فاصله کانونی در خاطرات
در عنفوان شباب مدتی گرفتار نوستالژی عکس به سبک روزگار دور شدم: بینی و چشمها فوکوس، گوشها و بخش عقب صورت قدری محو.
 
در چند عکاسی درجه یک تهران امتحان کردم اما آن جوری در نیامد.  شاید سه دهه طول کشید تا ملتفت شدم (در واقع محمد اسلامی‌راد که برای عنوانهای انگلیسی کتاب عکسهایش با من مشورت می‌کرد توضیح داد) آن عکسها روی شیشه ثبت می‌شد با دوربینهایی آتلیه‌ای و یغور که دیگر نمی‌سازند و بقایای آنها را ندرتاً بتوان در انبارها و موزه‌ها یافت.
 
حتی مسیو یپرُم (مشهور به ژرژ، ارمنی بسیار محترم با ریش بزی) آن طوری عکس نمی‌گرفت.  آتلیه‌ای داشت جدی و حرفه‌ای در طبقهٔ دوم پاساژ استاندارد ("آستاندار") شیراز با مشتریهای توریست خارجی و بی‌شباهت به عکاسخانه‌های زند و داریوش که عکس بزرگ خانمهای خوشگل با لباس دکولته و آقایان خوشپوش با سیگار لای انگشتان دست چپ و ساعت مچی با بند طلا در جعبه آینه می‌گذاشتند.
 
شاید عدسی با فاصله کانونی بالا در بساط داشت اما هیچ‌گاه نپرسیدم.  خبر نداشتم عکاسها پیش‌تر چطوری کار می‌کرده‌اند.  وقتی خبردار شدم، نوستالژی‌ روزگار خوش درم فروکش کرده بود.  او هم جمع کرده و بازنشست شده بود.
 
تازگی وقتی همکار پیشین ماهنامهٔ فیلم از هلسینکی تصویر به‌اصطلاح بهاریهٔ سال ۷۹ را برایم فرستاد به یاد فاصله کانونی در خاطرات افتادم.  چیزهایی در یاد آدمی همچنان فوکوس است و بسیاری چیزها محو و کمرنگ.
 
زمانی برای ایجاد افهٔ رؤیا و نگاه از پشت پردهٔ اشک، روی لنز دوربین کمی وازلین می‌مالیدند.
 
چشمهای درشت اینگرید برگمن، با آن سفیدی درخشان، از پشت پردهٔ مجازی اشک البته زیباتر می‌شود. اما وازلین‌مالی گذر زمان انگار خاطراتی را فقط محو می‌کند.
۴ فروردین ۱۴۰۱
 

رؤیای تعبیرنشدهٔ اقتصاد صلواتی
http://www.mghaed.com/essays/comment-and-review/unfulfilled_islamic_gratis_economy.htm

تخم‌مرغ‌هاي قشون و چتر من
http://www.mghaed.com/essays/memoirs/garrison_eggs.htm

اسفند ٥٧ شهاب‌الدین مرعشی نجفی، یکی از پنج مرجع پرمقلـّد آن روزگار، به پیروان بازاری‌اش گفت ”بانکهای طاغوت پول من و شما و گوگوش را مخلوط می‌کردند“ و این وضع معصیت‌بار باید در اسرع وقت خاتمه یابد.  در تصوّر دامت افاضاته اسکناسهایی که مشتری به بانک می‌سپارد، مانند بقچۀ ”هر که دارد امانتی موجود“ در حمام عمومی، باید به اسم خودش جداگانه نگهداری شود. 

رؤیای تعبیرنشدهٔ اقتصاد صلواتی
http://www.mghaed.com/essays/comment-and-review/unfulfilled_islamic_gratis_economy.htm

👆 کتاب صوتی بچه‌ی رُزمری منتشر شد.

در رثای یک دوست شدیداً مفید
اااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااا
اصطلاح ”ملی‌کِش“ در زندان سیاسی رژیم سابق و کنونی ایران یعنی آدمی که محکومیتش تمام شده اما آزاد نمی‌شود. یک‌سال‌ونیم منتظر ندایی از او بودم که هرگز نرسید.

حسین ابن جعفر شهیدی (’بن جفری‘) سالهای ۵۷ و ۵۸ در دفتری کار می‌کرد که چند گزارشگر فایننشل تایمز در تهران برای ترجمهٔ انگلیسی خبرها و خلاصهٔ مطالب روزنامه‌ها و رادیوتلویزیون ایران در بولتن پلی‌کپی روزانه‌ای راه انداختند. با کسری′ ناجی و خلیل رستم‌خانی و چند نفر دیگر. بعد از رفتن انگلیسیها سال ۵۹ از من هم دعوت کردند به آن جا بروم.
در دانشگاه آمریکایی بیروت مهندسی برق خوانده بود و وقتی به ایران آمد و دنبال کار گشت دید آن سبو بشکست و آن پیمانه ریخت.

به بی‌بی‌سی رفت و مدتی بعد در دانشگاه آکسفورد در رشتهٔ ارتباطات و علوم اجتماعی ثبت نام کرد و دکترا گرفت. می‌گفت حرف من که حالا دیگر در این مملکت می‌شود با قلم‌زدن ارتزاقی معقول کرد روی او اثر گذاشت و باعث شد برق‌‌ومرق را ول کند. می‌گفتم این که بیشتر گمراه‌کردن بود تا هدایت.

از دههٔ ۴۰ در ایران دربارهٔ مطبوعات این مملکت کتابهای بسیار خوبی نوشته شده. پایان‌نامهٔ بن جفری، روزنامه‌نگاری در ایران: از رسالت تا حرفه (مرداد ١٣٥٦- تیر ١٣٨٤)، که پس از رفتنش منتشر شد به نظرم بهترین کتاب است پیرامون جامعه و مطبوعات ایران در آن سه دهه. پی‌دی‌اف آن را در سایت گذاشته‌ام و هرگاه میسر باشد امیدوارم بتوانم مقدمه‌ای مفصل بنویسم و ترتیبی بدهم با شکل و شمایلی درخور تجدید چاپ شود. اثری است ماندنی و خواندنی، معتبر برای ارجاع و سرمشقی برای اهل تحقیق.
http://www.mghaed.com/essays/comment-and-review/H.Shahidi_journalism_from_missiion_to_profession.htm

آدمی بود مطبوع برای معاشرت و مفید برای مشورت. معلم مادرزاد بود. به پیشنهادهایم روی آن کتاب و متنهای دیگرش توجه می‌کرد و پیشنهادهایی که روی متنهای در دست انتشار من می‌داد سازنده بود. خیلی حوصله داشت و ندرتاً عصبانی می‌شد. وقتی روی سگش بالا می‌آمد بامزه بود. یادداشت‌هایی روی پیش‌نویس اول «ظلم، جهل و برزخیان زمین» تا نیمهٔ آن نوشت که نگه داشته‌ام. در طول چندین صفحه یادداشت، خطش که همیشه خوب و خوانا بود مدام بدتر می‌شود و پیداست جوش آورد و با اذعان به اینکه قادر به خواندن بقیه‌اش نیست رها کرد. بعدها که کتاب چند بار تجدید چاپ شد به او گفتم خوب است مرا فقط تحسین کند و بگذارد از خودم انتقاد کنم. دربارهٔ متن شسته‌رفتهٔ نهایی یادم نمی‌‌آید نظر داد اما حتی در آن هم گمانم چیزهایی هست که او را برنجاند. به او می‌گفتم قبول دارد که احساسات‌زده نمی‌نویسم، اما حس و احساسم را از ترس پالیتیکال کارکتنس مخفی نمی‌کنم و به حرفهایی از قماش پست‌مدرنیسم و کست‌پلنیالیسم اعتقاد ندارم. به قول فرنگیها، توافق کرده بودیم که (در مواردی) توافق نداریم.

پاسپورتش زود ویزا شد، بعد از یک سال‌ونیم در تخت بیمارستان افتادن و عارضه‌های دردناک پیاپی.

با بن جفری در رستوران پردیس، تهران تیر ۸۵. عکس: امیر نظری.

Journalism_in_Iran_H.Shahidi_Introduction.pdf

تاریخ در سلـُو مُوشن
به بحث شبکه‌های اجتماعی دربارهٔ  کلیپی از جلسهٔ 14 خرداد 68 مجلس خبرگان می‌توان از چند منظر نگریست.
 
یکی تقابل خاطره و تاریخ.  نسلی که از آن نشست خاطرهٔ مستقیم ندارد این تکه را حفـّاری در اسناد تاریخی می‌بیند.  می‌گویند هیچ گاه از تلویزیون وطنی پخش نشد (حاضران جلسه توافق می‌کنند که از خلایق و امّت پنهان بماند).  درهرحال به نظر کسانی مانند این کیبورد که بحث را در شاوب لورنس سیاه ‌و سفید دیدند (زنده یا روزهای بعد؟ یادم نیست) به جدول تناوبی عناصر می‌ماند.  از روی قرائن و شواهد و ساختار الکترونی می‌توان حدس زد در جاهای خالی چه جور چیزی باید باشد.
 
اما این نکته که در همان زمان پخش کردند یا نه، اهمیتی ندارد.  آدمها به اتفاق فکر می‌کنند و بازیابی می‌تواند در حکم کشفی دسته‌جمعی باشد.
 
‌دوم،‌ کشف یک تکه از واقعیت می‌تواند بیش از تمام آن هیجان‌انگیز باشد.  تماشای دو ساعت بگومگو و قیام‌ و قعود اهل حوزه و منبر دشوار بتواند جز ملال عارض کند.  پس چند قطره از واقعیت مؤثرتر از مقدار زیادی از آن است ــــ اصل صرفه‌جویی در ارائهٔ حقیقت و بسته‌بندی مناسب، نه عرضه با ملاقه.
 
سوم، تماشای جلسات بررسی پیش‌نویس قانون اساسی (شهریور تا آبان 58) ممکن است همین اندازه کشف به حساب آید.  سؤال این است که چه مقدار از آن؟ تماشای دهها ساعتش عملی و قابل تحمل نیست.  اما کلیپی چند دقیقه‌ای تا چه حد نمایانگر چه نکته‌ای است؟ اینکه چه بخشی گزینش شود می‌تواند بر برداشت بیننده از کل آن اثر بگذارد.
 
اعتمادبه‌نفس فوق‌العادهٔ ”شهید مظلوم“ و امر و نهی کردنش به حسینعلی منتظری رئیس اسمی جلسه، امروز که حسن آیت را بهتر می‌شناسیم ممکن است این احساس را تشدید کند که بحثی در کار نبود و موارد مهم پیشاپیش معیّن شده بود.
 
یا به همان اندازه مهم، فیصلهٔ نهایی غائلهٔ گروگانهای آمریکایی در تهران.  در جلسهٔ دی 59 مجلس شورای اسلامی چهار ماده را که با میانجیگری دیپلماتهای آلمانی در تهران به تأیید کاخ سفید رسیده بود به رأی گذاشتند.  تصویب شد بدون یک واو پس و پیش.
 
دو نماینده، یکی از آنها ابراهیم یزدی، پرسیدند قرار بود به نوع روابط پیشین دو دولت خاتمه داده شود، حالا اینکه روابط به قبل از 4 نوامبر 1979/ 13 آبان 58 برمی‌گردد به چه معناست؟  رفسنجانی هر دو سؤال را نشنیده گرفت و هر دو نفر را ساکت کرد.  هر تغییری حتی در کلمات باید باز به واشنگتن می‌رفت و باز ماهها چک و چانه.  به سپرده‌های بلوکهٔ ایران نیاز فوری بود.  در آن مورد حق با او بود که داستان تمام است و هر بحث ممکن و لازمی جاهای دیگری شده.
 
ابتدا می‌گویند اصول این قانون از طرف خداست و منتقدان را تهدید به تکفیر می‌کنند.  میخ که کوبیده شد می‌افزایند البته کلمات قانون کار دست بشر است و می‌توان آن را پس‌وپیش کرد.
 
از اینجاست که ترفندی به نام مـُـرّ ابداع می‌شود ورای نصّ و روح قانون: تفسیر دلبخواه کسی که کلید زندان و دوربین تلویزیون در اختیار دارد.
 
مـُر ّ عبارت است از آنچه در این لحظه لازم است، و چون لازم است پس خیر و صلاح هم هست.
 
در کلیپ مورد بحث، رویکرد رفسنجانی به قانون اساسی مصداق بارز مـُـرّ است.  به کلمات و جملاتی که زیر عنوان قانون روی کاغذ می‌آید اعتقادی نداشت.  سال 59 در نخستین جلسهٔ دورهٔ جدید پارلمان گفته بود نام این‌جا در قانون اساسی صرفاً برای آدرس‌دادن مجلس شورای ملی ذکر شده اما می‌خواهیم مجلس شورای اسلامی نامیده شود، آقایانی که موافقند قیام کنند.
 
بدین قرار، در برخورد به قانون، چه اساسی و چه موضوعه،‌ به‌عنوان ناظر باید محتاط بود، زیاد جدی نگرفت و انتظار داشت واضعانش در تفسیر و حتی تغییر دلبخواه دستپخت خویش کاملاً احساس گشاده‌دستی کنند.  وقتی کار برای خدا باشد همه چیز مجاز است.
 
چهارم، نامهٔ امام راحل موضوع بحثی در آینده خواهد بود.  در متن انتشاریافتهٔ پاسخ اردبیهشت همان سال به رئیس مجلس خبرگان آمده است ”من از ابتدا معتقد بودم و اصرار داشتم که شرط «مرجعیت» لازم نیست.  مجتهد عادل مورد تایید خبرگان محترم سراسر کشور کفایت می‌کند. . . . و در اصل قانون اساسی من این را می‌گفتم، ولی دوستان در شرط «مرجعیت» پافشاری کردند، من هم قبول کردم.  من در آن هنگام می‌دانستم که این در آینده نه چندان دور قابل پیاده شدن نیست.“
 
به احتمال 51 درصد، نثر و طرز بیان و توجیه متعلق به ایشان نیست ــــــ ”من“ به جای اینجانب، ”دوستان“ (دورهمی در اجتهاد؟) به جای بعض آقایان، ”پافشاری“ به جای اصرار، ”در آیندهٔ نه چندان دور“ به جای عن ‌قریب، ”قابل پیاده‌شدن“ به جای مِن حیث مصلحت اسلام و مسلمین.

 
کارشناسان رسمی خط در دادگستری هر گاه امنیت جانی داشته باشند دربارهٔ 49 درصد تردید باقیمانده نظر خواهند داد.
 
این هم که آیا ایشان از چند ماه پیش از اردیبهشت 68 از نظر جسمانی در شرایطی بود که بتواند هوشیارانه بنشیند و شخصاً پاسخ تحریر کند شاید زمانی روشن شود.
2 بهمن 96

معنی واقعه، پایداری خاطره، دستکاری تاریخ
---------------------------------------------
وقتی ملتی مدام در فکر انقلاب ”کامل“ بعدی باشد مشکل بتوان بحث کرد که این وضع ”طبیعی“ هست یا نیست.
http://www.mghaed.com/essays/observation/ruby-anniversary-of-a-revolution.htm

البیت‌الابیض، مستر زبریدنت
------------------------------
محروم‌ماندن ایران از موهبت دلار نه موقتی است و نه به آسانی قابل دُور زدن یا برگشت. رهایی از این طاس لغزنده و تار عنکبوت چسبناک بسیار بیش از آنکه برخی گمان می‌کنند طول و تفصیل خواهد داشت و به درازا خواهد کشید. جنگ فرسایشی کنونی نبردی است از نوع لایه‌لایه بریدن کالباس.
http://www.mghaed.com/essays/observation/US_national_archive's_declassified_1963_message.htm

http://www.mghaed.com/essays/memoirs/schooling_as_a_bad_dream.htm
آدمها معمولاً نتايج مثبت زندگی را به صفات خوب خويش و نتايج نامطلوب را به شرايط نسبت می‌دهند. شخصاً در شمار كسانی‌ام كه نمیتوانند ادعا کنند حقشان را خوردهاند. اگر بتوان فرض کرد دستاورد مثبتی هم داشته‌ام بيشتر به لطف شرايط مساعد و حسن نیت مربيان می‌دانم و سپاسگزار خانواده و آموزگاران و دبیران و استادان و دوستان و جامعه و جهانم.

در تنگنای قافیه
هواداران نوگرایی در شعر فارسی می‌گفتند ردیف و قافیه یعنی کلمات پیش از آنکه انتخاب شوند خودشان را تحمیل کرده‌اند.  سعدی وقتی می‌سراید "چنان قحط‌سالی شد اندر دمشق/ که یاران فراموش کردند عشق"، مکان به ضرورت وزن و قافیه انتخاب شده تا با واژهٔ عشق جور در بیاید.  چنانچه شاعر می‌خواست داستانی از خجند تعریف کند ناچار باید می‌گفت فراموش کردند قند، یا اگر مربوط به کل جهان بود با نان هم‌قافیه می‌شد.  برای دهلی و کاشان و اصفهان در این بحر عروضی اساساً جایی نیست.
 
حالا که صحبت از شهرها به عنوان وزن و قافیه شد، پرُفسور خُرناس، پرسوناژی شدیداً فاضل در برنامهٔ کمدی صبح جمعهٔ‌ رادیو در دههٔ هفتاد (شاید ملهَم از محمود حسابی فقید) با غلط‌خواندن بیتی ادعا می‌کرد منظور مولوی از "نی حدیث هر که از یاری برید/ پرده‌هایش پرده‌های مادرید" اشاره به تابلوهای نقاشی در موزه‌های پایتخت اسپانیاست.
 
وقتی دَم گرفتند "زندانی سیاسی آزاد باید گردد"، نتیجه این شد که "جمهوری اسلامی ایجاد باید گردد."  اکنون که منظور دوم مدتهاست حاصل شده، چنانچه حرفی از آزادی زندانی سیاسی باشد لابد وضع موجود (با اجازهٔ سعدی) کم‌باد یا ارشاد باید گردد.
 
تا آنجا که به قالب نظم مربوط می‌شود، مدافعان سیستم حق دارند برای شعار "وضع موجود تشدید باید گردد" یا "تحکیم باید گردد" همزادی هم‌وزن و هم‌قافیه بسازند: زندانی سیاسی تبعید، تهدید یا تفهیم باید گردد.  و اگر نظام مقدس تشویق باید گردد، زندانی سیاسی تزریق باید گردد.
 
ادبای متقدّم از سر مطایبه می‌گفتند "در تنگنای قافیه خورشید خر شود"، یعنی گرچه اصول خیلی خیلی مهم است، وقتی کار برای خدا باشد چنانچه مؤمن در بن‌بست گیر کرد هر عملی مجاز است.
 
نهایتاً خود مؤمن حسب اینکه هوا چقدر پس باشد تعیین می‌کند چه کارهایی که، بنا به اصول، مجاز نبوده حالا هست.
١٤ اسفند ٨٩