منطقهٔ حائل؟
 
دوستی در صفحهٔ خودش در فیسبوک پرسیده است: "یعنی یک آدم درست و درمون تو تمام این تشکیلات جمهوری اسلامی پیدا نمی‌شه که اقلا به اعتراض، استعفا کنه؟ اعتراض به افزایش قیمت بنزین یا دور زدن مجلس نه ها، اعتراض به سرکوبی مردم."
 
عرض نمودم:

در نبردی که نوار حائل بین طرفین مدام کوچک‌تر می‌شود و جایی برای خط سوم وجود ندارد کنار کشیدن از دعوا عملا یعنی پیوستن به طرف مقابل. یا با اونایی یا با اینا.

هاشم صباغیان می‌گوید سال ۵٨ آیت‌الله خمینی به او در مقام معاون نخست‌وزیر دستور داد حقوق پرداختی به وکلای مجلس شورای ملی از خرداد ۴۲ را پس بگیرند.  پدر جد صباغیان هم جرئت نداشت به ایشان بگوید لطفا امرتان را کتبا مرقوم بفرمایید.  چه با دستور کتبی یا بدون آن، وکلای مجالس بیست‌ویکم به بعد را دادگاههای انقلاب حسابی پیاده کردند.  در چنین موردی قضیه دو خمسه و بلکه چند خمسه می‌شود: هم تحصیل مال نامشروع بدون پرداخت رد مظالم به یک دامت افاضاتهٔ صاحب دشکچه و فتوا، هم ندادن خمس و هم سود یا بهرهٔ حاصل از خمس معوقه. (مستمری بازنشستگی بسیاری آدمها از قبیل فریدون آدمیت، از وزارت خارجهٔ علی‌اکبر ولایتی، و محمدعلی مجتهدی،‌ از وزارت آموزش‌وپرورش محمدعلی رجائی، را هم قطع کردند هرچند چنین وجوهی از محل سود حاصل از سپردهٔ‌ حین خدمت خود شخص در صندوق تأمین اجتماعی است نه از خزانهٔ دولت.)

چنان اقدام خلاف شرع و فقه و عرف حق و حقوق و اخلاق و قانونی حاوی منطق "والحق لمن غلب" و شرارهٔ‌ انتقام بود و عطف به ماسبق شدن دوستی و دشمنی: آن موقع مرا ندیده گرفتی و با من دوست نبودی پس دشمن بودی لذا همچنان دشمنی و حق دارم پدرت را دربیاورم.  پس‌گیرندهٔ آن حقوقها سال ۴۲ تازه مرجع تقلید معرفی شده بود.  درهرحال، فرد مؤمن حق داشت از اکثریت قریب به تمامی فقها و مراجع پیروی کند که می‌گفتند تا ظهور امام زمان، دولت مستقر غاصب نیست و وضع موجود اگر هم تصدی عدول مؤمنین بر امور نباشد در حد بضاعت و ممکنات جامعه است (رجائی و باهنر و بهشتی و بسیاری دیگر هم از آموزش و پرورش و خیلی جاها استعفا نکرده بودند).  اگر هم مؤمن و اهل تقلید نباشد سالبه به انتفاء موضوع.

نکته این است که در عهد رژیم سابق در کل جامعه نوار حائل و منطقهٔ بیطرف وجود داشت و افراد مورد بحث اگر از وکالت و ریاست و وزارت استعفا می‌کردند بعید بود کسی با آنها کاری داشته باشد.  فقط حذف ابدی می‌شدند، مثل عبدالله انتظام که حرف اضافی زد و گفت سرکوبی دسته‌جمعی و تیراندازی در خیابان کار غلطی است ــــ و از شرکت نفت و همه جا مرخص.  حتی حسین فردوست وقتی سال ۵٧ با پانزده خردادیون همراه ‌شد ظاهراً تنها کاری که شاه کرد نبردن اسمش در آن چند سال باقیمانده بود: برو گم‌ شو بروتوس.

اما اینک که نوار حائل و منطقهٔ ثالثی وجود ندارد و طرفین رو در رو ایستاده‌اند، کار از طرد و حذف گذشته.  وخامت وضع شخص متجاسر امروزی با آخر و عاقبت وزیروکیلی که سال ۴۲ کنار می‌کشید و می‌رفت خانه‌اش می‌نشست قابل مقایسه نیست.  امروز تمام آنچه را فرد طی چهل سال گذشته از طریق غنایم ۵٧، چپوهای بعدی یا از هر راهی حتی بیزنس قانونی صاحب شده از او می‌گیرند و هر اتهام ساختگی یا واقعی و هر پروندهٔ معوقه‌ای داشته باشد به جریان می‌اندازند به نحوی که دل سنگ به حالش کباب شود.

در ایران کنونی مشکل بتوان گفت چیزی از نوار حائل فرضی باقی مانده باشد.  منطقهٔ حائلی برای اعراض و اعتراض و تک‌روی وجود ندارد.  در ادامهٔ نبرد فرسایشی، اسلام و ایران شاخ به شاخند.  یا با اونایی یا با اینا.
۱٨  آذر ٩٨

در بازار دادوستد و شلیک کلمات
دارندهٔ این کیبورد دست‌کم دو جا بحث کرده که اقتدارگرا برابر دقیق و درستی برای authoritarian نیست.  واژهٔ انگلیسی بار منفی دارد اما واژهٔ فارسی نهایتاً مثبت است.  رانندهٔ اتوبوس، ناخدای کشتی و خلبان هواپیما اگر اقتدار نداشته باشند چرخاندن فرمان و سکان کفایت نمی‌کند.  مربی مهد کودک باید با حدی از اقتدار بتواند امر و نهی کند وگرنه کودکان برای خودشان و دیگران دردسر درست می‌کنند.  و حتی رهبر ارکستر که قرار است لطیف‌طبع و ظریف‌رفتار باشد.  هربرت فون کارایان فقید رهبر ارکستر فیلارمونیک برلن هنگامی که تصمیم گرفت دختری پانزده‌ساله را تکنواز ویولن کند با مخالفت سنتگرایان در جمع نوازندگان و بیرون آن مواجه شد.  محکم ایستاد و امروز آن‌ـ ‌سوفی موتر پیشگام زنانی است که در سراسر جهان به مرتبهٔ تکنوازی رسیده‌اند.
 
به نظرم باید گفت آمر.  یعنی یک یا چند نفر امر می‌کنند، بقیه فرمان می‌برند و این دو قطب از زمین تا آسمان دور از هم و مطلقاً جدا از یکدیگرند.
 
به تصویر خیابانهای دنیا و ایران که نگاه می‌کنم به یاد مفاهیم آمر و اقتدارگرا می‌افتم.  جایی مانند ایتالیا که به‌اصطلاح سربازهای وظیفهٔ خودمان "کویت" است و جماعت وقتی می‌خواهند پیک‌نیک بروند اگر باران گرفته باشد با عصبانیت داد می‌زنند "دولت دزد!"، از دستور همان دولت در باب خانه ماندن اطاعت می‌کنند.  در ایران که حکومت به اقتدارگرایی شهرت دارد، جماعت در حالی که فریاد می‌زنند یا نجوا می‌کنند "دولت دزد!" هر کاری دلشان بخواهد انجام می‌دهند و فرمان اعتکاف کورونایی را در ِ (یا درب ِ) کوزه می‌گذارند.  حکومت آمر هم هرکس را دلش بخواهد به زندان می‌اندازد.
 
مثال برای اختلاف نظر در وجوه حقیقی و مجازی و معانی کلمات بسیار است.  اکبر رفسنجانی گفت
"غربیها مثل گاو تحلیل می‌کنند."  استراتژیست جنگ با عراق دلخور بود که ناظرانی در دنیا می‌کوشند حدس بزنند تاکتیک بعدی جمهوری اسلامی چه خواهد بود.  اعلام می‌کرد ما پیش‌بینی‌ناپذیر خواهیم ماند و این از خریّت و گاویـّت غربیهاست که خیال می‌کنند می‌توان دست ما را خواند.
 
غربی تصور می‌کند رفتار انسان خردناک باید دست‌کم همان اندازه پیش‌بینی‌پذیر باشد که کردار غریزی گاو.  اختلاف بین اکبر و آنها شاید نهایتاً در تعبیر و تفسیر  خر ِ دورزی و خر ِ نزدیک‌زی بود.
 

و باز در باب معانی کلمات و تعابیر از آنها: احسان طبری فقید هنگامی که به راه راست هدایت شد و به حقانیت اصول فکری و فلسفی "پرُفسور ماتاهاری" ایمان آورد، جماعت را به "خیمه و خرگاه نظام اسلامی" فراخواند.  خرگاه در ادبیات قدیم فارسی به معنی سراپردهٔ باشکوه و چادر مجلل سلطانی است.
 
ظاهراً ارشادگران از نصّ فرهنگ لغت ــــ اگر هم مراجعه کردند، که بعید بود ــــ قانع نشدند و حمل بر گاووارگی الحادی و خریّت درمان‌ناپذیر فرزانهٔ در بند کردند.  جملهٔ طبری شب از تلویزیون وطنی پخش شد اما صبح روز بعد در تلکس خبرگزاری رسمی و روزنامه‌ها کلمهٔ ‌استحمارآلود حذف شده بود.
٢١ اردیبهشت ۹۹

بریان می‌دید‌م:
مرغان هوا پشت پنجره و در قابلمه
 
در اپیزود "محاکمه پشت درهای بسته"ی فیلم ایتالیایی برهنه می‌بینم (صفحهٔ‌ ویکیپدیا قابل ترجمه به زبانهای دیگر) دادگاه به شکایت بانویی سالمند رسیدگی می‌کند به این مضمون که کشاورز همسایه مرتکب ماکیان‌آزاری می‌شود.  متهم در دفاع از خود می‌گوید در واقع قربانی وسوسه‌های مرغ لاکردار است که با شیوهٔ خرامیدن و قدقدکردنش آتش در خرمن صبر و طاقت او می‌زند.  قاضی اذعان می‌کند وساوس شیطانی البته آفت عقل و دین است، اما کشاورز را جریمهٔ نقدی می‌کند و از او تعهد می‌گیرد دست از سر مرغ زبان‌بسته بردارد.  با این همه، مرد خطاکار در بازگشت به خانه بار دیگر غمزه و کرشمهٔ ماکیان اغواگر را مقاومت‌ناپذیر می‌یابد.

بلا تشبیه، این کیبورد هم عادت داشت پرنده‌ها را هم عریان و هم بریان ببیند: کبوتر، کبک، غاز، مرغابی و حتی قرقاول باغ پرندگان در ذهنش بدون پـَر و برشته‌شده با کرهٔ اعلا در سینی ِ فر مجسم می‌شد.
 ‌\

 
پرندهٔ بریان را دست کم نگیرید.  مضمونی در فیلم چارلی چاپلین رویارویی (یا به گفتهٔ اصحاب مارکسیسم: تضاد آشتی‌ناپذیر) مرد فربه است با ماکیان سرخ‌شده در برابرش، و خیابان‌گرد نحیف که سکه‌ای برای خریدن سیب‌زمینی پخته هم ندارد.  در فیلم جویندگان طلا خود چارلی در چشم گرسنهٔ آس‌وپاس دیگر مرغی فربه جلوه می‌کند آمادهٔ رفتن در قابلمه.

در داستان "کباب غاز" نوشتهٔ‌ محمدعلی جمالزاده، راوی قصد دارد پرندهٔ بریان را برای مهمانی مهمتر فردا از دستبرد مهمانان امروز حفظ کند.  پس به خویشاوندی که سروکله‌اش از ولایت پشت‌ کوه برای گرفتن عیدی پیدا شده لباس نونوار می‌پوشاند، او را در جمع مهمانها می‌نشاند و قرار می‌گذارند هرگاه او (یعنی میزبان) تعارف کرد ’شما را به خدا بفرمایید یک لقمه کباب غاز قابل شما را ندارد‘، مجلس گرم‌کن قلابی مقاومت کند که ’به جان عزیزتان بنده بعد از این همه پلوخورش و مخلـّفات مطلقاً جا ندارم.‘  اما پس از چند بار تعارف شابدولظیمی میزبان، جوان جلنبر هم مانند کشاورز سیسیلی چنان از رایحه و منظرهٔ پرندهٔ لـِنگ‌به‌هوا مست می‌شود که دامنش از دست می‌رود، فراموش می‌کند اصلاً برای چه روی مبل آن سالن نشانده شده است و در نهایت خیانت و دنائتْ یورش سورچران‌ها را می‌آغازد (صفحهٔ ٣۴ این متن).

این کیبورد هم از خاطره‌ٔ غازمند یا غازانه بی‌بهره نیست.  گرمای حاصل از آبیاری و تماشای خلسه‌آور آتش هیزم در کلاردشت به فکرم انداخت شامی مهیّج و به یادماندنی تدارک ببینم.  به دِهی در همان نزدیکی رفته غاز خریده به فروشنده دستور ذبح داده پیکر پرنده را در صندوق عقب ماشین برگردانده کف اتاق نهاده مشغول پرکنی شدیم.  اما پرهای کوچک و سبک پراکنده می‌شد و کم مانده بود نشیمن ویلا شبیه پنبه‌زار شود.  در میان هِرهِر و کِرکِر حاضران به آماتوربازی بلهوسانه و اینکه چرا از فروشندهٔ ‌روستایی نخواستم این کار را انجام دهد، غاز را به هوای آزاد بردیم و با هر مکافاتی بود پر کندیم.  شبانگاه جلزّ و ولزّ قطعاتش بر آتش شومینه شادی‌افزای جمع سرخوشان شد.
ادامه متن را در سایت محمد قائد بخوانید
http://www.mghaed.com/essays/observation/birdie-nam-nam.htm
 

”هیچ چیز نیرومندتر از فکری نیست که وقتش فرا رسیده باشد“
ااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااا
١.
سوم اسفند ِ رضا خان سوادکوهی:
ظهور ِ شاید تصادفی، صعود ِ یقیناً مقاومت‌‌ناپذیر
https://www.bbc.com/persian/blog-viewpoints-56145791

۲.
میراث ِ آمرانگی
http://www.mghaed.com/essays/observation/legacy_of_an_authoritarian.htm

در مطبوعات ِ پانزده سال ِ منتهی به شهریور ۲۰ کمتر مطلبی سیاسی‌ـــاجتماعی که بتوان نظر شخصی رده‌بندی کرد به چشم می‌خورد. نـُطـُق‌کشیدن قدغن بود. تحمیل سکوت به زیان خود آمر مطلق هم تمام شد: حتماً موافقانی داشت اما آنچه دربارهٔ جامعه منتشر می‌شد امریهٔ شهربانی را به یاد می‌آورد.

در سوی دیگر، دهه‌های ۳۰ و ۴۰ و ۵۰ که دورهٔ شکوفایی مطبوعات بود نشریات میانه‌به‌بالا کمتر مطلبی که آن فرد آمر موضوع اصلی باشد نوشتند. فقط محدودیت سانسور نبود. حتی در نشریات زیرزمینی و در خارج تمایل همراه با تحقیر به فراموش‌کردن رضا شاه را نباید نادیده گرفت.

ظهور مومیایی (شاید) از زیر حوض شابدولظیم که تلفن (شاید) رانندهٔ بولدوزر در تاریخ ایران ثبت کرد به دهه‌ها قهر و بایکوت پایان داد.

سیمای مَرد محتشم که ”سر از خاک به در کرد/ بر اطراف نظر کرد“ ‌هفتاد سال پس از مرگ شباهتی به قیافهٔ مستهلک غالب صاحبان زندهٔ دشکچه و فتوا نداشت و در جنگ فرسایشی با اسلام، به ایران و ایرانی دلگرمی بخشید.

سومین نفر از چهار پادشاه ایران که پیاپی در تبعید مُردند سه بار دفن شد: رکوردی شاید جهانی در ‌خاکسپاری. خبرگان امور میـّت و جسد و جنازه و فشار شب اول قبر که امروز در قدرت‌اند فراموش نخواهند کرد در سیمای مومیایی، با وجود گور‌به‌گورشدن‌ها، بیشتر بیمَرگی مشهود بود تا زوال. این را شاید رژیم اسلامی به فال نیک نگیرد.

نومیدی، اغتشاش ذهنی، رهن کامل
به این عکس برمی‌خورم (شاید مربوط به اجتماع طرفداران خانم یولیا تیموشنکو، نخست‌وزیر پیشین و حالیا محبوس اوکراین، طی انقلاب نارنجی) و به یاد سرودهٔ عارف قزوینی می‌افتم:
 
ای لنین ای فرشتهٔ رحمت
قدمی رنجه کن تو بی زحمت
تخم چشم من آشیانهٔ توست
پس کـَرَم کن که خانه خانهٔ توست
یا خرابش بکن و یا آباد
رحمت حق به امتحان تو باد
بلشویک است خضر راه نجات
بر محمد و آل او صلوات
 
در مصرع آخر گرچه ته‌رنگی از نقیض‌گویی و مطایبه می‌توان دید، بیشتر حالت ختم سخن و کندن قال قضیه دارد: صد کلام به یک کلام، والسلام.

اما اغتشاش فکری بیش از این حرفهاست. خطاب به لنین نمی‌گوید الهام‌بخش ما درمانده‌ها شو تا کارمان را سامان بدهیم.  می‌گوید بی‌زحمت خودت بیا درستش کن؛ نتیجه هرچه شد، شد.
 
عارف در حمایت از فکر جمهوریخواهی شعر می‌سرود و تصنیف می‌ساخت و عقیده داشت استیلای ایل قجر کافی است (مخالفتش با قاجاریه شاید برانگیزانندهٔ شازده ایرج میرزا به سرودن هجویهٔ گزندهٔ "عارفنامه" بود: "شنیدم من که عارف جانم آمد/ رفیق سابق طهرانم آمد"، تا می‌رسد به "نمی‌دانستم ای نامرد. . . /که منزل می‌کنی در باغ خونی).

اما مانند بسیاری هموطنانش حوصلهٔ کار درازمدت و امیدی به آدمهای دور و برش نداشت و ترجیح می‌داد مام میهن را، رهن کامل و کنترات، به دست منجی قابلی بسپارند تا در اسرع وقت ترتیب بدهد: یا حالا یا هیچ وقت،‌‌ اگر حالا نه پس کی؟

پیش از ورود دوربین دیجیتال، در عکاسخانه‌ها اعلان"ظهور فوری" دیده می‌شد: همین دور و برها قدمی بزنید تا حلقهٔ فیلمتان ظاهر و چاپ شود.

نود سال پس از دعوتنامهٔ ‌منظوم عارف، در مملکت او حرمان‌زدگانی منتظر ظهور فوری‌ و نابودی جهانند.  و کسانی دلزده از "سر زد از افق مهر خاوران" چشم‌به‌راه ناوگان سوم و پنجم و هفتم که سر بزند از خاوران و باختران، بموشکد در فیهاخالدون مام میهن موشکیدنی، و به این بساط پایان بدهد پایان‌دادنی.

گفتگویی خیالی بین عارف قزوینی و ولادیمیر ایلیچ لنین در بهشت یا دوزخ یا برزخ می‌تواند مضمون نمایشنامه‌ای در باب رهن کامل و ظهور و نجات باشد.
22 مهر 90
(انتشار:  19 فروردین 91)

اعادهٔ یک پیشگفتار
نخستین قدم در قرار و مداری که اوایل دههٔ ۸۰ در نشر کارنامه گذاشتیم انتشار مجدد و شسته‌رفتهٔ کتاب نخستین مسلمانان در اروپا بود.  به نظرم پیشگفتار چاپ قبلی طولانی می‌رسید؛ خوب است متنی کوتاه‌تر بنویسم و این یکی را برای گنجاندن در اثری تألیفی بسط ‌دهم.
 
برنارد لویس در پاسخ نامه‌ٔ من نوشت از ترجمهٔ فارسی‌ام خبر دارد و افزود کتاب به بسیاری زبانهاى اروپايى و آسيايى ــــ از جمله، تركى و اندونزيايى ــــ ترجمه شده اما هنوز ترجمه‌اى عربى از آن انتشار نيافته است.

 
كتاب لویس تمدن اسلامى را با فرهنگ عرب يكى نمى‌گيرد.  منطقاً اهل نظر در ممالک عرب بايد اين كتاب را به زبانهاى اروپايى خوانده باشند اما ظاهراً ترجيح مى‌دهند آن را به كتابخوان جوامع خويش معرفى نكنند.  خود همين نكته كه جوامع اهل آن زبان را خواص از تماشاى تصوير جهان‌بينىِ خويش در چشم ديگران بى‌نصيب مى‌گذارند مى‌تواند شاهدى معاصر باشد بر برخى مضامين كتاب.  از جمله، که چرا قاطبهٔ عربها طی قرون استعداد چندانی برای بیشتر آموختن و بهتر فهمیدن از خود نشان نداده‌اند.
 
انتشار ویراست جدید کتاب پنج سال به درازا کشید.  محمد زهرائی فقید شخصاً روی کلمه‌‌به‌کلمهٔ حروف و سربه‌سطر صفحه‌بندی کتاب کار می‌کرد، که رکوردی است در نشر ایران و شاید جهان.  نتیجهٔ کار فوق‌العاده بود.  نفیس‌ترین کتابی که از این نگارنده انتشار یافته.
 
اما از برداشتن پیشگفتار اولیه پشیمان شدم.  از مقدمه بر ترجمه‌های دیگرم استقبال می‌شود و نتیجه گرفتم بیست‌وچند صفحه پیش‌درآمد در حکم منبر رفتن و تحمیل بر حوصلهٔ خواننده نیست.
 
یکی از دو خطای بزرگم در کار کتاب و نشر.  باری، قابل جبران است. در چاپ پنجم کتاب به آن برخواهد گشت.
۹ اسفند ۴۰۰        

یادداشت مترجم
مرگ‌در اثر گاز خردل و شلوار قرمز : پایان روزگار خوش

The_Guns_of_August.Translator's_foreword..pdf

انسانهایی سخت مصمم اما بدجوری خارج از رده

۱۶ اردیبهشت ۱۳۹۳ - ۶ مه ۲۰۱۴


در میانهٔ دههٔ ۸۰ از میان پیشنهادهای نشر ماهی سرانجام این کتاب را برای ترجمه انتخاب کردم. موضوع جنگ جهانی اول از سالها پیش برایم گیرایی داشت چون بسیار حیرت‌آور است: آن همه زمامدار در آن همه کشور سرآمد اروپا وارد بن‌بستی شوند بی هیچ راه خروجی. چگونه ممکن بود متوجه نباشند چه می‌کنند؟

پاسخی که به نظرم درست‌تر می‌رسید: زیرا در واقع کاری نمی‌کردند؛ کاری نمی‌توانستند بکنند. مصمم و خیالباف بودند اما قدرت تخیل کافی نداشتند. تخیل صِرفاً مترادف خیالبافی نیست؛ به معنی تدبیر و گسترش میدان احتمالها هم هست.

آن زمامداران سالیان دراز با این فکر زیسته بودند که جامعه را باید به راه صحیح انداخت: جنگ.

جنگ به نظرشان شاهراه خلاقیت بود، آتشی مقدس که خس و خاشاک را می‌سوزاند و تاب‌آورندگان اصیل با گذر از آن به عظمت می‌رسند. سپس آنچه می‌ماند خلوص است، خلوص زر ناب، جاودانگی.

اقوام ژرمن چند صد سال با این زجر زیسته بودند که به اندازهٔ کافی جدی‌شان نمی‌گیرند. در فرانسه و انگلستان، مردم آلمان را مشتی دهقان جنگل‌نشین و زمخت می‌انگاشتند. بدتر از آن، از واندال، نام قبایل اجداد آلمانی‌ها، کلمهٔ واندالیسم ساخته بودند به معنی طرز رفتار موجود بربر، بی‌فرهنگ، مخرّب بالفطره (به فارسی متداول: اُزگـَل).

چاره را در این می‌دیدند که به پا خیزند و جای صحیح خود را در اروپا بیابند، اروپایی که بخش بزرگ و پر از معدن و زمین حاصلخیز آن را اقوام تاتار و اسلاو آسیایی‌تبار اشغال کرده‌اند. روسها باید به آسیا برگردند و اسلاوها همان باشند که روز ازل بوده‌اند: بردگانٔ امپراتوری شکوهمند و مقدس رایش.

ارتشی بنیاد نهادند عظیم و مهیب با چند میلیون سرباز. نخستین مشکلی که به آن برخوردند این بود که (به قیاسی استعاری و امروزی) کامیون هجده‌چرخ را نمی‌توان در این تکه‌زمین کوچک حرکت داد. برای اینکه با سر در شکم فرانسه بروند و سپس به سوی روسیه برگردند جا به اندازهٔ کافی نبود. پس باید از راه بلژیک این کار را می‌کردند. اما پیشتر متعهد شده بودند بلژیک از هر منازعه‌ای برکنار بماند. و این شد جرقهٔ آتش بزرگ.

مشهور است که جرقه را ترور ولیعهد اتریش در سارایوو زد. اما برنامه‌ریزی‌های نظامی از ابتدای قرن بیستم جریان داشت و نیمهٔ تابستان ۱۹۱۴ از چندین سال پیش به‌عنوان فصل آتش‌بازی بزرگ انتخاب شده بود.

طرفین نزاع یقین داشتند طی چند هفته نتیجهٔ نهایی دوئل مهیج اعلام خواهد شد و دست‌بالا تا آخر پائیز همان سال همه به خانه برمی‌گردند. اما تا چهار سال پس از اوت ۱۹۱۴ کسی به خانه برنگشت. وقتی هم برگشتند در بسیاری کشورهای اروپا اوضاع سیاسی و اجتماعی یکسره دگرگون شد و انقلاب همه جا را فرا گرفت.

تنها فرمانده جنگ که علناً و با صراحت گفت این کار هفته و ماه نیست و سالها به درازا خواهد کشید کیچنر وزیر جنگ بریتانیا بود. تا آخر زنده نماند که ببیند چه پیش‌بینی درستی کرد. به کشتی‌اش اژدر خورد و اثری از او پیدا نشد.

افسران فرانسوی را با این طرز فکر پرورانده بودند که اگر جگر داشته باشند و تا پای جان بایستند دشمن شکست خواهد خورد زیرا شهامت فرانسوی شوخی‌بردار نیست. چون تجربهٔ کار میدانی با مسلسل نداشتند با شلوار و کلاه قرمز، کت آبی، دستکش سفید، پری به کلاه و با شمشیر آخته و راست‌قامت جلو رگبار رفتند و بسیاری‌شان در همان هفته‌های اول آبکش شدند.

تیربار برای ژنرالها هم تازگی داشت. در رساله‌های مقدس آکادمی‌های نظامی‌شان از صدها رگبار همزمان و ایجاد دیواری عبورناپذیر از سرب داغ ذکری نرفته بود. در این خیال بودند که یک مسلسل وقتی صد تیر شلیک کند انگار صد تفنگ هر کدام یک تیر شلیک کرده باشد ـــــ و تمام.

هواپیما و ‌تلفن را هم البته اسباب بازی می‌دانستند. سربازان روس به هواپیماهای دیدبان خودی تیر می‌انداختند زیرا باورشان نمی‌شد ساختن ماشین پرنده جز کار آلمانیها باشد. فرماندهان ارتش روسیه شلیک توپها را به حداقل کاهش داده بودند زیرا دولت از ساختن گلولهٔ توپ به تعداد کافی عاجز بود. و وقتی سیم برای کشیدن خط تلفن به ستاد واحدها کم می‌‌آمد فرمانهای نظامی را، بدون رمزگذاری، از پشت بی‌سیم می‌خواندند.

در آن سو، ژنرال آلمانی در یادداشت‌های روزانه‌اش می‌نویسد وقتی خانهٔ مقامی بلژیکی را برای اقامت خود تصرف کرد صاحبخانه حاضر نشد سر میز شام کنارش بنشیند و مانند میزبان باتربیت شراب تعارف کند. به نظر ژنرالهای رایش، کشوری که بزرگ‌زادگانش تا این حد به آداب مهمانداری و اصول نزاکت بی‌توجه باشند جای تعجب نیست که در جنگ شکست بخورد. ژنرالهای مبادی‌آداب بیدرنگ تیرباران غیرنظامیان و سوزاندن کتابخانه و دانشگاه و موز‌هٔ کشور بی‌نزاکت‌ها را آغاز کردند.

برخلاف این نظر که فکر انسان عاملی است تعیین‌کننده و همواره راهگشا در امتداد چیزی به نام مسیر تاریخ، جنگ جهانى اول فاجعه‌اى بود در استفاده از فناورىِ قرن بیستم با طرز فکر و تاکتیکهاى قرن نوزدهم و حتى پیش از آن. تک‌تک ابزارْ مدرن بود، کلیت آدمها ــــ شامل سرداران، حکمرانان و حتی دانشمندان ـــــ قدیمی و خارج از رده بودند. طبقات حاکم و سران اروپا بدون توان درک واقعیات موجود، شوق جهش به سوی آینده‌ای داشتند پیش‌بینی‌ناپذیر و ورای تخیل آنها و کلاً انسان آن عصر.

آن جنگ هم قرار بود به تمام جنگها پایان دهد. اما تمام مسائلى که انتظار مى‌رفت با عملیاتِ برق‌آسا حل شود ماند براى جنگ بعدى، و رقابتهاى اقتصادى و کینه‌هاى قومی ِ اروپاى ابتداى آن قرن بیست سال بعد بار دیگر شدیدتر از پیش بیرون زد.

در این متن، میدان جنگ بوتهٔ آزمایشى است براى سنجش رفتار آدمها در موقعیتى تاریخى که همیشه آرزویش را داشته ‏اند تا لیاقت خویش را نشان دهند. و اینکه خطا، حماقت، خلق‏وخو و تصادفِ صِرف تا چه حد بر ترکیبِ واقعیات عینى، منافع و مطامع اقتصادى، موقعیت تاریخى، طرحهاى استراتژیک و ارادهٔ افرادْ اثرگذار است.

کتاب تاکمن سال ۱۹۶۳ جایزهٔ پولیتزر گرفت. نوشته‌اند جان کندی به اعضای کابینه و فرماندهان ارتش آمریکا توصیه کرد حتماً آن را بخوانند.

این نوشته از مجموعه صدمین سالگرد جنگ جهانی اول است که بزودی در سایت بی بی سی منتشر می شود

باربارا تاکمن
ترجمه محمد قائد
نشر ماهی

September11_2001.pdf

باربارا تاکمن،‌ «توپ‌های ماه اوت»، ترجمه‌ی محمد قائد،‌ تهران: نشرماهی، ۱۳۹۹، ص ۹۱

«غول روس اروپا را افسون کرده بود. روی صفحه‌ی شطرنج طرح‌های نظامی، اندازه و وزن ارقام روسی نماینده‌ی بزرگترین مهره بود. فکر «غلتک روس»، به رغم شلخته‌کاری‌‌اش در جنگ با ژاپن، به فرانسه و بریتانیا احساس آرامش و روحیه می‌داد؛ آلمانی‌ها را وحشت اسلاوهای پشت سرشان راحت نمی‌گذاشت.
گرچه نقایص ارتش روسیه زبانزد بود، گرچه زمستان روسیه، و نه ارتش روسیه، ارتش ناپلئون را از مسکو برگرداند، گرچه در سرزمین خودش در کریمه از فرانسوی‌ها و انگلیسی‌ها شکست خورد،‌ گرچه ترک‌ها در ۱۸۷۷ در محاصره‌ی پِلِوْنا از پس آن برآمدند و بعداً فقط مغلوب شمار بزرگ‌تر سپاهیانش شدند، گرچه ژاپنی‌ها در منچوری بر آن غلبه کردند، افسانه‌ی شکست‌ناپذیری‌اش ادمه داشت. یورش وحشیانه‌ی سوارکاران قزاق که نعره می‌کشند چنان در ذهن اروپا حک شده بود که طراحان روزنامه‌ها در اوت ۱۹۱۴ آن را با جزئیاتی هیجان‌انگیز ترسیم می‌کردند بی‌آن‌که از هزار فرسخی جبهه‌ی روسیه رد شده باشند. قزاق‌ها و سیل پایان‌ناپذیر میلیون‌ها موژیک جان‌سختِ بی‌شکایت و مایل به مردنْ تصویر رایج ارتش روسیه بود. ارقامش ابهت می‌آفرید: ۱،۴۲۳،۰۰۰ نفر در زمان صلح،‌ با افزودن ۳،۱۱۵،۰۰۰ نفر با بسیج نیرو، و ۲،۰۰۰،۰۰۰ ذخیره‌ی دیگر به عنوان نفرات احتیاط و داوطلب،‌ مجموعاً به ۶،۵۰۰،۰۰۰ نفر سر می‌زد.
توده‌ای غول‌آسا به نظر می‌رسید که در بدو امر تحرکی ندارد، اما وقتی حسابی راه بیفتد بی‌وقفه پیش می‌رود و،‌ صرف نظر از این‌که چقدر تلفات دهد، امواج بی‌پایان نیروی انسانی جای خالی به خاک افتاده‌ها را پر می‌کند.»
از صفحه فیسبوک مهرک کمالی

FILMag.79.jpg (2479×3507)
http://www.mghaed.com/essays/snaps/401/FILMag.79.jpg