کوتاه‌تر بودن دوران فعالیت ادبی‌اش، می‌توان گمانِ قوی داشت که بسیاری تغییرات نتیجه‌ی دست خود شاعر نبود و حاصل کارِ دوستان و طرفداران و مصححان باشد. مولف در ادامه به برخی ابیات می‌پردازد و نمونه‌هایی را برای روشن‌شدن منظور و شرح حدسیاتِ خویش طرح می‌کند. به عنوان مثال، با مقایسه‌ی چاپ نخست شعری از عشقی با آن‌چه بعدها منتشر شد و حذف بیت: فرقی نباشد آنکه سوار تو خر شوند / یا آنکه تو همیشه خری را شوی سوار، نتیجه می‌گیرد: " دوستداران خوش‌نیت ظاهرا صلاح ندیده‌اند هجو گزنده‌ی شاعرِ جوان خشمگین نسبت به مردم زمانه‌اش در جایی انعکاس یابد."

قائد از این پس به بحثی مهم و کمی مناقشه‌برانگیز می‌پردازد: نقش میرزاده‌ی عشقی در نوگرایی و تجدد در ادبیات، به‌ویژه شعر، و کمی کلنجار با این ایده یا فرض که اگر عمر او این اندازه کوتاه نبود، حضور مستمر و سنگین‌اش چه تاثیری در جریان شعر نو در سال‌های بعدتر می‌گذاشت و تاریخ تحولاتِ این انقلاب ادبی چگونه نوشته می‌شد. روی‌هم‌رفته نظر نویسنده آن است که عشقی، اگرچه زود رفت و تاثیرش در آن تحولات عمیق و فراگیر نبود امادر همان مدت کوتاه، به لزوم تغییر توجه نشان داد، دست به تجربه زد و قدم‌هایی جدی برداشت. قائد می‌نویسد: " منتقدان ادبی درباره‌ی شعر عشقی نوشته‌اند، شاید درست‌تر باشد که بگوییم به او، با توجه به پیشرو بودنش در نوآوری، در بازار نقد و نقادی حجمی متناسب با سهمش اختصاص نیافته است، اما آثار او را منتقدانی منصفانه و حتی از روی علاقه ارزیابی کرده اند. این کمبود -اگر واقعا کمبودی باشد- نتیجه‌ی کوتاهی منتقدان نیست، به سبب کوتاهیِ عمر خود اوست: عشقی از دوره‌ی بلوغ شعر جدید، چه در وجه شخصی و چه اجتماعی، محروم شد و دشوار بتوان ادامه‌ی مسیرِ حرکت قطع شده‌ای را با نقطه‌چینی فرضی نشان داد. گر چه مجال نیافت دست به تحریر نظرات خویش در باب شيوه‌ها و سبک‌های ادبی در بحثی مستقل بزند، یادداشتهایش در ابتدای برخی سروده‌ها حکایت از توجه عمیق و دائمی او به موضوع سبك و نوگرایی دارد." و نیز در ادامه، ذکر نمونه‌هایی موفق از تجارب عشقی در قالب‌های پیشین ادبی –برای نشان دادن تبحر او در آن زمینه و پاسخ به کسانی که او را متهم به بی‌اطلاعی کردند- به میان می‌آید، نظیر این بیت مشهور:
گر این چنین به خاک وطن شب سحر کنم
خاک وطن که رفت، چه خاکی به سر کنم؟

مرور نخستین اظهارات عشقی در ابتدای منظومه‌ی نوروزنامه بخشی از واکاوی عقاید او در باب لزومِ نوگرایی‌ست که آشکارا عقاید وی را در همان ابتدای راه نشان می‌دهد، جایی که عشقی می‌گوید اگرچه ادبیات پارسی مورد ستایش است و یکتا جنبه‌ی آبروبخش ایرانیان در چشم دیگر اقوام، اما این سخن "ما را محکوم نمی‌دارد پیوسته سبک ادبی چندین ساله‌ی فرتوت را دنبال کرده و هی به کرات اسلوب سخن‌سرایی سخنوران عتیق را تکرار کنیم." و اضافه می‌کند حتی چیز خوب هم قابلیت‌ بهتر شدن دارد.

قائد ادامه می‌دهد که اگرچه عشقی به صراحت درباره‌ی تحول و انقلابی در ادبیات فارسی نوشت اما "اندیشه‌ی ایجاد «تشکیلاتی نو» در ادبیات فارسی نه به نام او، که به نام نیما یوشیج رقم خورد. با این همه مهم است که یکی از نخستین جرقه‌های این جنبش در روزنامه‌ی او زده شد." نویسنده سپس به شرح برخی توضیحات عشقی می‌پردازد تا تصویری دقیق‌تر از آن تحولات، آن‌چنان که در ذهن شاعر جوان نقش بسته بود، به دست دهد. نقلی از محمدعلی سپانلو در کنار گمان‌زنیِ پیشین مولف قرار می‌گیرد تا تاکید مجددی باشد بر اهمیت بالقوه‌ی عشقی در سپهر ادبیات نوین فارسی. به زعم سپانلو اگر عشقی زنده می‌ماند" به احتمال زیاد می‌توانست برای نسل بعد رقیب نیما باشد و شاید صراحت او مریدانی انبوه‌تر از شاعر یوش در پیرامونش گرد می‌آورد. هنر مردم‌گرای عشقی، که با استعداد او در خلق فضاهای نمایشی تؤام بود، می‌توانست شعر نو را سریع‌تر در گروه نخبگان، سپس در باسوادها و سرانجام در توده‌ها رسوخ دهد".

نویسنده در ادامه به مقایسه‌ی برخی اشعار نیما و عشقی می‌پردازد و نمونه‌هایی از آثار هریک را در کنار دیگری می‌گذارد و در نظری تحلیلی می‌نویسد " روحِ زمان و چشم‌انداز آینده منشأ اراده‌ی هنرمندان است و شاعران هم، مانند دیگر اندیشه‌ورزان، به خواست این روح پاسخ می‌دهند. بنابراین، بحث بر سر تقدم و تأخر عشقی و نیما در نوآوری ضروری به نظر نمی‌رسد، به جایی هم نخواهد رسید. کسانی حتی پیش از آن دو برای ایجاد تحول در زبان و در شعر کوشیده بودند، کسانی شکست خوردند، کسانی کمتر موفق شدند، کسانی در سایه رفتند و گمنام ماندند، کسانی درخشیدند. عشقی زود مرد؛ نیما به مدارج بالاتر و به پیشکسوتی رسید."

این خلاصه به درازا کشید اما اسباب تاسف خواهد بود اگر یکی از فرازهای جذاب شاعر آنارشیست و پرخروش را ناگفته بگذاریم، آنجا که در ابتدای یکی از سروده‌هایش خطاب به ادبای روزگار می‌نویسد "گمان دارم هیچ‌یک از گویندگان معاصرِ این گوینده تاکنون تعریف طبیعت را چنین طبیعی نکرده باشند". قائد به درستی و با نکته‌سنجی می‌نویسد: "چنین مبارزطلبیدنِ نوجوانانه‌ای، که کسی بگوید شما (یا به بیان مورد علاقه‌ی خودش «شماها») معاصر منید نه تنها سبب فاصله‌گرفتنِ «آقایان ادبا» می‌شود، که دوستانِ باالقوه را هم می‌رماند." این چنین بود که جز بهار، از سوی بیشتر معاصران در تحریم ماند، اگرچه در نهایت نامش در تاریخ رساتر و پررنگ‌تر از کسانی شد که چشم بر او بستند.

--- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- ---
فصل پنجم: مانیفست و بیانیه در قالب داستان منظوم
--- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- ---
کوتاه‌ترین فصل کتاب (که پیشتر و در چاپ اول بخشی از فصل چهارم بود) روی‌هم‌رفته به منظومه‌ی «ایدآل پیرمرد دهگانی» که به «سه تابلوی مریم» هم شناخته می‌شود، اختصاص یافته است. قائد این اثر را مشهورترین، پرخواننده‌ترین و اثرگذارترین منظومه‌ی عشقی معرفی می‌کند که اگر قرار بود از میان آثارش تنها یکی تجدید چاپ و ماندگار شود –به زعم وی- انتخاب منتقدان و سلیقه‌ی عامه‌ی خوانندگان متمایل به همین اثر می‌بود، و اضافه می‌کند: "برخی آثار دیگر عشقی برای مصارف سیاسی روز مهیج‌تر از ایدآل‌اند، اما اثر اخير منظومه‌ای است غمبار، رمان‌گونه و فکربرانگیز که به يقين تا سالها پس از تغيير سلطنت از قاجاریه به پهلوی و کمرنگ و فراموش‌شدنِ دعواهای صدر مشروطیت و سپس جمهوری‌خواهی، همچنان خواننده داشت و هنوز هم جذابیت دارد. برای شناخت عشقی به عنوان شاعر و روزنامه نگارِ توده، ایدآل مطلوب‌ترین نمونه است".

نگارش این منظومه در پاسخ به دعوتی‌ست از سوی فرج‌الله بهرامی در روزنامه‌ی شفق سرخ که از همه‌ی متفکران خواسته بود آرمان و غایت دلخواه خویش برای بهترکردن اوضاعِ ایران را روی کاغذ بیاورند. به بیان مولف، عشقی با آنکه می‌دانست داستان چیست و حریفان دنبال چه می‌گردند فرصت را برای ابلاغ پیام انقلابی-آنارشیستی خویش مغتنم شمرد. عشقی منظومه‌اش را در سه بخش یا به تعبیری در سه تابلو مکتوب کرد: شب مهتاب، با وصفی از طبیعت شمال تهران آغاز و با شرحی از قرار عاشقانه بین مریم و جوانی شهری و معاشقه‌ی آن دو ادامه می‌یابد. تابلوی دوم به توصیف روز مرگ مریم و سرگذشت تلخ او اختصاص دارد و تابلوی سوم مروری‌ست بر آنچه بر پدر مریم گذشته و وقایعی اجتماعی که زمینه‌ساز چنان سرنوشتی‌اند: از دست دادن حرفه و منصب به خاطر گردن ننهادن به خواسته‌ی نامربوط بالادستی، آوارگی از شهر و دیار، از دست دادن پسران در جنگ برای آزادی، دق‌کردن همسر و در نهایت فناشدن دختر.

از نگاه قائد، اگرچه عشقی تلاش می‌کند داستان خویش را در شکل تراژدی بازگوید، آن‌چه در نهایت از کار درمی‌آید ملودرامی‌ست به هدف تهییج خواننده و تاثیرگذاشتن بر فکر او از راه برانگیختن عواطفش. معتقد است عشقی چه‌بسا اشراف دقیقی به تفاوت این دو ژانر نداشت و اضافه می‌کند: "تمام تلاشهای او برای سوق دادن آن به سوی نمایشنامه‌ی تراژيك، و حتی گذاشتن عنوان نمایشنامه بر آن، و سوزناك‌تر کردن ماجرا و اشك‌گرفتن از چشم بیننده/خواننده، منظومه را به این سو می‌برد که هر چه عاری‌تر از واقع‌بینی و اعتدال، و هر چه انباشته تر از عواطف و احساسات گردد. از همین روست که ایدآل را در زمره‌ی آثار تهییجی عشقی گنجانده‌ایم: ادبیات در خدمت تبلیغ و تهییج."

فارغ از محتوا، به نظر قائد ساختار داستان هم به گونه‌ای چیده شده که تاثیر مد نظر عشقی مضاعف شود، یعنی به جای روایتی تاریخی از ابتدا به انتها، رشته‌ی وقایع به شکل دو-سه- یک است تا مسیر داستان از شیرین‌تر از عسل به‌جانب تلخ‌تر از زهر هدایت شود. و اگرچه هدف عشقی، طرح مشکلی فراتر از یک خانواده بود، در عمل –به زعم نویسنده- شکل و قالب کار نمی‌توانست از عهده‌ی آن منظور برآید، قائد می‌نویسد: "روش عشقی ترسیم جهان كوچك يك خانواده و يك شخص به عنوان بازتابی از جهان بزرگ‌ترِ مملکت و نمایانگر نتایج انقلاب مشروطه است. این سبک مبتنی است بر پرداخت ملودرام صرف، و ملودرام قالبی است بسیار ضعیف‌تر از آنکه بتواند محملی برای رساندن پیامی عظیم و عمیق باشد و کاری بیش از تهییج خواننده و برانگیختن احساسات او انجام دهد."

پس از سه تابلوی مریم، «جمهوری‌نامه» از پرخواننده‌ترین آثار عشقی یا منسوب به اوست، که در این فصل زیر ذره‌بین می‌رود. این اثر را کسانی منسوب به عشقی، کسانی منسوب به بهار و عده‌ای آن را اثری مشترک نتیجه‌ی همکاری آن دو می‌دانند. از نظر مولف، فارغ از محتویات این اثر، پیامدهای فردی و اجتماعی‌اش دلیل دیگری برای پرداختن به آن است. قائد می‌نویسد: "جمهوری‌نامه » تماما ساخته‌ی عشقی نیست؛ چون بار مخالفت با شاه شدن سردودمان خاندان پهلوی دارد از دیوان بهار حذف شد و چون از شخص او تصویری ملایم به دست می‌دهد شاید فعلا دوباره در آن گنجانده نشود. عشقی تا آن زمان آماج ضرب و شتم عمال قوام‌السلطنه و رضاخان، و حتی حمله‌ای شدید از سوی مخالفان سیاسی و قربانیان هجوهایش، قرار نگرفته بود، روزنامه‌اش هم هیچگاه توقیف نشده بود. می‌توان پنداشت که «جمهوری‌نامه» زمینه ساز قتل او در سه ماه بعد شد. بحث بر سر مالكيت يك شعر مردم‌پسند قدیمی نیست.

هم آن جنجال سیاسی و هم «جمهوری‌نامه» فراموش شده‌اند و به تاریخ پیوسته‌اند، اما با توجه به تأثیری که این منظومه بر افکار عمومی آن روزگار و، به احتمال زیاد، در قتل او داشت، این شعر زیرزمینی و محتوای آن جای توجه دارد."

اگرچه برخی جزئیات که در متن به آن‌ها اشاره می‌شوند اثر انگشت عشقی را نمایان می‌کنند اما کلیات اثر به سهم قابل توجه بهار صحه می‌گذارد. دوستان و دشمنان عشقی این اثر را به پای او نوشتند؛ گروه نخست به قصد اعتبار بخشیدن به او و گروه دوم به قصد انتقام‌جویی از او. و در نهایت آن اعتبار و محبوبیت اجتماعی بود که سه ماه بعد در شکل تشییع جنازه‌ای عظیم از مردم کوچه و بازار رخ نمود.

این فصل با مروری بر وقایع سیاسی-اجتماعی آن دوران پایان می‌یابد تا تصویری به دست دهد از روزگاری که جمهوری‌نامه از دلش درآمد و تلاش کرد در میان ابیاتش روایت خود را به گوش مردم برساند؛ روایتی از سرخوردگی و شکستی دیگر، و رنجی که گویی هم‌چنان ادامه خواهد داشت ... "دریغ از راه دور و رنج بسیار".