فصل سوم‌ یادداشت علی صدر درباره میرزاده عشقی

--- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- ---
فصل سوم: پاره‌ای عقاید و احساس‌ها
--- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- ---
اگر مقرر بود یکی از فصول به عنوان جذاب‌ترین نائل شود، فصل سوم از کاندیداهای اصلی بود. بررسیِ برخی عقاید اجتماعیِ میرزاده‌ی عشقی و مرور زد و خوردها با مسایل روز و آدم‌های اطرافش، اشاراتی به اشعاری ناب و خوش‌آهنگ اما تند و آتشین، برجسته‌کردنِ روح خروشان شاعری جوان و آنارشسیت و نمایاندنِ سلیقه‌ی آدمی سطح‌بالا که از اجتماع اطراف سروگردنی افراشته‌تر دارد.

محمد قائد این فصل را با پرداختن به عشقی و مسئله‌ی حضور و حقوق زنان آغاز می‌کند. مروری کوتاه بر منظومه‌ی مشهور کفن سیاه که در آن، زنی روایت‌گرِ ویرانیِ ایران و گذشته‌ی باشکوه آن است. روایتی که گاه به سویی دیگر می‌غلطد و به داستان محدودیت و دربندماندگیِ زنِ ایرانی مبدل می‌شود. در زبان عشقی رهایی زن گویی به رهاییِ ایران می‌انجامد و سرنوشت این دو در هم تنیده‌است:
تو سیه‌بختی و بدبخت چو بخت تو منم
منم آنکس که بود بخت تو اسپید کنم
من اگر گِریَم، گریانی تو
من اگر خندم، خندانی تو

با راه‌اندازی مسابقه‌ای مکتوب در یکی از شماره‌های قرن‌بیستم (نشریه‌ی خود عشقی) در نگاه به رابطه‌ی زن و مرد از منظری اجتماعی، قدمی بزرگ بر می‌دارد در طرح مسایلی که در آن روزگار به ندرت در برابر چشمان جامعه قرار می‌گرفت. و می‌توان دید که آدم‌های پیشرو چگونه جامعه‌ را با قدم‌هایی آهسته به جلو می‌برند. در نگاه قائد، فارغ از نتایج قلمیِ آن مسابقه و برخوردهای کلامی بین موافقین ومخالف هر نظر، عشقی مشوق زنان شد تا به طرح موضوعاتی بپردازند و از آن مهم‌تر "از جانب خودشان، درباره‌ی خودشان" حرف بزنند: آن‌هم در نشریه‌ای معتبر و خواص‌خوان.
مولف البته موضع نقادانه‌اش را فراموش نمی‌کند و با تمام اعتباری که به عشقی به هیات روشنفکری با وجدان و صاحبِ بینش می‌دهد، اشارات کلامی او در میان زدوخورهایش را برمی‌شمرد که چگونه از فرهنگی مردسالار تاثیرپذیرفته: آن‌گاه که ضربه‌زدن به مسایل خویشاوندی و ناموسی را به عنوان حربه به کار می‌برد یا در بیانی که قائل به درجه دوم بودن زنان است می‌گوید:
زین قوم پولکی هنر جنگ می‌نخواه
هرگز مجو ز جنس مونث مذکری

موضع‌گیریِ عشقی درباره‌ی زنانه‌مردانه کردن پیاده‌روی خیابان لاله‌زار در ادامه و به عنوان برگی دیگر از اعتبار وی مورد اشاره قرار می‌گیرد. اعتراض آشکار به محدودیت تردد زنان و بیان آن‌که "شاهراه عمومی حمام نیست که زنانه مردانه داشته باشد" نشان از حضور آدمی داشت که تلاش می‌کرد در نقش منتقد اجتماعی با دولت و نظمیه سرشاخ شود و در تغییر اوضاع جامعه‌اش نقشی فعال داشته باشد.

قائد در ادامه مروری دارد بر طرز فکر عشقی در خصوص مذهب، به عنوان یک باور فردی از یک‌سو و نیرویی اجتماعی-سیاسی از سویی دیگر. به اعتقاد مولف، هم‌زمان که شاعر جوان از ثمره‌ی آشنایی با افکار غربیان، جهان‌بینی انسان‌محوری اختیار می‌کرد، به عنوان یک فعال اجتماعی و سیاسی، به نقش اهل دیانت بی‌توجه نبود و آن را در معادلات خویش لحاظ می‌کرد.

مرور آرا منظوم و منثور عشقی در باب سید ضیا، قوام‌السلطنه، مشیرالدوله و مستوفی‌الممالک از بخش‌های دیگر این فصل است که با بررسی دقیق‌تر و کامل‌تر مجادلات تند و بعد دوستی کمابیش پایدار عشقی و ملک‌الشعرا بهار ادامه می‌یابد. قائد در عین احتیاط به گمان‌زنی می‌پردازد که ادامه‌ی آن دوستی –اگر عشقی زنده می‌ماند- می‌توانست ثمرات مفیدی داشته باشد : "بهار این صلاحیت را داشت که سروده‌های او را اصلاح کند واز پریدن به اشخاصی درجه دو و سه در شعرهایی مطول و کم‌ارزش بازش بدارد" به اعتقاد قائد، در میان ادبای طراز اول بهار تنها کسی بود که عشقی را جدی گرفت و چه بسا دوست داشت. فصل با نمونه‌هایی شیرین و کمی حزن‌آلود از ابیات بهار در رثای عشقی و پس از مرگ وی پایان می‌یابد:
وه که عشقی در صباح زندگی / از خدنگ دشمن شبرو بمرد
پرتوی بود از فروغ آرزو / آن فروغ افسرد و آن پرتو بمرد
شاعری نو بود و شعرش نیز نو / شاعر نو رفت و شعر نو بمرد

علی صدر درباره میرزاده عشقی

فصل چهارم: ارزش ادبی

--- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- ---
فصل چهارم: ارزش ادبی
--- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- ---
هم‌چنان‌که از عنوان مشهود است، سیمای ادبیِ میرزاده در این فصل زیر ذره‌بین رفته؛ ظهورش در زمانه‌ی تغییر، حضور و تاثیرش در به حرکت درآوردن جریانی تازه، نظر برخی منتقدین ادبی درباره‌ی وزن ادبی او و مقایسه‌اش با نیما یوشیج.

بحث با این نکته آغاز می‌شود که هم درباره‌ی انتساب برخی اشعار و مطالب به عشقی جای ظن و تردید در میان است و هم ویرایش‌های متعدد و مجادله بر سر نسخه‌ی اصل آن‌ها. محمد قائد معتقد است عشقی عادتا سروده‌هایش را با شوق و شتاب به چاپ می‌فرستاد و گاهی بعدها دست به ویرایش و تصحیح‌شان می‌زد اما نظر به کوتاهیِ عمر و کوتاه‌تر بودن دوران فعالیت ادبی‌اش، می‌توان گمانِ قوی داشت که بسیاری تغییرات نتیجه‌ی دست خود شاعر نبود و حاصل کارِ دوستان و طرفداران و مصححان باشد. مولف در ادامه به برخی ابیات می‌پردازد و نمونه‌هایی را برای روشن‌شدن منظور و شرح حدسیاتِ خویش طرح می‌کند. به عنوان مثال، با مقایسه‌ی چاپ نخست شعری از عشقی با آن‌چه بعدها منتشر شد و حذف بیت: فرقی نباشد آنکه سوار تو خر شوند / یا آنکه تو همیشه خری را شوی سوار، نتیجه می‌گیرد: " دوستداران خوش‌نیت ظاهرا صلاح ندیده‌اند هجو گزنده‌ی شاعرِ جوان خشمگین نسبت به مردم زمانه‌اش در جایی انعکاس یابد."

قائد از این پس به بحثی مهم و کمی مناقشه‌برانگیز می‌پردازد: نقش میرزاده‌ی عشقی در نوگرایی و تجدد در ادبیات، به‌ویژه شعر، و کمی کلنجار با این ایده یا فرض که اگر عمر او این اندازه کوتاه نبود، حضور مستمر و سنگین‌اش چه تاثیری در جریان شعر نو در سال‌های بعدتر می‌گذاشت و تاریخ تحولاتِ این انقلاب ادبی چگونه نوشته می‌شد. روی‌هم‌رفته نظر نویسنده آن است که عشقی، اگرچه زود رفت و تاثیرش در آن تحولات عمیق و فراگیر نبود امادر همان مدت کوتاه، به لزوم تغییر توجه نشان داد، دست به تجربه زد و قدم‌هایی جدی برداشت. قائد می‌نویسد: " منتقدان ادبی درباره‌ی شعر عشقی نوشته‌اند، شاید درست‌تر باشد که بگوییم به او، با توجه به پیشرو بودنش در نوآوری، در بازار نقد و نقادی حجمی متناسب با سهمش اختصاص نیافته است، اما آثار او را منتقدانی منصفانه و حتی از روی علاقه ارزیابی کرده اند. این کمبود -اگر واقعا کمبودی باشد- نتیجه‌ی کوتاهی منتقدان نیست، به سبب کوتاهیِ عمر خود اوست: عشقی از دوره‌ی بلوغ شعر جدید، چه در وجه شخصی و چه اجتماعی، محروم شد و دشوار بتوان ادامه‌ی مسیرِ حرکت قطع شده‌ای را با نقطه‌چینی فرضی نشان داد. گر چه مجال نیافت دست به تحریر نظرات خویش در باب شيوه‌ها و سبک‌های ادبی در بحثی مستقل بزند، یادداشتهایش در ابتدای برخی سروده‌ها حکایت از توجه عمیق و دائمی او به موضوع سبك و نوگرایی دارد." و نیز در ادامه، ذکر نمونه‌هایی موفق از تجارب عشقی در قالب‌های پیشین ادبی –برای نشان دادن تبحر او در آن زمینه و پاسخ به کسانی که او را متهم به بی‌اطلاعی کردند- به میان می‌آید، نظیر این بیت مشهور:
گر این چنین به خاک وطن شب سحر کنم
خاک وطن که رفت، چه خاکی به سر کنم؟

مرور نخستین اظهارات عشقی در ابتدای منظومه‌ی نوروزنامه بخشی از واکاوی عقاید او در باب لزومِ نوگرایی‌ست که آشکارا عقاید وی را در همان ابتدای راه نشان می‌دهد، جایی که عشقی می‌گوید اگرچه ادبیات پارسی مورد ستایش است و یکتا جنبه‌ی آبروبخش ایرانیان در چشم دیگر اقوام، اما این سخن "ما را محکوم نمی‌دارد پیوسته سبک ادبی چندین ساله‌ی فرتوت را دنبال کرده و هی به کرات اسلوب سخن‌سرایی سخنوران عتیق را تکرار کنیم." و اضافه می‌کند حتی چیز خوب هم قابلیت‌ بهتر شدن دارد.

قائد ادامه می‌دهد که اگرچه عشقی به صراحت درباره‌ی تحول و انقلابی در ادبیات فارسی نوشت اما "اندیشه‌ی ایجاد «تشکیلاتی نو» در ادبیات فارسی نه به نام او، که به نام نیما یوشیج رقم خورد. با این همه مهم است که یکی از نخستین جرقه‌های این جنبش در روزنامه‌ی او زده شد." نویسنده سپس به شرح برخی توضیحات عشقی می‌پردازد تا تصویری دقیق‌تر از آن تحولات، آن‌چنان که در ذهن شاعر جوان نقش بسته بود، به دست دهد. نقلی از محمدعلی سپانلو در کنار گمان‌زنیِ پیشین مولف قرار می‌گیرد تا تاکید مجددی باشد بر اهمیت بالقوه‌ی عشقی در سپهر ادبیات نوین فارسی. به زعم سپانلو اگر عشقی زنده می‌ماند" به احتمال زیاد می‌توانست برای نسل بعد رقیب نیما باشد و شاید صراحت او مریدانی انبوه‌تر از شاعر یوش در پیرامونش گرد می‌آورد. هنر مردم‌گرای عشقی، که با استعداد او در خلق فضاهای نمایشی تؤام بود، می‌توانست شعر نو را سریع‌تر در گروه نخبگان، سپس در باسوادها و سرانجام در توده‌ها رسوخ دهد".

نویسنده در ادامه به مقایسه‌ی برخی اشعار نیما و عشقی می‌پردازد و نمونه‌هایی از آثار هریک را در کنار دیگری می‌گذارد و در نظری تحلیلی می‌نویسد " روحِ زمان و چشم‌انداز آینده منشأ اراده‌ی هنرمندان است و شاعران هم، مانند دیگر اندیشه‌ورزان، به خواست این روح پاسخ می‌دهند. بنابراین، بحث بر سر تقدم و تأخر عشقی و نیما در نوآوری ضروری به نظر نمی‌رسد، به جایی هم نخواهد رسید. کسانی حتی پیش از آن دو برای ایجاد تحول در زبان و در شعر کوشیده بودند، کسانی شکست خوردند، کسانی کمتر موفق شدند، کسانی در سایه رفتند و گمنام ماندند، کسانی درخشیدند. عشقی زود مرد؛ نیما به مدارج بالاتر و به پیشکسوتی رسید."

این خلاصه به درازا کشید اما اسباب تاسف خواهد بود اگر یکی از فرازهای جذاب شاعر آنارشیست و پرخروش را ناگفته بگذاریم، آنجا که در ابتدای یکی از سروده‌هایش خطاب به ادبای روزگار می‌نویسد "گمان دارم هیچ‌یک از گویندگان معاصرِ این گوینده تاکنون تعریف طبیعت را چنین طبیعی نکرده باشند". قائد به درستی و با نکته‌سنجی می‌نویسد: "چنین مبارزطلبیدنِ نوجوانانه‌ای، که کسی بگوید شما (یا به بیان مورد علاقه‌ی خودش «شماها») معاصر منید نه تنها سبب فاصله‌گرفتنِ «آقایان ادبا» می‌شود، که دوستانِ باالقوه را هم می‌رماند." این چنین بود که جز بهار، از سوی بیشتر معاصران در تحریم ماند، اگرچه در نهایت نامش در تاریخ رساتر و پررنگ‌تر از کسانی شد که چشم بر او بستند.

--- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- ---
فصل پنجم: مانیفست و بیانیه در قالب داستان منظوم
--- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- ---
کوتاه‌ترین فصل کتاب (که پیشتر و در چاپ اول بخشی از فصل چهارم بود) روی‌هم‌رفته به منظومه‌ی «ایدآل پیرمرد دهگانی» که به «سه تابلوی مریم» هم شناخته می‌شود، اختصاص یافته است. قائد این اثر را مشهورترین، پرخواننده‌ترین و اثرگذارترین منظومه‌ی عشقی معرفی می‌کند که اگر قرار بود از میان آثارش تنها یکی تجدید چاپ و ماندگار شود –به زعم وی- انتخاب منتقدان و سلیقه‌ی عامه‌ی خوانندگان متمایل به همین اثر می‌بود، و اضافه می‌کند: "برخی آثار دیگر عشقی برای مصارف سیاسی روز مهیج‌تر از ایدآل‌اند، اما اثر اخير منظومه‌ای است غمبار، رمان‌گونه و فکربرانگیز که به يقين تا سالها پس از تغيير سلطنت از قاجاریه به پهلوی و کمرنگ و فراموش‌شدنِ دعواهای صدر مشروطیت و سپس جمهوری‌خواهی، همچنان خواننده داشت و هنوز هم جذابیت دارد. برای شناخت عشقی به عنوان شاعر و روزنامه نگارِ توده، ایدآل مطلوب‌ترین نمونه است".

نگارش این منظومه در پاسخ به دعوتی‌ست از سوی فرج‌الله بهرامی در روزنامه‌ی شفق سرخ که از همه‌ی متفکران خواسته بود آرمان و غایت دلخواه خویش برای بهترکردن اوضاعِ ایران را روی کاغذ بیاورند. به بیان مولف، عشقی با آنکه می‌دانست داستان چیست و حریفان دنبال چه می‌گردند فرصت را برای ابلاغ پیام انقلابی-آنارشیستی خویش مغتنم شمرد. عشقی منظومه‌اش را در سه بخش یا به تعبیری در سه تابلو مکتوب کرد: شب مهتاب، با وصفی از طبیعت شمال تهران آغاز و با شرحی از قرار عاشقانه بین مریم و جوانی شهری و معاشقه‌ی آن دو ادامه می‌یابد. تابلوی دوم به توصیف روز مرگ مریم و سرگذشت تلخ او اختصاص دارد و تابلوی سوم مروری‌ست بر آنچه بر پدر مریم گذشته و وقایعی اجتماعی که زمینه‌ساز چنان سرنوشتی‌اند: از دست دادن حرفه و منصب به خاطر گردن ننهادن به خواسته‌ی نامربوط بالادستی، آوارگی از شهر و دیار، از دست دادن پسران در جنگ برای آزادی، دق‌کردن همسر و در نهایت فناشدن دختر.

از نگاه قائد، اگرچه عشقی تلاش می‌کند داستان خویش را در شکل تراژدی بازگوید، آن‌چه در نهایت از کار درمی‌آید ملودرامی‌ست به هدف تهییج خواننده و تاثیرگذاشتن بر فکر او از راه برانگیختن عواطفش. معتقد است عشقی چه‌بسا اشراف دقیقی به تفاوت این دو ژانر نداشت و اضافه می‌کند: "تمام تلاشهای او برای سوق دادن آن به سوی نمایشنامه‌ی تراژيك، و حتی گذاشتن عنوان نمایشنامه بر آن، و سوزناك‌تر کردن ماجرا و اشك‌گرفتن از چشم بیننده/خواننده، منظومه را به این سو می‌برد که هر چه عاری‌تر از واقع‌بینی و اعتدال، و هر چه انباشته تر از عواطف و احساسات گردد. از همین روست که ایدآل را در زمره‌ی آثار تهییجی عشقی گنجانده‌ایم: ادبیات در خدمت تبلیغ و تهییج."

فارغ از محتوا، به نظر قائد ساختار داستان هم به گونه‌ای چیده شده که تاثیر مد نظر عشقی مضاعف شود، یعنی به جای روایتی تاریخی از ابتدا به انتها، رشته‌ی وقایع به شکل دو-سه- یک است تا مسیر داستان از شیرین‌تر از عسل به‌جانب تلخ‌تر از زهر هدایت شود. و اگرچه هدف عشقی، طرح مشکلی فراتر از یک خانواده بود، در عمل –به زعم نویسنده- شکل و قالب کار نمی‌توانست از عهده‌ی آن منظور برآید، قائد می‌نویسد: "روش عشقی ترسیم جهان كوچك يك خانواده و يك شخص به عنوان بازتابی از جهان بزرگ‌ترِ مملکت و نمایانگر نتایج انقلاب مشروطه است. این سبک مبتنی است بر پرداخت ملودرام صرف، و ملودرام قالبی است بسیار ضعیف‌تر از آنکه بتواند محملی برای رساندن پیامی عظیم و عمیق باشد و کاری بیش از تهییج خواننده و برانگیختن احساسات او انجام دهد."

پس از سه تابلوی مریم، «جمهوری‌نامه» از پرخواننده‌ترین آثار عشقی یا منسوب به اوست، که در این فصل زیر ذره‌بین می‌رود. این اثر را کسانی منسوب به عشقی، کسانی منسوب به بهار و عده‌ای آن را اثری مشترک نتیجه‌ی همکاری آن دو می‌دانند. از نظر مولف، فارغ از محتویات این اثر، پیامدهای فردی و اجتماعی‌اش دلیل دیگری برای پرداختن به آن است. قائد می‌نویسد: "جمهوری‌نامه » تماما ساخته‌ی عشقی نیست؛ چون بار مخالفت با شاه شدن سردودمان خاندان پهلوی دارد از دیوان بهار حذف شد و چون از شخص او تصویری ملایم به دست می‌دهد شاید فعلا دوباره در آن گنجانده نشود. عشقی تا آن زمان آماج ضرب و شتم عمال قوام‌السلطنه و رضاخان، و حتی حمله‌ای شدید از سوی مخالفان سیاسی و قربانیان هجوهایش، قرار نگرفته بود، روزنامه‌اش هم هیچگاه توقیف نشده بود. می‌توان پنداشت که «جمهوری‌نامه» زمینه ساز قتل او در سه ماه بعد شد. بحث بر سر مالكيت يك شعر مردم‌پسند قدیمی نیست.

هم آن جنجال سیاسی و هم «جمهوری‌نامه» فراموش شده‌اند و به تاریخ پیوسته‌اند، اما با توجه به تأثیری که این منظومه بر افکار عمومی آن روزگار و، به احتمال زیاد، در قتل او داشت، این شعر زیرزمینی و محتوای آن جای توجه دارد."

اگرچه برخی جزئیات که در متن به آن‌ها اشاره می‌شوند اثر انگشت عشقی را نمایان می‌کنند اما کلیات اثر به سهم قابل توجه بهار صحه می‌گذارد. دوستان و دشمنان عشقی این اثر را به پای او نوشتند؛ گروه نخست به قصد اعتبار بخشیدن به او و گروه دوم به قصد انتقام‌جویی از او. و در نهایت آن اعتبار و محبوبیت اجتماعی بود که سه ماه بعد در شکل تشییع جنازه‌ای عظیم از مردم کوچه و بازار رخ نمود.

این فصل با مروری بر وقایع سیاسی-اجتماعی آن دوران پایان می‌یابد تا تصویری به دست دهد از روزگاری که جمهوری‌نامه از دلش درآمد و تلاش کرد در میان ابیاتش روایت خود را به گوش مردم برساند؛ روایتی از سرخوردگی و شکستی دیگر، و رنجی که گویی هم‌چنان ادامه خواهد داشت ... "دریغ از راه دور و رنج بسیار".

--- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- ---
فصل ششم: تجربه‌ی روزنامه‌نگاری
--- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- ---
اگرچه قریحه‌ی شاعری و مرگ تراژیک و زود‌هنگام، مشهورترین وجوه شخصیتیِ عشقی بودند اما بدونِ دست‌زدن به حرفه‌ی روزنامه‌نگاری و انتشار "قرن بیستم" بعید بود آن‌چنان دیده می‌شد که شد، و سرنوشتش چنان رقم می‌خورد که خورد. قائد که خود روزنامه‌نگاری حرفه‌ای و مطلع از چم‌وخم کار است و صاحب‌امتیازیِ و مدیرمسئولی یک نشریه را علاوه بر چنددهه قلم‌زدن در نشریاتی تاثیرگذار در کارنامه دارد، در این فصل به‌گونه‌ای مفصل و بنیادین به بررسی این بخش از کارنامه‌ی عشقی می‌پردازد.

از نقطه‌نظر تاریخِ مطبوعات در ایران، قائد معتقد است ظهور قرن بیستم در یکی از مهمترین دوره‌ها اتفاق افتاد چراکه مطبوعات ایران: "از نظر مرجع به حساب آمدن و قدرت یگانه‌ی تأثیرگذاری بر افکار عمومی، در هیچ زمانی به اندازه‌ی حوالی سالهای ۱۳۰۰ یکه تاز نبوده اند. در این دوره، مطبوعات از دوره‌ی ستایش‌های قلم‌انداز و سرسریِ ترقی و حریت گذشتند و به مرحله‌ی اطلاع‌رسانی به معنی نوین رسیدند. در نشریاتی مانند نوبهار و شفق سرخ منظما مطالبی همه فهم چاپ می‌شد درباره‌ی تاریخ، جغرافيا، تاریخ ادبیات، علوم و دیگر موضوعهایی که دانستن آنها برای درک جهان ضرورت داشت." عشقی، امتیاز روزنامه‌ی قرن بیستم را در ابتدای سال 11300 گرفت و در اردیبهشت همان سال انتشارش را آغاز کرد. البته فارغ از روزنامه‌ی خویش، گاهگاه در شفق سرخ (به مدیریت علی دشتی)، نسیم صبا و سیاست هم مقاله می‌نوشت.

به تعبیر نویسنده، شیوه‌ی عشقی در روزنامه‌نگاری، هم در قیاس عمومی با سایر جراید روز و هم نسبت به سروده‌های خود او، متعادل و منصفانه بود، یا دست‌کم می‌کوشید چنان باشد. قائد اضافه می‌کند "این روش در سبك كار عشقی جا افتاد که کلام منظوم را بیشتر برای بیان احساسات سیاسی و نیز هجو و هزل، و نثر را برای بحث و روشنگری در موضوعهای مورد علاقه‌اش به کار ببرد. نکته‌ی کمی خلاف انتظار این است که گویی با زبان منظوم راحت‌تر می‌توانست به کسانی که از نظر سیاسی با آنها مخالف بود پرخاش کند تا با نثر. نمونه‌ای از نثر او در مورد سن وکلای مجلس (که در بخش «فراخوان انقلاب دائم» آوردیم) حتما دارای لحن تندی است، اما با رگبار اهانتهایی که در اشعارش بر سر دیگران می‌باراند قابل مقایسه نیست."

روی‌هم‌رفته به نظر مولف، کارنامه‌ی روزنامه‌نگاری عشقی را نمی‌توان موفق دانست، نه از نظر مالی و حرفه‌ای، و نه از نظرمعیارهای موجود این حرفه. اما برشمردن این دلایل، تصویر دقیق‌تری از چگونگی این عدم موفقیت و ناکامی به دست می‌دهد؛ نه تمام‌شان به شخص او باز می‌گشت و نه همه‌شان اجتناب‌پذیر بودند. به نظر قائد، انتشار اشعار خودش برای عشقی اولویت بالایی داشت و مهمترین دلمشغولی‌اش در انتشار روزنامه بود، آن سروده‌ها در میان مردم کوچه و باز برد داشت و به نظر می‌آمد عشقی در پی یافتن مخاطبانی از میان توده‌ی مردم بود. در همان حال، کوشش‌هایی می‌کرد برای جلب طبقه‌ی درس‌خوانده‌ها. در ادامه و از زبان عشقی، به شکلی گله‌مند، دلایل دشواری کارِ او و فشارهایی را می‌خوانیم که متحمل می‌شد تا حیات روزنامه ادامه یابد: هزینه‌های هنگفت مطعبه و کاغذ، کمبود متخصص و آدم کاربلد که مطلب علمی و فنی در اختیار روزنامه قرار دهد، دشواری خواندن در اثر بی‌کیفیتی چاپ و ناخوانا بودن متن‌ها و نامنظمی صفحات، فقر منابع خبری و در نهایت و شاید از همه تلخ‌تر و اثرگذارتر، نبود مخاطبی که حاضر باشد برای خواندن روزنامه پول بدهد. شرحی که در این صفحات می‌آید از منظر جامعه‌شناختی هم اهمیت دارد و نشان می‌دهد مسایلی در این سرزمین به نظر حل‌ناشدنی یا ابدی می‌آیند.

علاوه بر این، قائد نشان می‌دهد که عشقی خود در زمینه‌ی کار روزنامه‌نگاری بی‌نظم یا به تعبیر نویسنده ناپیگیر بود. نتیجتا مطلب مهمی از وقایع سیاسی را با آب و تاب و هیجاناتی خروشان منتشر می‌کرد اما در شماره‌ی بعدی یک‌سره آن‌را رها کرده و به چیزهای دیگر می‌پرداخت. از نظر قائد، انجسام در پرداختن به موضوعات می‌توانست خوانندگانی تازه را به سوی روزنامه‌اش بکشاند اما چنین اتفاقی نیافتاد، و نتیجه می‌گیرد "در عرصه‌ی روزنامه‌نگاری آشکارا بازیگوش و جز در مخالفت با وثوق الدوله و قوام السلطنه ناپیگیر بود و این را باید دلیل عمده‌ای دانست که چرا روزنامه‌اش تیراژ نمی‌گرفت. زمانی نوشته بود: «روزنامه باید حاوی اخبار مهمه و اطلاعات کافی از جریان امور اداری و اجتماعی مملکت باشد» اما به نظر نمی‌رسد توانسته باشد فکر خویش را جامه عمل بپوشاند.

پس از نزديك به سه سال انتشار جریده‌ای که قرار بود روزهای دوشنبه، چهارشنبه و جمعه منتشر شود، به زحمت توانست بیست و يك شماره بیرون بدهد؛ یعنی نه تنها از برنامه بسیار عقب بود، بلکه می‌توان گفت اصلا کارش راه نیفتاد، و تازه برای آنچه بیرون می‌داد خریدار کافی پیدا نمی‌کرد."

نویسنده در ادامه به بررسی موشکافانه‌ی آخرین شماره‌ی قرن بیستم می‌پردازد، شماره‌ای که عملا برآمده از قلم، اراده و سلایق او نبود، اگرچه در نهایت به قیمت جانش تمام شد. در نامه‌ای در آن شماره آشکارا روزنامه را به فردی به نام حبیب‌الله قدیری واگذار می‌کند اگرچه مسئولیت آن –دست‌کم از نظر قانونی- کماکان با او بود. قائد نشان می‌دهد چگونه گویی همه‌چیز دست به دست هم داد تا از او شهیدی ساخته شود و شاعر جوان و بی‌پروا که عقایدش را آشکارا فریاد زده بود و تحمل شده بود به خاطر چیزی که الزاما مسئله‌اش نبود و به شکلی که نماینده‌ی سلایق و معیارهای کاری‌اش نبود بر زمین افتد.

مضحک‌قلمی و کاریکاتور شیوه‌ی او نبود، در آن شماره اما، چاپ چنان چیزی با هدف گرفتن سردار سپه، کاری بود پرمخاطره و شخص رضاخان بر آن بود در برابرش بایستد و اجازه ندهد چنین چیزی تکرار شود: "در جامعه‌ای با اکثریت بی‌سواد، شب‌نامه‌کردنِ ترجیع‌بند و چاپ‌کردن مستزاد يك حرف است، و کشیدن کاریکاتور قدرتمندان در روزنامه‌جات حرفی دیگر... به این ترتیب، عشقی که روزنامه اش طی سه سالی که از انتشار آن می‌گذشت هیچگاه توقیف نشده بود، در واقع برای چیزی کشته شد که ارتباط چندانی به قلم او نداشت، گرچه از نظر حقوقی و قانونی مسئول آن بود. مستعاربودن تقریبا تمامی امضاهای این شماره، آن هم تنها چند ماهی پس از انتشار هجویه‌ی بی نام و نشان «جمهوری نامه» که پای عشقی نوشته شد، يقينا به پیچیدگی قضیه و خشم دشمنان عشقی افزود، همچنان که بعدها دوستدارانش از تشخیص اینکه چه مطلبی کار کیست درماندند و همه را به حساب او گذاشتند."

قائد این‌گونه نتیجه می‌گیرد که قتل عشقی به عنوان نخستین قتل سیاسیِ پس از کودتای 1299 فورا اسطوره شد و کسی علاقه‌مند نبود حتی بعدها پیگیر روشن‌شدنِ جزئیات ماجرا شود، و می‌نویسد "چرا با تحقیقات پیش‌پاافتاده‌ی کارآگاهی دست به طنین‌زدایی از یک شهادت رعدآسا و فروغ‌زدایی از یک مرگ درخشان بزنیم؟ عشقی همواره ارزوی مرگ کرده بود: اینک مرگ. و خواسته بود در راه وطن و مبارزه با جباران شهید شود: آنک شهادت." و ادامه می‌دهد: "بحث بر سر تاسف‌خوردن برای مرگ عشقی نیست؛ روزی سر انجام می‌مرد. بر سر مرگ برای چنین کاریکاتورهایی هم نیست. اما طعنه‌ی تاریخیِ غریبی است: مردی که شیفته‌ی آنارشیسم بود، چنان اغتشاشی گرداگرد نام خودش آفرید که او را برای کاری که دیگری انجام داد و آشکارا به سبک و سیاق او شباهت چندانی نداشت کشتند و اتهام او، ثابت نشده، در هاله‌ای از ابهام و افسانه باقی ماند. اگر نظر کسانی را که معتقدند «جمهوری نامه» کار بهار بود و ربطی به عشقی نداشت معتبر بگیریم، با چنین تصویر عجیبی روبه روییم: کسی شعری هجوآمیز گفت، دیگری روزنامه‌ای پر از شکلکهای موهن بیرون داد و به عقوبت آنها، نفر سوم و کمتر 'مقصری را که عاشق مرگ و مردن و شهادت بود کشتند و مرتکبان اصلی جان به در بردند."

نوشته علی صدر

چاپ جدید

ريشه‌های خصومت مسلمانان با غرب:
نيويورك را قاهره كنيم
 
گفتگو دربارهٔ کتاب نخستین مسلمانان در اروپا
 
در بیشتر دوران قرون وسطی سیاسیون دنیای اسلام به اروپا به عنوان تاریکی و بربریت و بی‌ایمانی مي‌نگريستند و معتقد بودند اروپا چیزي برای عرضه ندارد.  گهگاه دیپلمات‌ها، تاجران یا اسرای مسلمان با اروپايي ها دیدار می‌کردند و در بازگشت شرحی مختصر از راه و رسم غریبشان به هموطنان خویش ارائه می دادند.  لويس معتقد است كه ريشه مشكلات مسلمانان امروز نشناختن غرب است.  آيا ريشه مشكلات جوامع اسلامي به خصوص در خاورميانه به همين ناشناختگي تاريخي برمي گردد؟ يا منازعات ايدئولوژيكي نظير آنچه لويس و هانتينگتون در برخورد تمدن ها و فرهنگها طرح مي‌كنند در ميان است؟
 
پرسشهای شما بیشتر مربوط به زمان حاضر است حال آنکه روایات کتاب در نیمهٔ‌ قرن نوزدهم به پایان می‌رسد.  پاسخها نظر شخصی من است و امکان دارد از نگاه ناظرانی متفاوت و حتی مخالف نظر مؤلف آن کتاب باشد.

گذشته از بحثها، مقاله‌ها و کتابهای دیگرش، مؤلف تا آنجا که از این متن می‌توان استنباط کرد نتیجه نمی‌گیرد مشکل مسلمانان نشناختن غرب است.  به نظر من تصویری که نهایتاً به دست می‌دهد از این قرار است: مردم خاورمیانه با جهان‌بینی و روش زندگی کاملاً متفاوتی آشنا شدند که بسیار متفاوت با شیوهٔ‌ زندگی مألوف‌شان بود.  بعد نه ‌توانستند جامعه و آدم قبلی بشوند و نه خودشان را عوض کنند.  کپی‌برداری از فرنگ به حرف آسان‌تر بود تا در عمل.
  

 
عقب‌ماندگی مسلمانان در دوران استعمار و از كف دادن منابع و ثروت‌هايشان تا چه ميزان موجب تداوم بدبيني هاي تاريخي آنها به غرب شده است؟ آيا جوامع اسلامي همچنان از حل مسائل خود عاجزند و ناچار از وابستگي به غرب؟
 
مبدأ عصر استعمار را معمولاً از شکست ناپلئون در1815 و استیلای بریتانیا بر دریاها می‌گیرند.  کتاب مورد بحث مشخصاً بعد از این دوره را در بر نمی‌گیرد و اساساً دربارهٔ‌ رفتن مسلمانها به غرب است نه ورود فرنگی به شرق، گرچه به تأثیر یا در واقع بی‌تأثیری ورود قوای فرانسه بر مصریها می‌پردازد که نپرسیدند این اشخاص کی بودند،‌ چرا آمدند، چرا رفتند.  و به تصویر انقلابیون فرانسه در چشم دیپلمات عثمانی:

بدان سبب كه فرانسويان شاه ندارند ايجاد دولت هم براى ايشان ميسر نيست.  زياده بر اين مطلب، به علت فَترتى كه حادث گشته غالب مناصب عاليه قبضهٔ دنى‌ترينِ اشخاص بوده و گرچه از نجبا معدودى باقى مانده‌اند قوهٔ قاهره كماكان در يد قدرت اراذل و اوباش مى‌باشد.  بدين قرار ايشان عاجز بوده‌اند حتى از ترتيبات يك جمهورى.  بدان سبب كه اينان جز مجمعى از انقلابيون يا به بيان صريح تركى غير گله‌اى سگ نيستند، به هيچ طريق براى هيچ ملتى مقدور نيست از اين اشخاص انتظار وفاق و صداق داشته باشد.  ناپُليان يك سگ هارى است كه جهد مى‌نمايد كل ممالك را به اغتشاشى مبتلى گرداند كه دامنگير ملت ملعون وى گشته . . . تاليران [وزیر خارجه] يك كشيش فاسدى است... و الباقى صرفآ قطّاع‌الطريق مى‌باشند.
 
و نگاهش به شعار "آزادی، برابری، برادری":
 
ملت فرانسه (خدا خانه‌شان خراب و بيرقشان سرنگون كناد كه كفار جبّار و اشرار نابكارى مى‌باشند) نه به وحدانيت ربّ‌السماوات و الارض اعتقاد داشته و نه به رسالت شفيع روز محشر، بل تارك كل اديان و منكر آخرت و عِقاب گشته‌اند.  به روز قيامت اعتقاد نداشته و مدعى اين معنى هستند كه فقط مرور زمان ما را فانى گردانده و غير رحِمِ مادر كه ما را مى‌زايد و خاك كه ما را مى‌بلعد هيچ چيز وجود نداشته و سواى اين هيچ قيامت و بازخواستى و هيچ امتحان و مكافاتى و هيچ سؤال و جوابى در عالم نيست. . . . ايشان اظهار مى‌دارند كتب پيغمبران اولوالعزم اغلاط فاحش است و قرآن و تورات و اناجيل هيچ نيست اِلا اكاذيب و لاطائلات و آنان كه دعوى نبوّت كردند . . . به عوام جاهل دروغ گفتند . . . . و كل افراد در انسانيت متساوى و در بشريت متشابه و احدى را بر ديگرى برترى و امتيازى نيست و هركس صاحب اختيار جان خويش و مختار معيشت خويش در اين جهان است.  و در اين خيال فاسد و رأى باطل اصولى جديد ابداع و قوانينى وضع نموده و بناى هر آن چيزى گذاشته‌اند كه شيطان در گوش ايشان خوانده و اساس دين تخريب و از براى خويش مَنهيات تجويز و هر آنچه هواى نفس بطلبد از براى خويش مجاز مى‌دانند و عوام را به شرارت تحريص و به مجانين هذيان‌گو تبديل نموده و تخم فتنه ميان مذاهب كاشته و بين سلاطين و ممالك نفاق افكنده‌اند.
 
با مفروضات مستتر در سؤال شما، که خیلی هم رایج‌اند، موافق نیستم.

"عقب‌ماندگی" احساس ذهنی فرد ضعیف، و"ازکف‌دادن" چه بسا ادعایی باشد برای توجیه ناکامی‌.  نخستین هجوم اروپا به کشورهای مسلمان‌نشین در سالهای آخر قرن هجدهم روی داد که بناپارت وارد مصر شد تا در حرکت بعدی بند ناف بریتانیا به هند را قطع کند.  در کشتیهای جنگی‌اش نه تنها قشون بلکه محقق و کتابخانه و چاپخانه همراه برد و همین دانشمندان بودند که، ‌از جمله، تاریخ مصر باستان را نوشتند و کشف کردند هیروگلیف تا چه حد علائم است و تا چه حد خطی دارای ساخت زبانی.  اینها از مفتیان و علمای الازهر برنمی‌آید.  مصر اگر هم مستعمره بود مستعمرهٔ عثمانی بود و لویس اشاره می‌کند مصریهای دست‌نشاندهٔ سلاطین ترک در قرن نوزدهم به نسبت بیش از اربابانشان در استانبول پیشرفت کردند و راه و رسم فرنگ را بهتر یاد گرفتند.
 
مصر چه منابعی داشت و چقدر ثروت داشت که دیگران بردند و خوردند و قابل جایگزینی نبود؟ مشکل مصر این نیست که چپو شده و به خاک سیاه نشسته باشد؛ این است که قاطبهٔ مردمش نه وضع موجود را قبول دارند و نه قادرند سیستمی مبتنی بر اجماع و آرای عمومی ایجاد کنند زیرا خرده‌فرهنگ‌هایش را شکافی عمیق از یکدیگر جدا می‌کند.  از دهه‌ها پیش کار هیئت حاکمه این بوده که به متجددها هشدار بدهد دنبال انتخابات آزاد و عادلانه نروند چون می‌بازند و اخوان مسلمین مسلط می‌شوند و پدرشان را درمی‌آورند.  و به سنتگرایان بگوید: ببینید ما متجددها را مهار می‌کنیم تا مزاحم دین شما نشوند.
 
آدم وقتی چیزی را دانست نمی‌تواند تصمیم بگیرد نداند.  در عوض، انداختن مشکل خودش به گردن دیگران زیاد دشوار نیست. اینکه جامعه‌ای با اکثریت مسلمان، مثل مصر، به گفتهٔ شما، همچنان از حل مسائل خود عاجز مانده نه گناه ناپلئون است و نه تقصیر بریتانیا و وابستگی به آمریکا و دیگران. سالها با روسها هم اختلاط کردند اما لابد غیر از این و بهتر از این نمی‌تواند باشد.  غرب و استعمار نو و کهنه و کلاً جامعهٔ بشری چه خاکی به سر کند تا در مصر "بدبینی‌های تاریخی، تداوم" نیابد و ناچار از وابستگی به جایی نباشد؟ به دهها میلیون مصری ویزای اُورت و اجارهٔ‌ اقامت و کار و تحصیل بدهد تا بروند وسط خیابانهای اروپا بایستند نماز جماعت بخوانند و خواستار استعمال روبنده و برچیده‌شدن مسیحیت شوند؟

مستعمره‌چی‌ در زمانهای دور هر غلطی کرد یا نکرد، مردمی که نسلهاست نه استعمارگر دیده‌اند و نه نوکر کسی بوده‌اند حالا دلشان می‌خواهد بریزند نیویورک را مثل قاهره کنند تا وعدهٔ الهی تحقق یابد و حق به حقدار برسد.
 
موضوع یورش و غلبه و استیلاست.  غربیها می‌بینند اهل دیانت در مصر و پاکستان و امثال اينها چه رفتاری با ساکنان قدیمی‌تر این سرزمین‌ها می‌کنند و تردیدی ندارند که خودشان اگر شکست بخورند وضعشان به‌مراتب بدتر خواهد بود.  کشورهای مسلمان‌نشین،‌ از جمله ایران، وحشت دارند حتی یک دانه فلسطینی راه بدهند.  همه دیدند آن طایفه در کویت چه رفتاری با میزبان مغلوب کرد.

اگر مردم این دور و برها "همچنان از حل مسائل خود عاجزند" پس دیگر داستان "تداوم بدبینی و وابستگی" چیست؟ ایرانی و عرب با پول نفتی زندگی می‌کنند که غربیها کشف کردند و مصری نان آثار باستانی‌ا‌ش را می‌خورد که باز غربیها کشف یا در واقع ایجاد کردند.
 

  
آيا قطب‌بندی‌های ديني كه از سوي طيف‌هاي راديكال مسلمان و مسيحي در صحنه سياسي جهان صورت گرفته، به افزايش فاصله ميان كشورهای مسلمان و غرب كمك نمي‌كند؟
 
شاید دقیق‌تر باشد بگوییم افزایش فاصله سبب تخاصمی از سوی خاورمیانه شده که به نوبهٔ ‌خود فکر استفاده از سپر دین در غرب را مطرح کرده است.  و پناه‌گرفتن غربیان پشت سپر دین عاملی جدید شده برای ادامهٔ نبرد.

در مثالی برای سپر دفاعی دین، در ایران سالهاست بیش از یک نظر دربارهٔ صفویه میان اهل تاریخ رواج دارد: ناچار بودند برای دفاع از کشوری که اولین بار بود به شکل کنونی تشکیل می‌شد عامل مذهب شیعه را تقویت کنند؛ یا: از نظر استراتژیک ناچار از چنین اقدامی نبودند و برای کوبیدن میخ خاندان خودشان بود.  و چند نظر بینابینی.
 
درهرحال، در چرخش و تسلسل وقایع تاریخی، معلول ممکن است علتی جدید برای خودش بیابد یا حتی بتراشد که غیر ازعلت پدیدآورندهٔ اولیه باشد.  توجه داشته باشیم جنگ فعالیتی است نهایتاً اقتصادی و یک رشته لشکرکشی در مجموع باید خرج خودش را در بیاورد و سود هم بدهد.  اروپاییان نخستین بار هم برای دفاع از مسیحیت و هم چنگ‌انداختن به ثروتهایی که در شرق مدیترانه دست‌به‌دست می‌شد به این سو آمدند.  پاپها خرج نفرجمع‌کردن شوالیه ها را دادند با این حساب که هم ثواب دارد و هم غنایم می‌آورد.  اروپاییان هشت قرن بعد هم که باز با کشتی توپدار وارد شدند برای دست‌انداختن بر منابع بود.

 
در دویست سالی که بر هند و در صدوسی‌چهل سالی که بر منابع خاورمیانه و شمال آفریقا مسلط بودند بسیاری چیزها دربارهٔ این ملتها فهمیدند و یاد گرفتند.  ادوارد سعید دلخور بود که شرق‌شناس‌ها حساب ایران و هند و بودا را از عربها جدا می‌کنند: به اولی با محبت می‌پردازند، به دومی با تحقیر.
 
درهرحال، گذشته از اینکه غربیها چه کسی را کمتر یا بیشتر دوست داشته‌اند، واقعیت این است که منکر روح و فرهنگ در انسان شرقی نبودند و نیستند.  در هنر و ظرایف و ادیان و مذاهب آنها تحقیق ‌کردند و ‌کوشیدند باورهایشان را بفهمند.
 
در حوالی ما، فرنگی را فاقد روح انسانی و شرف و غیرت و جوانمردی و نوعدوستی و بسیاری چیزهای دیگر می‌دانند.  با صراحتی باورنکردنی می‌گویند و می‌نویسند غربی اصلاً انسان نیست، جانوری است دو پا.  در ایران موسیقی کلاسیک مجاز یعنی ترجیحاً صدای انسان و خصوصاً آواز زن مطلقاً نداشته باشد؛ ثانیاً برانگیزاننده نباشد، یعنی حال ندهد و بی‌معنی به گوش برسد (مانند ساخته‌های باخ و بتهوون).
 
عربهایی قرنهاست در سوگ اخراج از اسپانیا مویه می‌کنند زیرا معتقدند آندلس را از حضیض دارالکفر به اوج دارالایمان تعالی دادند و حق بود تا ابد مال خودشان باشد.
به نظر من حرفهایی که با عنوان مسلمانان مدرن و نواندیش و مداراگر و غیره از پشت میکرفن می‌زنند انشا و باد هواست چون این پرُفسورها و فضلا تأثیری در جریان توسل به خشونت ندارند.  تعداد مسلمانهایی که معتقدند نه تنها آندلس بلکه کل دارالکفر به دامان آنها برخواهد گشت به آن اندازه هست که غرب را زهره‌ترک کند.
 
در یک نظرسنجی و مناظرهٔ‌ تلویزیونی یکی‌دو سال پیش در دوحه، قطر، 65 درصد حاضران درس‌خوانده و شیکپوش و خارج‌دیدهٔ جلسه گفتند نفت بلای جان ملتهایشان شده. قابل پیش‌بینی است ادامهٔ‌ گلایه این باشد که چرا قدری از همین پول نفت را خرج نکنیم تا دخل آدمهایی را که برایمان مسئله درست کرده‌اند بیاوریم؟
 
شاید می‌توانستم پاسخ این سؤال شما را کوتاه‌تر داده باشم: مسیحیان و یهودیان هرگز اسلام را به عنوان دین الهی به رسمیت نشناختند؛ و مسلمانها از همان روز اول به مسیحیان و یهودیان گفتند تا پس‌گردنی نخورده‌اید بساط مذهب منسوخ‌تان را جمع کنید.
 
قطب‌بندی‌های دينی از سوی طيفهای راديكال مسلمان و مسيحی یعنی جار زدن حرفهایی که از نزاکت اجتماعی بهتر است به زبان نیاید. با یک تفاوت بسیار مهم: محققان مسیحی و یهودی بسیاری حرفهای منتشرنشده دربارهٔ‌ اسلام دارند.  مسلمانها که تحقیق چندانی دربارهٔ‌ مذاهب به‌اصطلاح منسوخ نکرده‌اند زرّادخانهٔ علمی‌شان محدود است به مقداری تهدید.
 

  
لويس در جايي از كتابش كه به چالش هاي ميان جریان‏های ارتباطی مسلمان و غیر مسلمان مي‌پردازد، نگاه دين‌محور جامعه مسلمانان را مورد نقد قرار مي دهد و مي نويسد كه مسلمان ها تفاوت اساسی میان خودشان و دنیای خارج را در پذیرفتن یا رد پیام اسلام مي ديدند و ديگري را كافر مي پنداشتند. اين نگاه هم اينك در حاشيه‌نشين هاي كشورهاي اسلامي به صورت يك ايدئولوژي سياسي درآمده و تروريسم را پرورانده است. چه عواملي به رشد يا دست كم حفظ اين نگرش كمك كرده است؟
 
لویس هرچه بگوید یا نگوید، نگاه دین‌محور منحصر به مسلمانها نیست.  مسیحیانی دیده‌ام که وقتی از آلام و مصائب عیسی برای رهاندن بشر (کل بشریت، نه من یا ما یا عده‌ای) از گناه نخستین صحبت می‌کنند اشک از چشمشان جاری می‌شود.  اما قرنهاست به‌تجربه به این نتیجه رسیده‌اند که جنگ باید صرفهٔ اقتصادی و نتیجهٔ‌ واقعی داشته باشد، و ناچار باید با کمترمؤمنان و حتی غیرمؤمنان کنار آمد و اینکه اینها به جهنم می‌روند یا نمی‌روند مسئلهٔ خودشان است.

یهودیها رستگاری را مربوط به قوم و قبیله می‌دانند و بی‌ذرّه‌ای تخفیف معتقدند نژاد برگزیدهٔ خداوندند و هیچ‌گاه زیر بار این حرفها نرفته‌اند که شخصی به نام عیسی مسیح ظهور کرد و باقی قضایا.  اما مهم این است که، یکم، سرانجام نتیجه گرفتند مسیحیان قدرتمندند و صلاح است بحث آنچه دوهزار سال پیش در شهر ناصریه اتفاق افتاد یا نیفتاد بین نویسندگان و خوانندگان کتابها بماند و به کوچه و خیابان کشانده نشود.  امروز بخشی اساسی از جهان غرب شده‌اند و هرکس به آنها بگوید بالای چشمت ابروست به دردسر می‌افتد و ممکن است شغلش را از دست بدهد.
 
دوم، دولت قومی‌ـ نژادی‌شان را کسانی بر پا کردند که معتقد بودند چماق بزرگی در دست داشته باش اما اگر لازم شد بحث کن که حقیقت و معنویت غیر از سیاست است (اسحاق رابین،‌ نخست وزیر اسرائیل، را کسانی کشتند که معتقدند حقیقت ازلی و ابدی قابل مذاکره نیست).

 
فهرست خودمحورها را می توان با ژرمنها ادامه داد که از عهد جنگل‌نشینی ادعا می‌کردند وارثان برحق جهان و دنبالهٔ امپراتوری مقدس روم‌اند (یعنی همان کسانی که زمانی مسیحیان را جلو شیر می‌انداختند تا بالاخره اناجیل را سر هم کردند)، و با چینیها که کسی جز خودشان را داخل آدم نمی‌دانند.
 
در دنیای پس از جنگ دوم، نخستین تروریستهایی که بمب گذاشتند و درهتل بمب گذاشتند یهودیانی بودند مخالف قیمومت بریتانیا بر فلسطین. بعد استقلال‌طلبان ایرلندی در انگلستان بودند به قصد کشتن مارگرت تاچر(هتل از این نظر هم مهم است که قربانیانی ماست خودشان را می‌خورند و تروریست ذرّه‌ای اهمیت نمی‌دهد چه کسانی را می‌کشد). و بمب‌ترکاندن انتحاری را نخستین بار کسانی در سریلانکا باب کردند. اما حالا که آدمها را با بمب در بازار تره‌بار و قهوه‌خانه و کنار خیابان تکه‌تکه می‌کنند لابد جایی است در خاورمیانهٔ ‌اسلامی. اگر هم بمبی در ایستگاه راه آهن بترکد، مثل اسپانیا، کار مسلمانهاست.
 

  
مسلمانان در دوره هايي مترجم آثار يوناني و رومي بودند.  يعني منابع مهم و معتبر غربي را شناخته بودند.  چه عواملي به آن رشد كمك كرد و از چه زمان و به چه دليل ايستايي فرهنگي و ركود ترجمه آثار غربي شروع شد؟
چیز بیشتری برای ترجمه‌کردن نماند.  اهل نظر در جوامع اسلامی برای علوم بازمانده از تمدنهای بربادرفتهٔ ‌یونان و روم ارزش قائل بودند اما ترجمه‌کردن بلد نبودند، اساساً هیچ‌گاه یونانی و لاتین نمی‌دانستند،‌ به زبانی جز عربی، ترکی یا فارسی آشنایی نداشتند و بخش بزرگ و الهام‌بخش‌ متون یونانی، ‌یعنی سیاست و آثار ادبی، هرگز به عربی ترجمه نشد.
شما امروز اگر یک نفر در تمام حوزه‌های علمیهٔ‌ ایران و عراق نام بردید که متن اصلی کتاب  چرا مسیحی نیستم برتراند راسل را که بسیار مورد علاقهٔ حضرات است دیده باشد، بداند هر سه اشارهٔ گذرا به اسلام در برگردان آن به فارسی حذف شده، یا بتواند نظر بدهد علامت سؤال که در اصل عنوان کتاب وجود ندارد، و منطقاً نباید داشته باشد، در ترجمهٔ بازاری‌اش بجا یا نابجاست، من هم قبول می‌کنم زمانی هزارها مترجم مسلمان وجود داشته‌.
لویس می‌نویسد: "در واقع تا شروع عصر جديد، اروپا جز بردگانش فاقد عامل ديگرى بود كه توجه مسلمانان را جلب كند يا كنجكاوى‌شان را برانگيزد.  درست است كه مسلمانان به بخشهايى از تمدن يونان باستان بسيار علاقه داشتند، اما علاقه‌شان محدود به موضوعهاى مفيد بود: طب، شيمى، رياضى، جغرافيا، نجوم، و نيز فلسفه در آن روزگار همچنان در شمار علوم مفيد به حساب مى‌آمد.  مسلمانان قرون وسطى بخشهايى بزرگ از متون فلسفى و علمى يونان باستان را ترجمه كردند ـــ يا، به بيان دقيق، ترجمه‌هايى فراهم كردند ـــــ اما به شاعران، نمايشنامه‌نويسان يا مورخان يونانى علاقه‌اى نشان نمى‌دادند."
برای چاپ دوم کتاب، در نامه‌ای از او پرسیدم منظورش از "ترجمه‌هایی فراهم کردند" چیست.  جواب داد: "بیشتر ترجمه‌ها نه کار مسلمانان بلکه کار مسیحیان و یهودیانی بود که عربی می‌دانستند" (توضیح او را در پانویس کتاب افزوده‌ام).
نیوتن گفت دورترها را دید چون بر شانهٔ‌ غولها ایستاد.  ‌مسعودی، خوارزمی، رازی، جابربن‌حیـّان، ابن هیثم، فارابی و، دو قلـّهٔ رفیع دانش بشر در آغاز هزارهٔ‌ دوم، بیرونی و ابن‌سینا جوهر و قلب و لبّ معلومات یونانی‌ـ رومی را در مشت داشتند بی‌آنکه یونانی یا لاتین بدانند.  در تربیت عالـِم مسلمان سروکار مستقیم یا حتی لمس متون مشکوک کفـّار کاری پست در حد کاتبان قلم‌به‌مزد یهود و نصارا تلقی می‌شد، نه مؤمن محترم ِ طیّب و طاهر که قرار است روزی پنج بار وضو بگیرد.
لویس در همان فصل زبان و ترجمه، که خواندنش را قویاً توصیه می‌کنم، می‌نویسد: "از آن بيشمار مدرس و لغت‌شناسى كه اسپانياى اسلامى پرورش داد، نوشته‌اند كه تنها يكى، ابوحَيّان غَرناطی ]اهل گرانادا[ كه به سال 1344[ميلادى] درگذشت، به زبانهاى بيگانه علاقه نشان داد و تركى و اتيوپيايى آموخت.  مترجمان بدون استثنا يا غيرمسلمان بودند يا نواسلام.  بيشترشان مسيحى، شمارى اندك يهودى و بقيه ازاعضاى فرقه صابئى بودند."
اما مهم نیست من و شما اسپانیایی و ژاپنی بلدیم یا یکی که بلد است برایمان ترجمه ‌کند،‌ یا چقدر برای مترجمی که مزد کارش را گرفته احترام قائلیم.  مهم این است که در مسیر تغییر افکار قرار بگیریم و با فکرهای نو آشنا شویم.  مسلمانها آن بخش از متون یونانی‌ـ رومی را که با عقایدشان سازگار بود ترجمه کردند اما مقدار این متون نامحدود نبود.  علاوه بر "علوم مفید"، در فلسفه بسیار غلت زدند اما تفکر نقادانه و فکرکردن دربارهٔ خود فکر هیچ‌گاه ترجمه نشد.  فکر اگر بین بدیهیات و مسلـّمات محصور بماند راکد می‌شود و کپک می‌زند.

ابن‌سینا به ترجمهٔ‌ عربی آثار بقراط  و جالینوس (گالن) از یونانی چنان تسلطی یافت که تألیفاتش نزدیک پنج قرن در دانشکده‌های طب اروپا تدریس می‌شد (نوشته‌اند بعدها پاراسلسوس، طبیب سویسی، آثار جالینوس و ابن سینا را در مدرسهٔ طب شهر بال با سروصدا آتش زد تا نشان دهد دورهٔ آنها به پایان رسیده است و دانش شخص خودش از هر دو فراتر می‌رود).  امروزه کتاب پزشکی چاپ همین ده سال پیش خارج از رده تلقی می‌شود اما دینداران جوامع اسلامی رسالهٔ طبی پانصد سال پیش را هم قبول دارند (و خیلی راحت به چنین متن عتیقه‌ای می‌گویند ”طب قدیم“) چون به نظرشان حقیقت یعنی مطلبی ازلی و ابدی که وقتی ثبت شد تنها کاری که باقی می‌ماند تکرار و رونویسی آن است.  اصحاب ادیان دیگر هم چه بسا همین طور فکر ‌کنند اما تفاوت در این است که از قرنها پیش تسلط بر نظام آموزش عمومی را از دست داده‌اند.
ادبیات پیچیدهٔ غنی و تودرتوی یونانی در موقع خودش ترجمه نشد.  هفتاد هشتاد سال است در ایران ادعا می‌کنند بر پایهٔ داستانهای شاهنامه می‌توان فیلم ساخت و رمان نوشت، اما نه چنین فیلمی که جدی گرفته شود ساخته شده و نه چنین رمانی نوشته شده.  آدمهایی که این آرزو و ادعا را می‌کنند کاملاً توجه ندارند مبنای نمایش و رمان چیست.
خیالبافی‌های بی‌پروپای آدمهای درجه سهٔ یونان از قبیل فلوطین در زمینهٔ نالیدن روح برای بازگشت به نزد جان ِ جانان ازلی را ترجمه کردند و روی آنها خروارها شعر گفتند اما اساس تفکر یونانی این بود: جهان واجب‌الوجود است و نمی‌تواند نباشد؛ خدایان ممکن‌الوجودند و برای خودشان همین جوری هستند.  مسلمانها گفتند خدا قطعاً واجب‌الوجود است اما جهان ممکن‌الوجود است.
این ترجمه نبود، سر و ته کردن و تحریف فاحش بود.