دفاع از خویش جزو حقوق حکمرانها نیست؟
چند نفر نظر این کیبورد را پرسیده‌اند: تلویزیونهای فارسی‌زبان چرا اشخاصی را که یکی باید از خودشان دفاع کند جلو دوربین می‌نشانند تا از جمهوری اسلامی ایران دفاع کنند؟
 
قضیّه چند وجه دارد.  هرکس از فردی یا چیزی دفاع کند لزوماً وکیل مدافع انتخابی یا بهترین مدافع نیست.  فرنگان می‌گویند "مدافع شیطان" ــــ یا در فارسی، وکیل مدافع شیطان ــــ یعنی ابلیس هنگام اخراج از صف ملائک لابد حرفهایی برای گفتن داشت.  اما آیا به کسی یا کسانی وکالت داده است؟
 
مفهوم اصطلاح این است که بحث را خاتمه‌یافته نینگاریم و بگذاریم ادامه یابد، کاری که فیلسوفان یونان باستان می‌کردند.  در اصطلاح محکمهٔ قضا تطویل دادرسی می‌گویند و در پارلمان، اوبستروکسیون (واژه‌ای فنی،‌ از جمله، برای روده‌درازی، خسته و مچل‌‌کردن مستمعان و به‌تعویق‌انداختن اعلام کفایت مذاکرات و رأی‌گیری).
 
بخصوص در حیطهٔ سیاست و بگومگوهای روز، مباحثه‌ای که همه یک نظر داشته باشند چه بسا ملال‌آور شود.  بحث را باید، به بیان اهل موسیقی، با کنترپوان و واریاسیون روی یک یا چند تم تنوع داد و شنیدنی کرد وگرنه "دلبر جانان من بـُرده دل و جان من/بـُرده دل و جان من دلبر جانان من" و تکرار و تکرار.
 
فراز و فرود و تنوع ضروری است اما منتقدان دعوت از مدافعان جمهوری اسلامی می‌گویند کار بعضی تلویزیونهای خارج از ایران رفع تنوع است و در حالی که هفتاد هشتاد کانال داخلی به فارسی و چند زبان دیگر مثل صفحهٔ سوزن‌خورده مدام یک حرف تزریق می‌کنند، تکثیر طوطی (چه صادق یا کاسب، و چه متعادل و منصف یا نـُنر و بچه‌پررو) قابل توجیه نیست.
 
نکتهٔ مهم این است: دفاع از جمهوری اسلامی در مناظره‌ای عاری از فشار و اجبار بیش از آنکه مخاطب را متقاعد کند شاید مدافعان را در معرض تحقیر و طعن و لعن قرار دهد.
 
سال ١٩٩۵ سنای آمریکا قانون تحریمهای گسترده علیه جمهوری اسلامی ایران مشهور به داماتو تصویب کرد (و دولت کلینتون به اجرا گذاشت).  تهیه‌کنندهٔ دفتر رادیو بی‌بی‌سی بین‌المللی در واشنگتن از این کیبورد خواست دربارهٔ آن نظر دهد.  گفتم حاضرم مستقلاً (و به گفتهٔ اهل عبادت، فرادیٰ ) حرف بزنم اما تهیه‌کننده میل داشت با سناتوری آمریکایی (یادم نیست خود پیشنهاد‌دهندهٔ طرح یا یکی دیگر) مناظره کنم.  نه میل داشتم با سناتور جمهوریخواه همصدا به نظر برسم و نه حاضر بودم از سیاست هذیان‌آلود حکومت اسلامی که البته برای طبقهٔ جدید نان‌و‌آب حسابی دارد اما شک نداشتم مملکت را به سوی فلاکت و فاجعه خواهد برد دفاع کنم.  به‌رغم اصرار مرد انگلیسی، استنکاف ورزیدم.
 
تازه من از هفت دولت آزاد بودم (یا این طور خیال می‌کردم) و امروز حال مصاحبه‌‌شونده‌ای که هراس دارد صبح روز بعد، یا حتی همان شب، به انفرادی برود، نقره داغ شود، کار و کاسبی‌اش را مختل کنند و به دردسرهای جدی بیفتد قابل درک است.
 
اما چرا قبول‌کردن و مهمل‌بافتن؟ "کارشناس" ساکن ایران بدون نگرانی از اینکه ابله به نظر برسد اصرار دارد انواع امکانات مالی و ارزی و اداری و قانونی فراهم است صد حیف که دولت استفاده نمی‌کند.
 
یک رئیس اسبق بلدیه به جای بیان نظر خویش، به مجری تلویزیون فارسی‌زبان می‌توپد که چرا در امور خانوادگی و داخلی "ما" دخالت می‌کند.  سه دقیقه فرصت ابراز وجود در آن کانال از سی ساعت ورّاجی در تلویزیون وطنی (که در آن بردن نام ایشان هم ممنوع است تا چه رسد نشان‌دادن تصویرش) و سه کیلو از نشریات روشنفکرستیز خود او به‌مراتب تأثیرگذارتر است.  درهرحال وقتی می‌پذیرد افاضات کند، تودماغی حرف‌زدن از سر بی‌حوصلگی و خودمهم‌پنداری و باد در گلو انداختن رئیس‌مآبانه برای چه؟ بیننده در برابر عظمت افکار او تکبیر خواهد گفت یا شیشکی نثار اِفهٔ غرور قلابی خواهد کرد؟
 
فرد دیگری که کوشیده است با تأیید فتوای قتل نویسنده و به برکت کاغذ و چاپخانهٔ مفت وزارت ارشاد از پامنبری درجه سه به واعظ درجه دو ارتقا یابد با جدا کردن سیاست حکومت اسلامی از نتایج آن ادعا می‌کند جک اسمیت در فلان صفحهٔ کتابش اذعان کرده است اولی در پهنهٔ گیتی و درازای تاریخ می‌درخشد، گناه ناکامی دومی به گردن دشمنانش است.  و شاخ‌شکسته‌ای ‌غیرایرانی را در میزگرد می‌نشانند ــــ یا می‌چپانند ــــ تا از حکومت اسلامی دفاع کند.
 
دفاع این قبیل اشخاص تأثیری ضد مقصود دارد و گردانندگان برنامه‌ها می‌دانند حوصلهٔ قاطبهٔ بینندگان را سرمی‌بـَرد.  اما آیا انتخاب صحیح این است که آنها را حذف کنند؟
 

در تلویزیون وطنی فقط یک نظر به‌عنوان خواست ٩٨/۲ درصد جمعیت حـُقنه می‌شود و  می‌توان به تجربه و قرائن نتیجه گرفت دستور بازداشت متهم سیاسی با تعیین مقدار محکومیتش همراه است، بدون وکیل مدافع، فرصت دفاع یا اعتنا به هرآنچه محکوم بگوید (هنگامی که یک متهم سرقتهای فوق‌بزرگ گفت در جلسهٔ آینده توضیح خواهد داد چه کسانی به او چه دستوری دادند، رئیس دادگاه

گفت جلسهٔ آینده‌ای در کار نیست؛ یارو را تر و فرز دار زدند).  اگر آن شیوه‌ها برای بخشی بسیار بزرگ از جمعیت مملکت پذیرفتنی نیست می‌توان به تلویزیون خارجی که مدعی پیروی از راه و رسم دنیای متمدن است توصیه کرد همان گونه عمل کند؟
 
اعتراف می‌کنم اگر در تهیهٔ چنان برنامه‌هایی دخالت داشتم آن اشخاص را حذف نمی‌کردم در عین اینکه شخصاً کمترین تمایلی به شنیدن حرفها و تماشای قیافهٔ ماساژدهندگان حق‌به‌جانب احساسات ندارم.
اول تیر ٩٨

بخشی از یک گفتگو با بابک مهدی‌زاده درباره جمهوریت و مشروطیت:
لباس به شكل هيكل آدم و نظام حكومتي به شكل جامعه درمی‌آيد.  مي‌توان خيالپردازي كرد كه اگر علما گذاشته بودند سردارسپه رئيس جمهور شود نتيجه چه می‌بود.  يحتمل در رفتار و سياستهاي آن آدم تأثيري نداشت و پس از خلع او در شهريور بيست، شايد ايران به همان راهي می‌رفت كه چند سال بعد پاكستان رفت.  امروز می‌بينيم، با شصت سال تأخير، در مسير پاكستانيزه شدنيم.  اگر منظور از ”مبارزۀ سياسي“، ارائۀ جانشين بديل براي وضع موجود باشد، برنامۀ مشروطه‌خواهان يك اِشكال كوچولو دارد: چه كسي را می‌خواهند شاه كنند؟ شوخي نكنيم كه ايران قرار است دانمارك شود.  ماشين آبپاش در ايران اولين و آخرين بار سال ٤٠ عليه تظاهرات خياباني به كار رفت اما گلوله جاي آب را گرفت.  كسي كه باز ماشين آبـپاش به ميدان بياورد خلايق خواهند گفت سوسول است و وسط خيابان جكوزي راه انداخته.  اين شغل خشن و پرخطري است.  آدمي هم كه با روحيۀ روشنفكران كرانۀ شرقي آمريكا بزرگ شده باشد و نتواند مثل شصت‌تير دروغ بگويد خيلي به درد اين كار نمي‌خورد.
تأسيس سلسلۀ جديد در قرن بيست‌ويكم هم از آن ايروني‌بازي هاي خنده‌ناك خواهد بود. بنا به سنت فكري ما، براي بهبود اوضاع بايد كل سيستم را چپه كرد.  و با توجه به تجربۀ شاه در ايجاد فضاي باز سياسي و به‌زندان‌انداختن مقامهاي خاطي، نظام مقدس مي‌داند كه نبايد ذرّه‌اي كوتاه بيايد و بازخواست از عمله‌اكره ها يعني غزل خداحافظي.  پس چشم‌اندازي نگران‌كننده در برابر داريم: آيا برای اصلاح قانون اساسی، كه در جهان مانند ندارد، بايد دوباره انقلاب كرد و پادگان گرفت و دادگاه سرپايي و مصادره و اعدام راه انداخت؟ و اگر يك صبح بلند شديم ديديم ديشب تفنگچيهاي زابلي به قدرت رسيده‌اند و آنها هم دارند دربارۀ وظايف روشنفكران از تلويزيون سخنراني می‌كنند چه خاكي به سر كنيم؟ با پايان عمر طبيعي ِ پانزده‌خردادی‌ها، اگر اوضاع خيلي خانخاني شود شايد برنامه‌هاي فعلا نامحتمل شاهزاده‌بازی هم مشتري پيدا كند.  قاطبۀ مردم كاري به ساختارپاختار ندارند.  كلمۀ سلطنت در گوش آنها يعني رونق و رفاه، دلار هفت تومانی، ويزای ا ُو ِ رت و بی‌دردسر ـــــ و برای هـُرهـُری مذهب‌هايش هم يك قــُـلـُپ آبجو تگری

اندوه 28 مرداد و مویه بر آرزوهایی كه به سبب دخالت بیگانگان به باد رفت كمك می‌كند دردهایی بسیار آشنا ناگفته بماند و افسانه‌هایی دربارۀ آنچه اتفاق نیفتاد جای نتایج محتوم را بگیرد. پذیرش برخی واقعیات چنان دردناك است كه برای فراموش‌كردن آنها به مخدّری شبه تاریخی توسل می‌جویند: وطن دوستی ِ ایرانی نه تلقی ای مثبت و سازنده، بلكه نوعی سودازدگی است كه فرد به محض شنیدن كلمۀ وطن شروع به فریادكشیدن و زدن حرفهایی بیربط می‌كند، در همان حال كه آمادگی دارد وطن را نقداً معامله كند چون یقین دارد همه همین كار را می‌كنند.
 
آن نبرد اگر امروزهم در می‌گرفت به استیلای یك خرده‌فرهنگ می‌انجامید و شكست خوردگان می‌نالیدند كه قدرتهای خارجی می‌توانستند آدمهای حسابی را از دست هموطنانشان نجات داده باشند. با قانون محرومیت بیسوادها از شركت در انتخابات یا بدون آن، بختـك روستا با تمام هیكل بر شهر آوار می‌شد و تجددگرایان را لـه می‌كرد زیرا با ورود پنی‌سیلین، كنار چند رشته قنات و مقداری كشاورزی دِیم جای كافی برای انفجار جمعیت وجود نداشت.  قطع دست بیگانگان و استقلال دوآتشه هم نه تنها مملكت را گلستان نكرد بلكه اوهامی قدیمی در باب نقطۀ پرگار ِ وجود بودن ایرانی و نقش محوری ِ ایران در عرصۀ جهان، تبدیل به استراتژی شد.  اگر فرهنگهای دینی و ملی و سلطنتی عمیقا از یكدیگر بیزار و به هم بدبین نبودند بستن قراردادهایی جدید طبق روال روز برای فروش نفت به آن همه حماسه و نطق و قربانی و رشادت و مصیبت و تلخكامی ــــ و كینه‌توزی‌های بعدی ــــ نیاز نداشت.  دور از ذهن نیست كه حتی وقتی منابع نفت خشك شده باشد ایرانیان همچنان بنالند كه اگر به آنها جفا نشده بود و نفتـشان را نبرده بودند و نخورده بودند حالا صاحب زندگی بهتری بودند.

در نیرنگستان آریایی ـ اسلامی تا وقتی كشمكش دیانت‌ـ ملیـّت، و سیطرۀ روستا بر شهر ادامه دارد غمناله‌های روان‌نژندانۀ مردادماه را پایانی نیست.
مرداد 85
http://www.mghaed.com/essays/observation/august_blues.htm

بخشی از متن
غم‌آوا و غمنامه‌های امردادی
عهد یونانیان باستان حق رای‌دادن بستگی به میزان دارایی شخص داشت اما فكر جدا كردن قدرت از ثروت همواره آرزوی اهل نظر بوده است. در یك سر طیف سیاسی، حیدرخان عمو اوغلی «هیئت مـُدهِشه» درست كرده بود (معادلی رسا برای سازمان تروریستی). به نظر او و همفكرانش، در میان دستجات مختلف سارقان مسلحی كه در مملكت مشغول كسب و كارند، یك دسته هم در تهران سكونت دارد و هیئت حاكمه خوانده می‌شود. مردم زیر چوب وفلك این اشقیا جان می دهند و حرص ستمكاران را پایانی نیست. هیچ استدلالی جز تپانچه و بمب در برابر این طبقۀ فاسد كارایی ندارد و توبۀ گرگ مرگ است.  در سر دیگر طیف، فرمانفرما جای داشت كه می گفت تحول در جامعه هیچ بد نیست به این شرط كه اجرای تغییرات به آدمهای چیزفهمی مثل خود او سپرده شود، یعنی اقلیتی كه یقین دارد ثروت و مـُـكنت امانتی است پاداش گونه از سوی قادر متعال به هوش و دانایی ِ افرادی معدود.

نزد روشنفكر، ظرافت و نكته سنجی آدمهای جهاندیدۀ نوع اخیر البته دلپذیر است، بخصوص در قیاس با زمختی ِ دشمنانشان.  وقتی به استدلالهای گروه دوم دل بسپارد چه بسا متقاعد شود كه دستۀ اول نابود باید گردد.  اما اگر قرار بر انتخاب بین هیئت مـُدهشه و هیئت حاكمه باشد جامعۀ بشری ظلم دائمی را به فتـنۀ بی پایان ترجیح می‌دهد و به حدی از ثبات ــــ كه روشنفكران انقلابی اسم آن را سكون می‌گذارند ــــ نیاز دارد. از این رو، مجلس كه دوامش محتاج آزادی بیان و قلم و چاپخانه بود «به نكوهش رفتار هنگامه جویان برخاست»، یعنی رفتار كسانی كه اعتقاد داشتند چندین هزار سال وقت تلف شده است و عدالت باید بیدرنگ برقرار شود. این هم ناكامی دیگری بود كه جناح ترقیخواه در برابر ارتجاعیون تضعیف شود. صد و سی سال پیش از آن در فرانسه و بیش از سیصد سال پیشتر در انگلستان نیز تحولاتی مشابه رخ داده بود.

در اوضاع و احوال صد سال پیش آنچه در ایران اتفاق افتاد تبدیل به انقلابی تمام و كمال نشد. در تعبیری ماركسی می توان گفت مشروطیت توانست روبنا را در جهت بهبود تغییر دهد اما زیربنا همان كه بود ماند.  سالها به درازا كشید تا تغییرهایی اساسی از نوع زیربنایی اتفاق بیفتد.  نظام بزرگْ زمینداری پنجاه سال بعد برچیده شد و این كار یك دهه به درازا كشید بی آنكه وسیعاً اسباب خشنودی شود، زیرا تلقی غالب این است كه اصلاحات ارضی ترفند استعمار بود و به ویرانی روستاها و نابودی كشاورزی سنتی انجامید. در صدر مشروطیت، در مجلسی كه هر دسته ای ساز خودش را می زد می پنداشتند ترقی خارجه به این سبب است كه دولت را می توان استیضاح كرد. در نتیجه، كمتر از نیم دوجین رئیس الوزرا در تسلسلی ابلهانه مدام جا عوض می كردند بی آنكه بانكی درست شود یا كارخانه‌ای راه بیفتد.

با این همه، به بركت افكار روشنفكران مشروطه خواه و نهضت مشروطیت، جامعه‌ای نیمه‌وحشی به حد جامعه ای نیمه‌متمدن رسید.  شیوه های باستانی ِ چشم درآوردن و زنده پوست‌كندن و شقــّه‌كردن ناگهان منسوخ شد و برای نخستین بار در تاریخ ایران،‌ دست كم طی نزدیك به پانزده سال اموالی مصادره نشد و عـُـمّـال حكومت به منظور بالا كشیدن دارایی افراد سر آنها را زیر آب نكردند.  در حالی كه روابط اداری در جامعۀ ‌ایران سراسر بر پایۀ پیشكش و باج سبیل و حق و حساب و وجوهات است، همین اندازه كه توانستند با صدای بلند خطاب به مردم بگویند روشهای دیگری هم برای زندگی وجود دارد بینهایت مهم بود.  حفظ و ادامۀ آن دستاوردها نیاز به تداوم داشت.
 
اما در فرهنگی كه اصل بر بیزاری از حكومت و آرزوی سرنگونی آن باشد تداوم به آسانی میسر نیست.  می‌گویند و می نویسند كه اگر مشروطیت كاملا كامیاب شده بود دستاوردهایش قابل برگشت نمی بود ــــ مثل دارو كه اگر مقدار معینی مصرف نشود بی‌اثر خواهد ماند. این تصوری است هگلی بر پایه خطی پنداشتن ِ تاریخ و اینكه گویا تاریخ به سمت و سویی معین حركت می كند:  قطاری با ضریب اصطكاك صفر كه وقتی راه افتاد تا ابد روان است.  اما تطوّر جوامع نه تقدیر محتوم است و نه در جهتی صد در صد معین؛ تصادف محض هم نیست.

به حرف منتسكیو كه جامعه به شكل سرزمین در می‌آید می توان افزود كه فكر انسان هم گرچه به شكل جامعه در می‌آید گاه می‌تواند جامعه را تا حد زیادی تغییر دهد.  اما هیهات كه بتواند شرایط سرزمین و پیشینۀ تاریخی‌اش را دگرگون كند. دستاوردهای اساسی مشروطه چنان به شكل پیش از آن بازگشته‌اند یا در مسیری چنان متفاوت افتاده‌اند كه بازشناختنی نیستند. روح ِ لابد در برزخ سرگردان ِ شیخ فضل‌الله نوری از مشروطه طلبان و آزادیخواهان و مساواتیان انتقامی هولناك گرفته است.  زمانی گمان می رفت فقط چند فقره قانون مهم كه پس از شور و با قیام و قعود تصویب شود حاكمان را از خودسری باز خواهد داشت و مملكت را به پای آلمان و بریتانیا خواهد رساند.  امروز انبوه قوانین تكراری و نالازم و ضدونقیض و به اجرادرنیامدنی روی

هم انباشته شده و دولت به راه خویش می رود.  مشروطیت، با الهام از قوانین ملتهای متمدن جهان،‌ كوشید از اموال متعلق به ملت، اموال تحت اختیار دولت و اموال خصوصی تعاریفی مشخص به دست دهد.  ایران بار دیگر به عصر مصادره و چپـو رجعت كرده است، بنگاه خیریه از سازمان دولتی و از دكان شخصی قابل تفكیك نیست، نظام مقرری‌بگیری و تیولداری بار دیگر رایج شده و دخل و خرج مملكت در چنان پرده ای از ابهام است كه پیش از مشروطیت هم سابقه نداشت.  مواجب بگیربودن دولت در برابر ملت به حقوق بگیرشدن ِ ملت از سوی حكومت تبدیل گشته، منشأ حق حاكمیت بار دیگر از دست ملت به دست نیروهای غیبی افتاده است و عدالتخانه و عدلیه كه مبدأ شروع جنبش بود كمتر شباهتی به تصور بنیانگذارانش دارد.

منشأ تفاوت ایران ِ امروز با ایران ِ صد سال پیش، و تفاوت ایران با افغانستان را می توان در دو عامل فكری و مادّی خلاصه كرد:  تأثیر فرهنگ غرب و پول نفت. همین اندازه كه به بركت تلاش روشنفكرانی معدود در نیرنگستان آریایی ـ اسلامی افكاری درخشان در ذهن مغشوش و زبان پرلقلقۀ مردم جا افتاد و بر قلمها جاری شد جای افتخار دارد.  در ایران چند ساختمان صد و دویست ساله همچنان قابل سكونت است؟  اگر هم بر جا مانده باشد مشتی زینت و دكور و سردر برای عكس انداختن، یا ویرانۀ متروك است. مشروطیت هم یكی از آن همه.  فكر به شكل جامعه، و جامعه به شكل سرزمین درمی آید.  بدون نفرین شیخ فضل‌الله هم اوضاع چندان تعریفی نداشت.  حد توان این سرزمین شاید فقط همین باشد كه در شن ِ روان این صحاری نقشها شكل ببندند و محو شوند.

نظری درباره شعر شاعری در فیسبوک در پاسخ خلیل پاک‌نیا:

هیچ گاه این حرف یا ادعا را که شعر در خون ایرانیهاست جدی نگرفته‌ام. سال ۶۸ انتشار پساارتحال غزلی مثلا عارفانه فرصتی به دست داد تا meme (=انتقال موروثی اما غیگر وراثتی) شعردوستی را دست‌کم در چند دوست و معاشر محک بزنم.
از آن شاید ده‌بیست تن، تنها دو نفر که مطالعهٔ‌ متمرکز سالیان در حد تخصص روی نظم و نثر و شعر و غزل (یا، به قول محمد قاضی فقید، "مِعر" و "مَزَل") داشتند متوجه سطح نازل سرودهٔ مورد بحث شدند.
یک نفر که مثل دستگاه نان لواش در مقیاس دوجینی کتاب شعر نو بیرون می‌دهد احساس کردم خوب ملتفت کیفیت سطوح مختلف و مضامین شعر قدمایی نیست، به موضوع فکر نکرده و،‌ از جمله، دربارهٔ تداخل ناجور و بیربط میخانه و بتخانه در "من به خال لبت ای دوست" نظری ندارد اما جمله‌هایم را قطع می‌کرد و می‌پیچاند لابد تا حاضران را متقاعد کند آنچه من می‌گویم در واقع نظر ایشان است که از دهنش می‌قاپم. ایرونی‌بازی رقت‌انگیز.
با این همه، انتشار آن قطعه تأثیری مثبت روی تصویر آیت‌الله مرتحل در ذهن بسیاری درس‌خوانده‌ها گذاشت.
به نظر من ثابت می‌کرد کمتر کسی در این مملکت توی باغ است غزل "نفس باد صبا مشک‌فشان خواهد شد" که شب سال نو مکرر با صدای خانمهای لب‌قلوه‌ای ِ هُلو از تلویزیون پخش می‌شود با مَزَل "خوشا شیراز و وضع بی‌مثالش"،‌ ایضاً، از زمین تا آسمان فرق دارد.
هر صاحب‌نظری بنشیند دیوان حافظ تصحیح کند و مِعر دوم را کنار بگذارد همه،‌ خصوصاً اهالی شیراز، نظر دارند و نابودش می‌کنند.

اما قاطبهٔ مردم تفاوت چیزهایی را سریعاً تشخیص می‌دهند و نظر قابل‌اعتنا دارند: فرش، چای، پارچه. در مورد اخیر، بسیاری خانمها کیفیت پارچه را با نگاه تشخیص می‌دهند؛ نظر آقایونا بیشتر به دستشان است تا چشمشان و باید لباس را به بهانه‌ای لمس کنند تا به نتیجه برسند قیمت کت‌شلوارت در چه حدودی است. حتی جعفرآقای سلطانی که از سی سال پیش خیاطم بوده با سبک‌سنگین‌ کردن یک کف‌دست از طاقهٔ پارچه به نتیجه می‌رسد چقدرش پشم و کرک است و آیا الیاف مصنوعی دارد یا نه. بدون همراهی او قادر به نبرد با بزّازهای خیابان زردشت یا حتی انقلاب نیستم و چند تجربهٔ انفرادی‌ام افتضاح بود.
عسل؟ نظر احدی صائب نیست. شیرینی‌فروشی خیابان اندرزگو کنار ردیف شیشه‌های عسل سفارش خودش تابلو زده هرکس با آزمایشگاه ثابت کند اینها خالص نیست ده میلیون تومان دستخوش. یکی که رویش نوشته بود عسل آویشن به بهایی گزاف خریدم و وقتی در هوای اتاق به هم چسبید و شکرک زد با خودم فکر کردم ول کن بابا اسدالله.

و بحثی حتی شیرین‌تر (نخیر، منظورم اونی که فکر می‌کنید نیست): امروزه روز تقریباً کمپلت ویسکی عرضه‌شده در این حوالی الکل طبی است+اسانس چینی. محصول اربیل هم نیست؛ کار همین دور و برهای تهرون‌آباد است.
زمانی زیر عکسی از بطری خالی شیواس (یا شیواز) ریگال در مجلات نیویورکر و پلی‌بوی نوشته بود: اگر فکر می‌کنید کسی ویسکی ما را برای بطری‌اش می‌خرد سعی کنید این را بفروشید. در مقالهٔ «اسنوبیسم چیست؟» بحث کرده‌ام که مطلقاً سفسطه است. خریدار با توجه به شهرت مارک و اعتبار بنگاه فروشنده خرید می‌کند.
حساب اسکاتلندی مفتخر که می‌گوید whisky سرزمینش غیر از whiskey آمریکایی با اسم واقعی‌ bourbon است جدا. اما امروز بعید می‌دانم یک در ده هزار مصرف‌کنندهٔ ویسکی قاچاق در ایران بتواند نظری داشته باشد و با چند آزمایش لیوانهای یکسان ثابت کند طعم سوزندهٔ اسکاچ را از مزهٔ میوه‌ای ِ جک دانیلز تنسی و بربن کنتاکی تشخیص می‌دهد.

باری، در همهٔ امور این جمله را بسیار می‌شنویم: واللا من که وارد نیستم ولی به نظرم.....


صفحۀ‌‌ اول    مقاله / گفتگو/ گفتار            فهرست مطالب   سرمقاله‌ها
  
 تکنیک ِ تقــّه و خوراندن
 
برای بازکردن سر قوطی، یا یک پیچ، گاه به آن ضربه می‌زنیم اما چنانچه ضربه از حدی شدیدتر باشد باز نمی‌شود و تبدیل به گره کور خواهد شد.  در مهندسی مکانیک و سازه، هنگام سوارکردن قطعات یک سیستم حد فشار لازم باید رعایت شود.  مثلاً فشار آچار برای بستن قطعات متحرک موتور اتومبیل باید طبق جدول باشد وگرنه (مانند برخی انواع خودرو که در ایران می‌سازند) تا مدتی خوب کار نمی‌کند و بعد لق می‌شود و به روغن‌سوزی می‌افتد زیرا قطعات ِ بیش از حد تحت فشارْ همدیگر را می‌سایند و خراب می‌کنند.
 
در ایران گاه قطعه‌ای ناهمخوان با یک سیستم را روی آن نصب می‌کنند،‌ وسیله‌ای یدکی را که برای موتور دیگری طراحی شده است روی خودرویی متفاوت می‌بندند، جلوپنجرهٔ یک اتومبیل را روی مدلی کوچک‌تر می‌نشانند.  مکانیکها و صافکارها به چنین ابتکاری خوراندن می‌گویند (صرف فعل: ’می‌خورونیمش‘، ’خوروندیمش‘ و الی آخر).
 
به سبب طراحی و مشخصات فنی قطعهٔ ناهمخوان، مثلاً تعداد و زاویهٔ شیار پیچها و تفاوت آن با مختصات جایی که قطعه به آن خورانده می‌شود، برای انجام چنین کاری قدری زور و فشار لازم است.  از این رو استفاده از ابزاری که به طور استاندارد برای چنین تعویض قطعه‌ای کاربرد ندارد لازم می‌آید.  مثلاً آن را با انبر قفلی می‌چرخانند و همزمان به ضرب چکش در محل مورد نظر می‌نشانند.  به این طرز کار، تقــّه‌زدن می‌گویند و بخشی از تکنیک خوراندن است.
 
البته پیامدهایی دارد.  وقتی دلکوی رامبلر را با ضرب چکش به دوج بخورانیم ممکن است دستهٔ‌ سیمهای آن که نه عمودی بلکه از کنار استوانه خارج شده گرفتار اصطکاکی دائمی و خطرساز با بدنهٔ داغ سیلندرها شود.  این هم چاره‌ دارد: تکه‌ای مقوای کهنه از داخل جوی آب برمی‌داریم (چنین تعمیراتی معمولاً کنار خیابان انجام می‌گیرد)، بین کابل برق و آهن ِ معمولاً داغ می‌گذاریم و روی آن چسب نواری می‌کشیم.
 ‌
 
تقــّه‌زدن و خوراندن محدود به مکانیکی نیست.  در نیرنگستان آریایی‌ـ‌اسلامی توسل به چکش را وارد حیطهٔ امور نظری می‌کنند و در مقیاسی اجتماعی هم از این نوع سرهم‌بندی پروا ندارند.
 
چند سال پیش دستور دادند بانکها در تهران از ساعت 9 صبح شروع به کار کنند و گفتند منظور از این تصمیم کاهش ترافیک صبحگاهی است.  پس از مدتی بگومگو، برنامهٔ جدید بی هیچ گزارشی دربارهٔ نتیجه‌ای مشخص بر رفت‌وآمد شهری رها شد و ساعت کار بانک به وقت پیشین برگشت.
 
تصمیم احتمالاً با توجه به ساعت شروع کار بانک در کشورهای دیگر گرفته شده بود.  اما  چندین نکتهٔ مهم نادیده ماند.  بخشی عمده از نقش و عملکرد بانک در ایران با تقریباً تمام جوامع دیگر تفاوت اساسی دارد.  طرز کار مردم ایران با چک شاید در جهان بی‌همانند باشد.
 
در برابر کالا یا خدمات، چکی که فرد دیگری از مشتری خودش گرفته است دریافت می‌کنید،‌ آن را به فرد دیگری می‌دهید، او به طرف معامله‌ٔ خودش می‌دهد و الی‌آخر.  چک ممکن است پیش از نقد شدن دهها دست در چندین شهر بگردد.  رد کردن (یا به‌اصطلاح بازار، خرج‌‌ کردن) چک این مزیت را هم دارد که از شرّ آن خلاص می‌شوید و صادرکننده حتی اگر رفیقتان باشد در موعد مقرر نمی‌تواند برای تأدیه‌ٔ آن مهلت بخواهد.   
 
(زمانی کسی از کورهٔ گچ‌پزی در اراک تلفن کرد که روی چک نگارنده چای ریخته‌اند و محبت کنم چک دیگری به جای آن به مدیر شعبهٔ بانک بدهم.  چک را در تهران به فروشنده‌ای داده بودم.  کشندهٔ چک مجاز نیست پشت‌نویسی‌ها را ببیند زیرا حاوی اسرار تجاری دیگران است اما در این مورد استثنائاً چک مخدوش را به من برگرداندند.)
 
رد کردن چک حامل به دیگران، در ایران حتی بدون امضاکردن پشت آن،‌ در عرف جهانی کاری غیرقانونی و از مصادیق پولشویی و فرار از مالیات است.  گیرنده باید چک را نقد و در دفترش ثبت کند و سپس شخصاً و مستقیماً چک بکشد تا ارقام دریافتی و پرداختی به روشنی قابل ردیابی باشد.
 
با گسترش سیستم پرداخت الکترونیک، گردش چک در ایران هم کمتر می‌شود اما کشیدن چک وعده‌دار، حتی برای سررسیدی بسیار دور و قانوناً باطل در حد سال، همچنان رواج دارد ـــــ ابداعی کاملاً ایرانی و مغایر اصول بانکداری.  روش رایج در جهان همواره این بوده که مشتری اعتباری کوتاه‌مدت از بانک دریافت می‌کند و بر اساس آن چک فوراً قابل پرداخت می‌کشد.
 
اهل کسب‌وکار در ایران دهها و صدها چک دریافت و دست‌به‌دست می‌کنند یا به اتکای چکهای وعده‌دار، چکهای وعده‌دار می‌کشند.  برخی که تا پاسی از شب سرگرم کسب‌وکارند اول صبح چکها و پولهای نقد را به بانک می‌سپارند.  بسیاری از آنها صبح را با کسب اطمینان از واریزشدن وجوه مورد انتظار به حسابشان شروع می‌کنند و همین طور پاس‌شدن چکهایی که پیشتر از زیر دستشان گذشته.

 
گاه یک گسست قابل توجه در زنجیرهٔ صدها چک یعنی دردسری بزرگ و شاید فاجعهٔ مالی برای چندین نفر.  به محض اینکه طرفهای معامله احساس کنند کسی جداً در تنگنا افتاده تمام چکهای وعده‌دارش را مُهر قرمز می‌زنند و شخص ممکن است قابل نجات نباشد.  پس باید مواظب بود و اول صبح جنبید و پول جور کرد.  
 
در چنین اوضاع و احوالی، به بانکها در تهران دستور دادند زودتر از ساعت 9 صبح درها را باز نکنند.  عملاً یعنی مشخص‌شدن موجودی حساب فرد ممکن است تا نزدیک ظهر به درازا بکشد.  برای تصمیم‌گیری در معاملات روزانه بسیار دیر و، از نظر فرصت چاره‌جویی برای چکهای برگشتی، خطرناک است.
 
چنین تصمیمی را اگر دولتی متهم به روشنفکری و غربگرایی می‌گرفت احتمال داشت اهل بازار کرکره‌ پائین بکشند و کفن‌پوش به خیابان بفرستند ــــــ با هجمهٔ همیشگی به مرفهان بی‌دردی که اگر تا لنگ ظهر در رختخواب نمی‌ماندند شاید متوجه می‌شدند مردم مسلمان تلاش برای رزق و روزی و خدمت به خلق را پیش از طلوع آفتاب با نماز صبح شروع می‌کنند.
 
اما تقــّه‌ را مقامهایی شدیداً خاکی و خودمانی زده بودند.  جز اعتراضهایی نسبتاً ملایم به خود دستور،‌ به طرز فکر دستوردهندگان حمله نشد.
 
کسانی که این تصمیم را گرفتند مهاجمانی‌اند که از صحاری به شهرها ریخته‌اند تا عدالت بورزند.  به تفاوتهای سیستم پولی و بانکی ایران و آنچه در خارجه جریان دارد بی‌اعتنا بودند یا تفاوتها را مختصر ‌دیدند و با تقــّه‌زدن و صدور بخشنامه قابل رفع و رجوع ‌دانستند.  شاید هم کلاً از آنچه در این جامعه می‌گذرد به همان اندازه بی‌اطلاع‌ باشند که از چندوچون اوضاع خارجه.
 
 
آگاهی از اینکه خلایق در دادوستدهای مالی چگونه رفتار می‌کنند نیازی به خبرچین و افسران نرم و بولتن محرمانه ندارد.  می‌توان چند مدیر شعبه‌ٔ بانک برای بازگوکردن مشاهدات روزانه به جلسه‌ای دعوت کرد.
 
چنین کاری شاید مدیرانه باشد اما سیاستمدارانه نیست.  حتی پنهان از چشم‌وگوش مطبوعات، به نفرات تحت امر فرصت حرف‌زدن دادن ممکن است به بیرون‌ریختن پس‌‌وپشت امور منجر شود و چه بسیار رازها هویدا گردد که، از جمله، روی سربرگ رسمی دولت و مجلس توصیه (یا پارتی‌بازی یا تشبـّث یا شفاعت) ‌می‌رسد که بیدرنگ با پرداخت وام به فلان فرد با هر مقدار وثیقه موافقت شود.  یعنی چپو از نوع سازمان‌یافته.
 
مصلحت در همان کاری است که رواج دارد: مدیران میانی را به مثابه مستمعان اسیر روی صندلی نصب می‌کنند و یک نفر برای آنها دربارهٔ سقوط قریب‌الوقوع استیک‌بار جهانی و آیندهٔ‌ تابناک ایران اسلامی رجز می‌خواند.  سخنران معمولاً یکی از آماتورهایی است که هرگاه میلشان بکشد تقــّه می‌زنند.
 
 
چنین نیست که تقــّه را یک بار بزنند و تمام.  در مواردی هر از چندگاه تقــّه‌ای می‌زنند به این امید که نقشه یا فکر مورد نظر خورانده شود.  مثلاً نبرد با نوروز و تعطیلات فروردین از همان اسفند 57 شروع شد و گفتند چهارشنبه سوری و این قبیل قرشمال‌بازی‌های  ”روشنفکری“ قابل تحمل نخواهد بود.
 
تاکنون باید روشن شده باشد که نوروز و خصوصاً چهارشنبه ‌سوری آئینهایی‌اند عمدتاً مربوط به خردسالان و نوجوانان.  بچه‌ها از این برنامه‌ها و تعطیلات خوششان می‌آید و جماعت فرزندسالار به پیروی از آنها ماست خودشان را می‌خورند.  درهرحال، در ادامهٔ نبرد فرسایشی میان ایران و اسلام، فکر حذف یا زدن از تعطیلات نوروز از سرهایی به در نمی‌رود و همچنان در فکر ترفندی‌اند زیر عنوان ”تعدیل تعطیلات رسمی کشور.“
 
و در فکر ایجاد بدیلی که شاید نتوان در شمار تقـَه‌زدن‌ها گذاشت و بیشتر در زمرهٔ مهندسی ِ اجتماعی می‌گنجد: مراسم عاشورا در ایران به‌سرعت از جامه‌درانی و زجرستایی فاصله می‌گیرد و به کاروان شادی و کارناوال توزیع پلو تبدیل می‌شود.  اپوزیسیون‌زدایی از آئینی بسیار خشن.  
 
عزاداری محرم در شکل سنتی‌اش عنصر طغیان و گردنکشی و میل به خونخواهی و آمادگی برای خونریزی در خود دارد.  اما وقتی قدرت ِ حاکم برحق باشد این حرفها بیجاست.  نمایش قدرت ماهیچه و قمه و زنجیر هم مانند باطوم الکتریکی و پنجه‌بوکس حقی انحصاری است و وجود این ابزار وسط خیابان در دست افراد متفرقه و مشکوک تحمل نمی‌شود.
 
(در ایجاد دگردیسی، تبلیغات گستردهٔ اکثریت مسلمانها علیه اقلیت شیعه البته مؤثر است و نیز این پرسش ناگزیر: وقتی آدمها با بدن خودشان چنین می‌کنند قیاس کنیم حال‌ و روز اسرای سیاسی و مخالفان اعتقادی‌شان را.  انفجار بمب از سوی مخالفان عاشورا فقط مقداری خون اضافی و قطعات بدن انسان به صحنه‌‌های خونین می‌افزاید.  در حالی که خاورمیانه را نبرد فرقه‌های اسلام تبدیل به کشتارگاه ‌کرده است نمایشهای خونین شیعه نقش این مذهب را در ترویج خشونت بیش از آنچه واقعا‌ هست به چشم می‌آورد).       

 
 
برخی تقـّه‌ها موافقان وضع موجود را هم غافلگیر می‌کند.  یک روز ناگهان دامت‌‌افاضاته‌ای که یکی از مبلهای مجلس شورای اسلامی را اشغال کرده است می‌گوید در ماه رمضان در پروازهای داخلی نباید ناهار بدهند و دیگری به پوشش مهمانداران مؤنث اعتراض می‌کند.  کمتر کسی جدی می‌گیرد.  حتی طرفداران وضع موجود به چنین کسانی توصیه می‌کنند نخود هر آشی نشوند و پیش از اعلام نظر خویش با افراد وارد مشورت کنند.   
 
تلاش برای دستکاری در شکل جاری امور شاید بیش از هر چیز نتیجهٔ‌ بی‌اعتنایی عمومی به تقـّه‌زن‌ها باشد.  شماری بسیار بزرگ از اعضای جامعه که به آنها اخطار شده در سیاست دخالت نکنند به امور شخصی خویش می‌پردازند.  در چنین شرایطی، وزیروکیلی که از قضا در سالن فرودگاه حضور دارد پیشواز و بدرقه و بگوبخند و معاشرت سرخوشانهٔ خلایق را به حساب بی‌اعتنایی نسبت به نظام می‌گذارد و بیش‌ازپیش احساس بی‌مقدار ‌بودن می‌کند.  هرگاه بهانه‌ای برای معرفی خود (به‌عنوان یکی از باشندگان سر سفرهٔ نظام) می‌یابد بیشتر حاضران اخم می‌کنند، بعضی پوزخند می‌زنند و عده‌ای هر دو کار را با هم انجام می‌دهند.
 
در نتیجه، وزیروکیل به تلافی احساس بیگانگی با اکثریت شهرنشین جامعه دست به چکش می‌شود تا تقــّه‌ای بزند و بساط جاهلان و غافلان و معاندان را به هم بریزد.
 
 
تقــّه‌زن‌ها در تمام موارد تا این حد رک نیستند.  چند سال پیش صحبت انتقال پایتخت به جایی دیگر ناگهان جدی شد.  جابه‌جاکردن پایتخت تقریباً به تعداد دفعات قدرت‌گرفتن هر سلسلهٔ جدید در تاریخ ایران تکرار شده.  اما این بار فرق می‌کرد: در همان حال که انتقال دستگاههای دولتی به شهرهای دیگر را آغاز کردند شماری بزرگ افراد مهاجر به تهران می‌آورند و در این شهر اسکان می‌‌دهند.
 
تهران اساساً پادگان‌آبادی است که جمعیتی لابه‌لای سربازخانه‌ها منزل کرده‌اند.  با این همه،  مانند سایر شهرهای ایران در هیچ زمانی تا این حد در محاصرهٔ پادگانها نبوده.  سراسر دامنهٔ کوههای البرز از رود هن تا کن تقریباً یکسره منطقهٔ قرق است و محل سکونت دستجاتی مسلح یا شبه‌نظامی که برای کنترل شهر کوچانده شده‌اند.
 
 
انواعی از تقــّه‌زدن هم هست که در جامعه علی‌السویه و بل مثبت تلقی می‌شود.  چهل سال پس از سه‌مرحله‌ای شدن آموزش عمومی، ناگهان با حذف دورهٔ راهنمایی به نظام دههٔ 40 برگشته‌اند.
 
این بازگشت نیز از موارد تقــّهٔ آدمهای آماتور به سیستم است اما افکار عمومی تاکنون واکنشی مشخص نشان نداده.  می‌توان تصور کرد نابسامانی اوضاع سبب شده باشد جامعه نسبت به هر تغییری بی‌تفاوت و بل کرخت شود.
 
شاید هم قاطبهٔ مردم با شکل نظام قدیم آموزش عمومی راحت‌تر باشند و اساساً دستکاری در سامان تثبیت‌شدهٔ اجتماع را نپسندند.  اگر در پس و پشت فکر مردم واقعاً تمایلی به همان تفکیک قدیمی و آشنای ابتدایی‌ـــمتوسطه وجود داشته باشد، شاید بتوان استنباط کرد کسانی که این کار را کرده‌اند به جامعه نوید می‌دهند امکان بازگشت به ثبات وجود دارد و خودشان طرفدار چنان بازگشتی‌اند.  و ثبات یعنی دورهٔ طلایی دههٔ 40 و پیش از عصر اغتشاش و آشفتگی.
 
در این باره نیز بحثی نشد.  قاعدتاً باید از شماری مدیر و معلم و دبیر دعوت کرده باشند نظر بدهند.  اما فرصت اظهارنظر معمولاً به اینجا می‌کشد که وزیر مربوطه قوم‌وخویش‌هایش را به ریاست تعاونی مسکن وزارتخانه گمارده؛ سپس حرف از سیاستهای ویرانگر دولت می‌زنند و به انتقاد از ”اینا“ می‌رسند.  بعد باید چندین نفر را به اتهام تجمع به قصد تبانی و توطئه در انفرادی انداخت.  همانند تغییر ساعت کار بانکها‌ در این مورد نیز کار با تقــّه‌زدن و خوراندن پیش رفت ـــــ یا در واقع پس رفت، زیرا بازگشت بود.
 
 
انواعی از تقـّه‌زدن و خوراندن همواره قرار است در آینده اتفاق بیفتد.  برای بار دهم و بیستم و چهلم اعلام می‌شود چند هزار مبلـّغ مذهبی به منظور اجرای طرح حجاب و عفاف و نماز و غیره به مدارس اعزام می‌شوند.
 
رفتارهای مورد نظر تنها در یک صورت احتمال بروز و تداوم دارد: چنان ارزشهایی تا پنجسالگی در کلـّهٔ‌ کودک کاشته شده باشد.  در مورد آن بخش جمعیت که جور دیگری فکر می‌کند، صدور بخشنامه (با ته‌رنگی از تهدید) و استخدام تعدادی طلبه با مأموریت پاییدن محصلها در مدرسه‌ اگر می‌توانست منتج به نتیجه‌ای شود در این چند دهه شده بود.
 
انواعی از تقــّه‌زدن را خود اعلام‌کنندگان هم پی نمی‌گیرند و کار به خوراندن نمی‌کشد.  اوایل دههٔ‌ هشتاد وزیروکیل‌ها حرف از ”یکسان‌سازی آموزشی“ زدند.
 
ظاهراً منظور این بود که تمام دانش‌آموزان درسی مشابه بخوانند.  اما برنامهٔ آموزشی در سراسر مملکت یکسان است.  پس منظور لابد این بوده که شرایط فرهنگی مدرسه‌ها یکسان شود و درِ تمام مدرسه‌ها به روی همه باز باشد.  چنین فکری عملی نیست.

 
از دههٔ 30 خرده‌فرهنگ‌ها مدرسهٔ دلخواه خودشان را راه انداختند.  مدرسهٔ ملی شهریه‌‌ای بیش از مدارس دولتی می‌گرفت اما سطح آموزش در آن لزوماً بالاتر از مدرسهٔ دولتی نبود.  سطح آموزش را با درصد موفقیت دیپلمه‌های مدرسه در ورود به دانشگاههای تراز اول ارزیابی می‌کنند.
 
ایجاد مدرسهٔ ملی، که بعدها غیرانتفاعی و نمونهٔ مردمی و غیره نام گرفت، لزوماً ربطی به تدریس ندارد؛ ایجاد حیطه‌ٔ امن فرهنگی‌ـ طبقاتی است.  مثلاً جدا کردن دوره‌های اول و دوم برخی دبیرستانهای پسرانهٔ قشر بالای متوسط به این منظور بود که نوجوان دوازده‌سیزده ساله کنار مرد هجده‌بیست‌ ‌ساله نباشد.  همین طور ایجاد مدرسه‌هایی که پیش از ثبت نام دانش‌آموز در نوع فرهنگ خانوادهٔ او تحقیق می‌کنند.
 
(دانش‌آموز سابق دبیرستانهای تهران به نگارنده نوشت تمایل پدر متشرّع به ثبت نام او در دورهٔ دوم مدرسه‌ای اسلامی ناکام ماند زیرا در آزمون ورودی نمرهٔ قبولی نگرفت.  سالها بعد در دیداری اتفاقی با دبیر ریاضیات و ناظم پیشین از او شنید دلیل واقعی راه‌‌نیافتنش به آن مدرسه وجود تلویزیون در خانهٔ‌ آنها و فرهنگ مادرش و دیگر زنان خانواده‌ بود اما این عذر را نخواستند به پدر محترمش بگویند.  دبیر و ناظم اهل تجسس که دروغ مصلحتی را به حرف صریح ترجیح می‌داد محمدعلی رجائی نام داشت.)
 
خرده‌فرهنگی که مطلقاً‌ اهل حج‌رفتن نیست چنانچه ناچار شود، به همکلاس‌شدن فرزندانش با بچه‌های قشر بازاری و مذهبی تن خواهد داد.  اما خانواده‌ٔ‌ سنتی،‌ خصوصاً در مورد دخترها، زیر بار این گونه همزیستی نمی‌رود.  مدافعان ”یکسان‌سازی آموزشی“ شعری گفتند که در قافیه‌اش ماندند. 
 
منظور از همسان‌سازی مدرسه‌ها البته به‌هم‌ریختن کاسه‌کوزهٔ متجددها بود.  اما خرده‌فرهنگ عصمت و طهارت این گونه قاطی‌شدن را تحمل نمی‌کند؛ مدرسه‌ای می‌خواهد با دبیرانی مانند محمدعلی رجائی و شاگردانی از خانواده‌های همسان که بر فرزندش تأثیر نامطلوب نگذارند.  طبقهٔ جدید مدارس بیشتری از این نوع برای بچه‌های خودش درست کرده که جز فرزندان هیئت حاکمه و اهل بازار و حوزه در آنها نمی‌پذیرند.
 
برخی دخالتهای شاه در امر آموزش عمومی، از قبیل تدریس انشاهایی که به نام او قلمی کرده بودند، تقــّه‌زدن و خوراندن بود و مصادرهٔ مدرسه‌های ملی بی‌توجه به فلسفهٔ ایجاد آنها صورت گرفت.  او و مشاورانی از قبیل منوچهر آزمون با نیت ”یکسان‌سازی آموزشی“ شاید توانستند مدرسه‌های فرهنگیان متمایل به چپ را به هم بریزند اما مدرسه‌های دارای رنگ مذهبی را نه.  مدرسه‌ای که دانش‌آموزان را صبح زمستان مجبور ‌کند با آب یخ وضو بگیرند مشتریانی محدود و خاص خود دارد.  خرده‌فرهنگ غیرمذهبی پا در چنان جایی نمی‌گذارد.   
 
درهرحال در شش‌هفت دههٔ‌ اول نظام آموزش رسمی در ایران مقامهای روشنفکر (غربزده، وابسته، خودفروخته یا هرچه) کمتر به تقــّه‌زدن و خوراندن متوسل می‌شدند و بیشتر اقدامهایشان سنجیده و پایدار بود.  مثلاً مدرسهٔ عالی دختران کارش را به عنوان دانشگاه ادامه می‌دهد و نافی اصلی نیست؛ در جهت حق انتخاب برای خرده‌فرهنگی است که ایجاد چنین حریمی را ضروری می‌داند.
 
در مقابل، امروز جداسازی جنسیتی در دانشگاهها نوعی تقــّه‌زدن و خوراندن است که ریشه نخواهد گرفت.  خرده‌فرهنگ اقلیت بازارـ‌ ‌حوزه‌ با کمک مهاجمانی از روستا عادات و علایق خود را غالب می‌کند: مخالفت بی‌امان با آواز زنان، ممنوعیت مهد کودک مختلط و برچیدن کودکستان به طور کلی، تداوم فرهنگ مدرسهٔ دخترانه‌ـ پسرانه تا سطح دانشگاه و رؤیای اسلامیزه‌‌کردن کتابهای علوم انسانی.
 
 
تقریباً تمام آن تقــّه‌ها برگشت‌پذیراست.  در میان مواردی که اشاره کردیم، دگردیسی ِ مراسم ماه محرم ممکن است تأثیری پایدارتر بگذارد.  اما چنانچه زمانی ائتلاف کوچک بازارـ حوزه در قدرت نباشد و بخواهد بار دیگر نقش اپوزیسیون بازی کند، بازگشت از اسلام با چهرهٔ‌ انسانی و از شکل تلطیف‌شدهٔ ‌عاشورا به روایتی مخالف‌خوان و خونالود دشوار نخواهد بود.  با تمام سختگیریها در سالهای اخیر خصوصاً در شهرهای بزرگ، قمه‌ همچنان، پیدا‌ و پنهان، بخشی از سوگواری ِ نمایشی ِ بزن‌بهادرها و اهل بازار است.
 
(اصل آئین خونبار به کاتولیکهای قرون وسطی برمی‌گردد و در گوشه‌کنار اسپانیا و پرتغال کسانی آن را در شکل اولیه حفظ کرده‌اند.  زمانی اگر در برابر هجوم مسلمانها از شمال آفریقا جداً احساس خطر کنند شاید برای تبلیغ روحیهٔ ایثار و استقبال از زجر و شهادت، بار دیگر به تقدیس تاج خار و ستایش خودآزارانهٔ زخم تازیانه رو بیاورند.)
 
مورد مهم دیگر با نتایجی غیرقابل پیش‌بینی، سیاست تشویق تولید مثل است.  با هفت میلیون دشوار بتوان هفتاد میلیون نفر را مهار کرد اما تضمینی وجود ندارد که نفرات تولیدشدهٔ اضافه بر میزان کنونی رشد جمعیت واقعاً در خدمت حفظ وضع موجود عمل کنند.  انسان محکوم به غافلگیرشدن در برابر آینده است.  تجربهٔ جمعیتی ِ ایران

در دهه‌های 40 و 50 نشان داد دگرگونی جامعه‌ای به ناپایداری شن روان و از نظر تاریخیْ متلاطم قماری است خطرناک برای رژیم مستقر.  اما آن داستان دیگری است که جای بحث مستقل دارد.
 
کوتاه سخن: جامعهٔ انسانی در خط مستقیم حرکت نمی‌کند و برخلاف بازی بیلیارد همیشه نمی‌توان توپ را با یک تقــّه در سوراخ مورد نظر انداخت.  اگر شباهتی با بیلیارد باشد در نوع بسیار پیچیدهٔ آن است که یک ضربه چندین توپ را در جهات مختلف به حرکت درمی‌آورد تا نتیجهٔ‌ دلخواه بازیکن چوب‌به‌دست حاصل آید.  گرفتاری بزرگ جامعه‌ای به پیچیدگی ایران معاصر در محاسبهٔ بـُردارهای متباین ِ تقــّه‌های مضاعف، مرکب و چندسویه است.
 
 
تکنیک تقــّه‌زدن زمانی به کار بسته می‌شود که خوراننده از مکانیسم دستگاه اطلاع داشته باشد.  هنگامی که ندانیم چگونه کار می‌کند می‌توان دکمه‌ها را به چپ و راست چرخاند و با كليدها آن‌قدر بازى كرد تا نتیجه‌ای پدیدار گردد.  به این شیوه، ور ‌رفتن یا انگولک‌‌کردن می‌گویند.
 
بسیاری فکرها و برنامه‌های بی‌سرانجام در ایران معاصر بیش از آنکه مهندسی اجتماعی، تقــّه‌زدن یا حتی آزمایش‌ و خطا باشد از این نوع است.
9 آذر 91

پاسخ به کامنتی در فیسبوک درباره پدر ویرایش و ...:

همچنان که نشانها و مدالهای کشوری و لشکری به انواعی تقسیم می‌شود و هر کدام درجهٔ یک و دو و سه دارد، برای رفع محدودیت پدری و پدرانگی می‌توان شاخه‌هایی روی تنهٔ اصلی پروراند. مثلا: پسرخالهٔ ادبیات معاصر، خان‌داداش نثر امروز، عمه‌زادهٔ جون‌جونی داستان کوتاه و غیره.

محدودیت اعطای قرون و اعصار را هم نادیده نگیریم. زمانی عباس پهلوان و همکارانش در مجلهٔ فردوسی به احمد شاملو لقب "جاودانه مرد شعر امروز" دادند که نوعی جمع اضداد بود.

کسی که برآشفت، نشیمنگاهش باربکیو شد و در هر فرصتی آن عطیه را با تقلید صدای بم شاملو مسخره می‌کند خودش تازگی کمپلت سدهٔ ۱۴۰۰-۱۳۰۰ را هدیه گرفته و با حذف پیشوند سیّد از جلو اسمش یک پسوند سده به ته او چسبانده‌اند. اگر ان‌شاء‌الله یکی‌دو دههٔ دیگر عمر کند این احتمال منتفی نیست که ماساژدهندگان فروتن احساسات به سدهٔ جاری هم به نغع او دست‌اندازی کنند و برای سایر مشتاقان ثبت در تاریخ و جاودانگی چیزی نماند.

کل هزارهٔ سوم چندین سال پیش به نام پاچه‌ورمالیدهٔ خداجو و & کمپانی سند خورد و خلاص. به این ترتیب، تکلیف امثال داریوش و سیدجواد و عبدالسروش و پلاک ثبتی سهم آنها از جاودانگی مشخص نیست.

همچنان که شعر نو کمک کرد سرایش از انحصار اقلیت اهل عروض عربی بیرون بیاید و همگانی شود، و نوشتن نثر را اینترنت سوسیالیزه کرد و از استیلای چاپخانه‌ رهایی بخشید، شاید بد نباشد از ترکیب پیشنهاد اول این کیبورد و تکثیر قرن و دهه‌ها به قطعات کوچکتر چیزهایی ضرب کنند در مایهٔ: عموجان ویرایش ادبی دههٔ ۴۰۰، خان‌دایی نقد آکادمیک دههٔ ۴۱۰، ‌آغاباجی فعلی دیالکتیک م.ل. و الی′ آخر (طفلک Shamim Jafari@ به عم‌‌قزی شاخه‌ای از دانش نوین بودن هم راضی است، اما کو سخاوت اعطا؟).

صادق هدایت وقتی می‌خواست قسم بخورد حرفش مستند است می‌گفت "این را از توی خشتکم درنیاورده‌ام." عنایت دارید عناوین "شعر دههٔ ۶۰"، ۷۰ یا ۸۰، پیش‌تر وجود داشته و بدعت من نیست.

.

روشنگری مقدّم بر روشنفکری
اااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااا
آزردگان از وقایع ۵۷ با چپ‌انگاری روشنفکرها با یک تیر دو نشان می‌زنند: هم کل درس‌خوانده‌هایی که زمانی قرار بود مملکت را مثل خارجه کنند، و هم کسانی که متهم به اعتقاد به مهندسی ِ اجتماعی‌اند.
نباید انتظار داشت تکرار کلیشه‌های ضدیّت با روشنگری در پوشش انتقاد گدازنده از روشنفکرها کلاً متوقف شود. همین قدر که طوطیانی بر حرفهای قالبی تأمل کنند غنیمت است.
۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰

در جدلهای اجتماعی و ‌تبلیغات سیاسی منفی، شبه‌روشنفکر، مدّعی فکر روشنفکری، روشنفکر کاذب، روشنفکرنما، خودروشنفکرپندار، ادا(و)اصول روشنفکری، روشنفکربازی، متوهّمان روشنفکری، روشنفکر خودباخته و/یا خودفروخته و غیره فراوان به کار می‌رود.
 
حتی درسی که برخی افراد متهم به روشنفکربودن خوانده‌اند ممکن است نقطه ضعف قلمداد شود.۱
 
در گزارش اختلاف خانوادگی و طلاقهای پر سر و صدا به سن و گاه به موقعیت مالی اشاره می‌کنند اما بر شغل افراد معمولاً زمانی تأکید می‌شود که حرفهٔ یک سوی مشاجره، خصوصاً طرف ِ مذکّر، تداعی روشنفکربودن کند.
 
ماجرایی مربوط به صاحب مرغداری، کارگاه ظروف آلومینیومی یا تاجر چای زیاد جلب توجه نمی‌کند اما عنوان موسیقیدان، نویسنده، پزشک، آرشیتکت، اگر هم مال‌ومنالی قابل مقایسه با ارباب کسب‌وکار نداشته باشد، طلاق را به سطح خبر قابل‌توجه ارتقا می‌دهد.
 
وسواس نامتعارف جنسی و/یا تبعیض جنسیتی، حتی در حد چغلی و شایعه و شائبه، چنانچه به کسانی وارد شود که از راه قلم و هنر ارتزاق می‌کنند حتما خبر است.  حتی در گرماگرم کارزار #من‌ــ‌هم، افشاگری دربارهٔ نظر ناپاک کارفرمای تریکوبافی خوانندهٔ به‌مراتب کمتری داشت از به‌میان‌آمدن پای نقاش و کارگردان و اهل نظر، همراه با حیرتی مانند ژول سزار در لحظات آخر: بی‌‌ناموس، تو هم بعله؟      
 
و البته شهرت، ویتامین ِ جلابخش روح که در روزگار ما دارنده‌اش سلبریتی خوانده می‌شود، کالایی است بسیار مهم و  قابل تبدیل به پول...
#محمد_قائد
http://www.mghaed.com/essays/observation/political_folklore/enlightenment_before_intellectualism.htm