گلها و برگها
در عهد کودکی ما برنامهٔ ساعت ۱۰ شب گلهای جاویدان رادیو با تکنوازی محزون قره‌نی در گوشهٔ مثنوی مخالف دستگاه سه‌گاه شروع می‌شد و با بیت "زیبد که ز درگاهت نومید نگردد باز/آن کس که به امیدی بر خاک درت افتد" با صدای حریروار روشنک پایان می‌یافت.
 
جین لویسون دانشجوی دانشگاه پهلوی شیراز در دههٔ ۵۰ بعدها کمر به گرد‌آوری آرشیوی از برنامه‌های گلها بست.
 
خبر می‌رسد مجموعه‌ای از نشریات کمیاب روزگار پیش را نیز در دسترس علاقه‌مندان گذاشته و آرشیو غنی با صفحات
 
اطلاعات بانوان   فصلنامه تئاتر   فیلم و هنر    هولیوود   هنر و سینما   هنر و مردم   مجله چنگ   موزیک ایران   موسیقی    رادیو تهران موسیقی    نقش و نگار    نگین    رادیو تهران    رودکی    سپیدوسیاه   ستاره سینما    تماشا    تهران مصور    تالش    توفیق
 
غنی تر شده است.
 
در صفحهٔ About Golestan سایت http://www.golistan.org  از Watch ،Listen و Read سومی را باز کنید به نشریات می‌رسید.
 
لئونارد لویسون همکلاس و همکار و همسر جین چندی پیش درگذشت و برای تسلیت شاید دیر باشد اما برای شادباش کریسمس و ژانویه و نوروز نه.  از طریق سایت او بنوازید آن که روحتان را نوازش می‌کند.
 
عجالتاً لینک نشریهٔ چنگ رو‌ح‌الله خالقی موسیقیدانی که بسیار دوستش داشتم.  ظاهراً قابل کپی نیست.
۱۷ آذر ۴۰۲
 

جن در كمد
http://mghaed.com/essays/observation/aliens_in_closet.htm

انسان ابزارنساز - 2
http://mghaed.com/essays/observation/h_non_faber.2.htm

یک سوء‌تفاهم بزرگ این بود که خیال می‌کردند مثلاً انسانشناسی مقداری وعظ و نصيحت است در باب انسان‌شدن, و جامعه‌شناسی یعنی راههای به‌دست‌آوردن دل مردم, و نتيجه می‌گرفتند ما كه خودمان بزرگترين صادركنندهٔ‌ جامعه‌شناسی و انسانیتیم نیازی به ترجمهٔ‌ چنین كتابهایی از خارجه نداريم.

دربارهٔ انقلاب فرهنگی.

پیشنهاد اینجانب در حد سلیقهٔ یک مستر نوبادی:
در ابتدا و انتهای دو سطر پیام الکترک، ‌سلام و تعارف و آرزوی موفقیت و سلامت و شادکامی برای مخاطب تحویل ندهیم:

دوست عزیز، خانم عزیز، آقای محترم، قربانت گردم، رفیق شفیق، کشته‌تم لاکردار.

در پایان: ارادتمند، دوستدار.

اگر انسون آریایی‌ـاسلامی قابل پیشرفت نباشد پس کی هست؟

رعايا و نواميس
http://mghaed.com/lawh/editorial/lawh10.editorial.htm

در تهران و قاهره و فلسطین و جاهای دیگر این منطقه چیزی به نام واقعیتهای جدید یا تصویری جدید از واقعیات قدیمی وجود ندارد.  فقط حقیقت وجود دارد، حقیقتی شفاهی و موروثی.  چنین مردمانی نمی‌گویند شخصی در گوشه‌ای از تهران این طور فكر می‌كند، بلكه نتیجه خواهند گرفت رسانه‌های استعماری از روی اغراضی خاص علیه فكر دموكراسی در جوامع خاورمیانه تبلیغات سوء راه انداخته‌اند و توطئه‌های همیشگی‌ علیه ملل مشرق‌زمین را ادامه می‌دهند.  حتی اگر قلباً آرای عمومی را زهر هلاهل بدانند، در برابر خارجی‌ كوتاه‌بیا نیستند و مدعی‌اند كه ما خودمان مظهر دموكراسی هستیم.
http://www.mghaed.com/essays/observation/bad_news_for_democracy.1.htm

میرزاده عشقی، برشت و سودائیان عالم پندار
#مهدی_فاتحی

Mehdi Fatehi:
محمد قائد در کتاب ' عشقی، سیمای نجیب یک آنارشیست' مقایسه ارزشمندی بین برتولت برشت و میرزاده عشقی دارد. دو هنرمندی که قصد انقلابی پر شور و تحول فکری مناسبی در جامعهء فقیر و سودازده خود داشتند، هر دو در فکر ایجاد بنیادی نوین در هنر بودند و حرکتی سنت‌شکنانه در جهت آگاه کردن جامعه. در یک دوره تاریخی و  با فرم مشابهی برای بیان یعنی نمایش و اپرا:
برشت با ' اپرای دوپولی ' و عشقی با ' رستاخیز شهریاران ' یکی در برلین و دیگری در تهران.
انتخاب هوشمندانه قائد در انتخاب این دو نفر و مقایسه آنها کار ارزشمندی است که می‌تواند ادامه یابد تا شناخت بهتری از وضعیت تاریخی اجتماعی خود و اهالی هنر داشته باشیم.
نمایش ' اپرای دوپولی' برشت با استقبالی که از آن شد او را بر عرش رساند و هنرش ماندگار شد و تاثیرگذار، اما عشقی از بی پولی به گدایی افتاد و دیگر خودش هم سراغ اپرایش را نگرفت.
جدا از بحث فرهنگی تاریخی ایران و آلمان، این نمونه‌ای است برای شناخت و تحلیل  مخاطب ایرانی و سطح فرهنگی‌اش و از آن مهم‌تر انتخاب موضوع و دغدغه هنرمند نوپای ایرانی که با اطلاعات ناقص و نپخته از جامعه و تاریخ سرزمینش، سرِ پرشورش به سنگ می‌خورد و نه تنها حرکتی در جهت اگاهی بخشی برنمی‌دارد که حتی توان خلق یک اثر هنری متعهد یا حتی زیباشناسانه هم ندارد:
'شاعر آنارشیست مملکت بورژواها طغیان برده‌ها و هارت و پورت گداها را موضوع نمایشنامه‌های سرگرم‌کننده‌اش قرار می‌دهد، شاعر مملکت گداها عمر و پول مختصرش را صرف غمناله کسالت آور شهزادگان می‌کند...'

عشقی افسوس گذشته شکوهمند شاهان( نه مردم و نه جامعه) را می‌خورد و برشت دنیای قدیم را پایان یافته می‌داند و شکوه و عظمت را در خلق می‌بیند.
کار برشت نه یک اپرا به معنای کلاسیک بلکه تخطی و دست انداختن این فرم برای بیان نظر و دغدغه‌اش بود اما عشقی در پی بنیان گذاشتن اپرا در ایران بود: ' اختراع دوباره چرخ' برشت بر خلاف سنت اپرا هم عوام را به سرگرم شدن فراخوانده بود و به اعیان دهن کجی می‌کرد و هم  دنیای کهنه و فرم کهنه را تمام شده می‌دانست :
' کار او حرکتی سنت‌شکنانه بود مبتنی بر درکی ایدئولوژیک از انقلاب خلقی: دنیای قدیم شکست خورده و پایان یافته است و شاهان و شاهزادگان برای ابد به موزه تبعید شده‌اند؛ از این به بعد حضور عوام‌الناس هم در صحنه و هم در صندلی‌های تئاتر است‌. عوام‌الناس هم، مانند خواص، برای تماشای چیزی پول خواهند داد که به منافع‌شان مربوط و احساس‌شان نزدیک باشد.'
اما عشقی به خیال خود، سودازده و خوابگرد، حرف امروزش را در فرم کهنه ریخته بود و در عین حال به ستایش دنیای قدیم و حکمران و اشراف می‌پرداخت و توقع داشت گدایان از آن استقبال کنند.
' به برکت شاهزادگان نالان و گریان ساسانی و اقایان تماشائیان همت عالی تهران و اصفهان ظاهرا بخشی از سرمایه مختصر عشقی سوخت شد.'
عشقی حتی از فرمی که می‌خواست بنیان نهد و از طریق آن حرفش را به مخاطب برساند اطلاع کافی نداشت: نه از  اصول تراژدی و کمدی در روایت و نه شناختی درباره موسیقی. شیوه بیان عشقی در نمایش تمام آهنگی‌اش( اپرا) همان شکل کهنه پیشین در این سرزمین بود نقالی : پادشاهان عهد باستان یکی یکی وارد صحنه می‌شوند با غرور در صحنه قدم می‌زنند ' در باب لزوم دفاع از مام میهن و جانبازی در راه حفظ نظام پادشاهی رجز می‌خوانند. ..بعد جلوی صحنه صف می‌کشند و دسته جمعی سرود ملی سر می‌دهند..'
جهان‌بینی عشقی که هنوز هم جاری و ساری است:
' فرض بر این است که حمله عرب بر باد دهنده همه خوبی‌ها و فضائل و زیبایی‌ها بود که در جامعه ایران وجود داشت، و احیای آن بهشت از دست رفته باستانی یک وظیفه مسلم است.'
اما خود این دریغاگویان و افسوس‌خورانِ دوران پیش از اسلام مزیتی یا منافعی برای عموم مردم در آن دوره سراغ ندارند:
' ارزشهای مورد نظر جامعه نوین ..دیده نمی‌شود: عدالت اجتماعی، مسئولیت حکومت در برابر مردم، فلسفه اقتدار حاکمیت در برابر فلسفه زندگی اجتماعی، امکان ترفیع طبقاتی، آزادی فکر و بیان و عقیده و تقبیحِ لشگرکشی...'
واکنشی توهمی و خیالی نسبت به گذشته، از دیروز تا امروز، بیشتر ناشی از نارضایی از قدرت سنت‌مداران است که به نام دین و سنت حکمرانی می‌کردند و با اندک تغییرات سرسختانه مخالفت می‌ورزیدند و ریشه در واقعیت ندارد.

اما موضوع ' اپرای دوپولی' عده‌ای گدا هستند که برای خودشان دنیای زیرزمینی و نظم و شاه دارند. با این حرف تامل برانگیز که : 'فقر هم برای خودش نوعی کالاست'  پر از شخصیت‌هایی به معنای مدرن، و اثری رئالیستی با درامی جذاب. همراه با واقعیتی خاکستری زشت و زیبا، نه آرمانگرایانه و سلحشورانه و دور از ذهن.
آنچه که هنر را در معنای والای خود می‌نشاند و تاثیرگذار می‌کند بیان بی‌واسطه حقیقت و افزوده شدن به آن است نه شعارهای خالی از فکر و ناله و روضه‌خوانی برای مردگان، همراه با گرفتن اشک و آه.

البته که بنیه فرهنگی جامعه عشقی برای حرکت و جهش فرسوده‌تر از جامعه برشت بود و ' برلن برلن است و تهران تهران ' اما نمی‌توان از نقایص و ناپختگی چنین جامعه‌ای هم حرف نزد به خصوص وقتی می‌بینی هنوز هم این جهان‌بینی مرتجعانه ورد زبان نسل جدید است و البته خوشبختانه این بار، نه بر زبان نویسندگان.

"باکرهٔ تنبان‌آهنی"، کریکت خان و علمای مدرسه
در آمریکا مخالفان ازسرگیری تجمع در کلیسا می‌گویند ایثار جان خویش حتی اگر حق قانونی فرد باشد شامل به‌خطر انداختن سلامت جامعه نمی‌شود.  دولت پاکستان هم گرفتار کلنجار رفتن با اصحاب دیانت است تا نماز جماعت نخوانند و بگذارند مساجد تا فروکش‌کردن موج کورونا مدتی بسته بماند.  تعطیل سراسری مملکت و قرنطینه پیشکش.
 
در کشور همسایه‌اش هند در کلیپی می‌بینیم مأمور پلیس دم در مسجد آمادهٔ زدن ایستاده است تا  روی پشت و نشیمنگاه هر مؤمنی که از نماز جماعت خارج می‌شود با ترکه‌ای تن‌گداز خط قرمز رسم کند و خاطیان ساکت و هراسان با شتاب دمپایی پلاستیک‌شان را پیدا می‌کنند و د ِ در رو.
 
در پاکستان هم شَل‌و‌پـَل کردن تظاهرکننده‌ها عادی است اما در چنین موردی عمران خان نخست‌وزیر و قهرمان سابق کریکت ناچار است با علمای مدرسه (معادل اساتید حوزه‌های علمیه در ایران) چانه بزند.  دولت او فقط یکی از قدرتهای مملکت است.  نظامیان کلا و ادارهٔ اطلاعات ارتش به طور اخص و باندهای سیاسی و باندهای قاچاق و آدمهای مسلح قبایل و رؤسای طوایف و جهادگران بمب‌به‌اختیار بخشهای دیگر قدرتند.
 
حتی در عربستان، قطب‌الاقطاب صدور تروریسم اسلامی، بخش بوروکراتیک حکومت تا این حد در برابر سایر نیروها کم‌زور و مچل نیست.  
 
مسجد پاکستان از نظر دست‌به‌دست شدن وجوهات شباهت چندانی به امامزادهٔ واجب‌التعظیم ایران ندارد.  این یکی قلـّکی است بزرگ زیر گنبدی از طلا و شب جمعه تا شب جمعه تعطیل کسب‌وکار یعنی میلیاردها ضرر.  ریشهٔ واقعیت عینی را که تعطیل موقت این یکی گرچه قدری دشوار اما ممکن است (با اجازهٔ نواندیشان دینی و سایر چپانندگان نظریهٔ فقه پویا) باید در پیشینهٔ تجدد و جامعهٔ‌ مدنی به‌مراتب نیرومندتر ایران دید.  وزارت بهداشت ایران ادعای وجود طب اسلامی ِ بنفشه‌بنیاد و پساب‌‌شترمحور را صریحاً و علنا رد می‌کند.  در مناقشه‌ای مشابه، چنان حرفی از سوی وزیر بهداری کریکت خان ممکن است در حـُکم خودکشی باشد.  در ایران اسلامی تاکنون فقط یک وزیر (پیشین) بهداری را کشته‌اند.  در پاکستان که بسیاری علمای مدرسه واکسن را غیراسلامی می‌دانند عدد این قبیل نفله‌شده‌ها بیش از یکی دو تا و ده تاست.
 
در فصلی از کتابی نوشتم ادوارد سعید‌ مسیحی فلسطینی حرف از لزوم اجتهاد در اسلام می‌زد بی‌آنکه دربارهٔ فتواهای تاق‌وجفت قتل در پاکستان چیزی بداند.        
 
با این همه، ده پانزده سال پیش در مصاحبه‌ای گفتم انتخاب ما در ایران بین فنلاند و دانمارک نیست، فی‌الواقع "در مسير پاكستانيزه شدنيم."
 
فهرست ممالک failed state طولانی است اما این صفت را بیش از همه برای پاکستان به کار می‌برند. آن دو کلمه را دولت درمانده، فرومانده، وامانده ترجمه می‌کنند.  فشل را هم می‌توان پیشنهاد کرد. 
 
از جمهوری اسلامی موریتانی در غرب آفریقا کمتر خبری می‌شنویم، علامت اینکه ماست خودش را می‌خورد و جزو خرچسونه‌های خاورمیانه نیست.  اما پاکستان می‌تواند همراه با افغانستان و عراق، و البته ایران، مجمع جماهیر اسلامی فشل تشکیل دهد.  
 
سلمان رشدی در کتاب شرم (١۹۸٣) از بی‌نظیر بوتو که آن زمان مجرد بود با لقب خودساختهٔ "باکرهٔ‌ تنبان‌آهنی" یاد می‌کند.  صفت باکره قابل راستی‌آزمایی بود اما چرا تنبان‌آهنی؟ این را آن مهدورالدم باید پاسخ دهد.   
 
سال ٢۰۰٧ تروریست انتحاری به بی‌نظیر بوتو سه تیر زد و برای اطمینان از مرگش جلیقهٔ انفجاری‌ حاوی ساچمهٔ بلبرینگ را در جوار او منفجر کرد.
 
سیاست در جمهوری اسلامی پاکستان عبارت است از دزدی و ترور و کودتا، و دمپایی‌های پلاستیک بی‌صاحب و شستن خونهایی که پس از یورش پولیس باطوم و خیزران ‌به‌دست به رمهٔ تظاهرکننده‌ها در خیابان بر جا می‌ماند.   
 
سال ۲۰۱۳ آصف‌علی زرداری دورهٔ پنجسالهٔ ریاست جمهوری را به پایان رساند.  در تاریخ ِ (تا آن زمان) ٦٦ سالهٔ کشور نخستین بار بود دارندهٔ این منصب با کودتا و ترور حذف نمی‌شد.   زرداری عضوی از دم‌ودستگاه سیاسی اسلام‌آباد است و چنان مجال بی‌سابقه‌ای شاید تا حدی نتیجهٔ بده‌بستان بین‌ گانگسترها و شاید رودربایستی حریفان و ترورکنندگان و ادارهٔ اطلاعات ارتش در برابر این واقعیت بود که همسر جوان و زیبایش را وسط خیابان در روز روشن لت‌وپار کردند (عنوان پیشنهادی برای سناریوی کمدی‌‌ــ‌ سیاسی: چگونه هم از دست زنتان خلاص شوید و هم در قدرت بمانید).  باری، امکانش هست که حتی پاکستانی ِ اسلام‌زدهٔ آمادهٔ‌ هاراکیری و مشتاق استشهاد (یا به گفتهٔ نژاد‌پرست‌های انگلیسی، ” Paki“) قدری شرم و شفقت داشته باشد.

 
دارندهٔ این کیبورد را سرزنش کردند چنانچه در دانشگاه و مطبوعات و انتشارات خارجه کسی در اشاره به کشوری "رجاله‌آباد" به کار ببرد قرارداد تدریس یا انتشار کتابش تجدید نخواهد شد، حتی ممکن است فوراً دک شود.  به یکی دو ناصح نوشتم: شرمندهٔ افکارتم؛ در زمینهٔ عواقب بی‌اعتنایی به پالیتیکال کارکتنس حق با شماست و من هم اگر در خارجه بودم بیشتر احتیاط می‌کردم؛ اما حالا که در برج عاجم در تهرون‌آباد کسی و کاره‌ای نیستم و "نه چو خر به زیر بارم نه بر اشتری سوارم" چرا خودم را در رودربایستی بیندازم و از مزیت زندگانی در نیرنگستان آریایی‌ــ‌اسلامی‌ محروم کنم؟  (ممکن است ته‌رنگی از فرصت‌طلبی و فقدان اصول داشته باشد. "آئین تقوا ما نیز دانیم/لیکن چه چاره با بخت گمراه".)
 
بیش از آنکه ناخشنود باشم چرا در اسکاندیناوی زاده نشدم،‌ سپاسگزارم که در پاکستان به دنیا نیامدم.  از فضا که نگاه کنی، پیکان یا لیزر تقدیر اگر فقط یک ذرّه آن‌طرف‌تر به زمین اصابت کرده بود. . .
 
زیاد هم جای شادی ندارد.  دیلماج امام راحل هشدار ‌‌داد مبادا ایران شبیه روسیهٔ دههٔ  ١۹۹۰ شود.  خوشخیال بود.  می‌رویم المثنای دولت فشل پاکستان را داشته باشیم.  صاحبمنصبان ارتش پاکستان
از آمریکا و عربستان و اسرائیل حق‌وحساب می‌گیرند به جمهوری اسلامی ایران بمب اتمی نفروشند تا از روی آن کپی کند، و جناحی از نظام ولایی ایران لژیون خارجی‌اش را دسته‌دسته به داخل کوچ می‌دهد ظاهراً برای آمادگی مقابله با انبوه فزایندهٔ معترضان به وضع موجود، همان گونه که حکومت پاکستان دستهٔ مسلحی است در میان دستجات مسلح.
 
قانون ظروف مرتبطه و تأثیر کمال هم‌نشین و همجواری.  بندهٔ خدایی اندرز می‌داد: کبوتر با کبوتر ای مموتر.
اول اردیبهشت ٩٩ 
 
 
 
 "باکرهٔ تنبان‌آهنی" در اوج شهرت و محبوبیت و موفقیت.
 
(پائین) خالد شیخ محمد نامدارترین جهادگر پاکستان:
فیلم سینمایی غربی اگر بازیگر نقش تروریست مسلمان را به این قیافهٔ مخوف در بیاورد برچسب اسلام‌ستیزی می‌خورد و در بسیاری ممالک اسلامی نمایش آن ممنوع می‌شود.

 
 

نشانه‌شناسی برگ با کوبیدهٔ اضافه
در میان یادداشت‌هایم به چهار تکه دربارهٔ چلوکباب برمی‌خورم.
 
اولی روایتی است شایعه‌مانند مربوط به ابتدای قرن بیستم.  نوشته‌اند وقتی خلایق می‌پرسیدند مشروطه یعنی چه، واعظانی می‌گفتند یعنی چلو ِ مفت بدهند با کباب به این پهنی.
 
دومی از خاطرات حسین فردوست است که می‌نویسد نیمروز پانزده خرداد 42 از توپخانه تا خیابان بوذرجمهری جنگ مغلوبه بود و سربازها در تعقیب تظاهرکنندگان وارد کوچه‌ها می‌شدند (راوی چنین کاری را غلط و خطرناک می‌داند).  در همین حیص‌وبیص، اذان ظهر می‌گویند و تظاهرکننده‌ها‌ به چلوکبابی‌های اطراف سبزه‌میدان که آن روز (لابد به خرج بازاریان متعهد) ناهار مجانی می‌دادند سرازیر می‌شوند.  وقتی دو ساعت بعد، مملوّ از کوبیده و پیاز و دوغ، از چلوکبابی‌ها بیرون می‌آیند، مسلسل‌به‌دست‌های لشکر گارد که سر فرصت در عرض خیابان صف‌آرایی کرده‌اند ترتیب تعدادی از آنها را می‌دهند و یک فصل از مجاهدات بازار به انتها می‌رسد.
 
سومی مربوط به سالهای 58 و 59 است.  به پسربچه‌هایی بـُن غذای یک چلوکبابی در کوچه‌ای زیر پل حافظ می‌دادند و از آن‌جا برای فشار بر دفتر نشریات و بزن‌بزن در حوالی دانشگاه تهران اعزام می‌کردند.  خبرنگارانی که در پاتوق‌ آنها سر و گوشی آب می‌دادند خیلی راحت پی می‌بردند امروز و فردا برنامه چیست.
 
و زمانی دوستی خبر داد در نمایهٔ ‌کتاب "عبور از بحران: کارنامه و خاطرات هاشمی رفسنجانی" پنج مورد کلمهٔ چلوکباب ثبت شده اما در متن، سه پـُرس آن دیده نمی‌شود.  تنها توضیح قابل تصور این بود که پس از صفحه‌بندی و در ویراستاری نهایی متوجه شده‌اند ذکر این تعداد دفعات صرف چلوکباب در تاریخ انقلاب اسلامی صورت خوشی ندارد و شصت‌ درصدش را از متن حذف کرده‌اند، اما نمایه تغییری نکرده.
 
پروتئین گوسفندی همراه با برنج اعلا، به انضمام کره و سماق، همان اندازه در فرهنگ گوارشی ِ انسان آریایی‌ـ‌اسلامی نقش بازی می‌کند و اسباب سرخوشی می‌شود که ودکا در روسیه و پاستا در ایتالیا.
8 مهر 90

جرقه در الدورادو و اهمیت فزایندهٔ ماهیچه
http://www.mghaed.com/essays/observation/flex_thy_muscles.htm

روزنامه اعتماد :: روزگار عبث و تنهايي عرفانچي دلتنگ امريكا در كرانه نيل
http://www.etemadnewspaper.ir/fa/main/detail/97196

ژیگول مردا که تو بودی
http://www.mghaed.com/essays/farewell/M_Zadeh.htm

ژیگول مردا که تو بودی
یا
رؤیای اسلام با چهرهٔ انسانی
 
 
یک دهه پیش نگارنده اظهار امیدواری کرد ”صفاتی مثبت هم که لابد داشت دوستان نزدیکش خواهند نوشت.  شاید هم روزی قهرمان یک فیلم نئولاتی شود.“  دربارهٔ صادق قطب‌زاده بود که یک گزارشگر فرانسوی نامش را به ”مسیو زاده“ تقلیل داد.
 
هنوز قهرمان فیلم نئولاتی ِ نوستالژیکی نشده، فیلم مستند چرا ــــ با زنده‌کردن یا در واقع ساختن خاطراتی جمعی که بسیاری زنان و مردان فعال در عرصهٔ فکر و خواندن و نوشتن و سیاست در ایران کنونی شخصاً تجربه نکرده‌اند.
 
آن فیلم مستند در پرداختن به اینکه پرسوناژ مورد بحث که بود و چه کرد این سؤال مهم را در ذهن بیننده مطرح می‌کند: اگر...، اگر و باز هم اگر.  به گفتهٔ وینستون چرچیل، ”اگرهای وحشتناک“ ـــــ و بی‌پاسخ.
 ‌
 
یکم، شکل طبیعی امور یعنی چه و چگونه می‌توان نتیجه گرفت آنچه اتفاق افتاد روندی ”طبیعی“ بود یا نبود؟
 
در باب حملهٔ هوایی آلمان به انگلستان نوشته‌اند پسر جوان مدافع کانال مانش از زمان ثبت نام در نیروی هوایی بریتانیا حداکثر شش ماه زنده می‌ماند.  سه دهه بعد در ایران اعضای سازمانهای چریکی بنا به تجربه تخمین می‌زدند فقط شش ماه فرصت دارند.
 
پرسوناژ مورد بحث از صبح 23 بهمن که پا به ساختمان رادیوتلویزیون گذاشت و با سر و صدا اعلام حضور کرد دو سال مقام داشت و در قدرت بود.  دو سال دیگر را هم به هر ترتیبی گذراند، بخشی در محبس.  شاید بتوان گفت چهار سال خیلی هم کم نبود.
 
صدها هزار تن کشته، زجرکش یا آواره شدند.  چرا فقط به این یکی و آن دیگری توجه کنیم؟
 
زیرا در فهرست نفله‌شده‌ها نام پرسوناژ در لـُژ مشهورترها یا بدنام‌ترها بود.  گرچه سنگ گور ندارد این قدر نیکبخت هست که برایش فیلم مستند بسازند.  وودی آلن گفت ترجیح می‌دهد در آپارتمان خودش زنده باشد تا در دل مردم.  در این مورد هم می‌توان گفت پرسوناژ یقیناً زندگی در خانهٔ‌ مفصل خودش و خندیدن به ریش خلایق را به جاودانگی در فیلم مستند ترجیح می‌داد.
 
 
پرسش کلی‌تر این است: چرا کراواتی‌ها نه تنها به دشمنان کراوات باختند، که حتی سینهٔ دیوار رفتند؟
 
برخلاف نظر هگل و تاریخ‌مداران مارکسی، در سیر حوادثْ هدف ِ قطعی جایی ندارد.  از میلیونها اسپرم، تنها یکی پیروز می‌شود که مطلقاً نمی‌توان گفت قوی‌ترین، زیباترین، باهوش‌ـ ‌ترین و مستعدترین برای بقای اصلح است.  آدم قزمیت، مونگولوئید، کج‌و‌کوله یا شدیداً خنگ در دنیا کم نیست.
 
اوایل دههٔ 80 دوستی قدیمی از من خواست نوار سخنانم را (گمانم در پلی‌تکنیک یا شاید دانشکدهٔ علوم اجتماعی دانشگاه تهران) به او بدهم. گفتم چنان نواری را از میزبان بخواهد؛ من متنی همراه دارم و همان را به اهل مطبوعات یا هرکس بخواهد می‌دهم یا بعداً می‌فرستم. گفت صحبت مورد نظرش پس از سخنرانی بوده.  گفتم پرسش‌وپاسخ به یادم مانده و اگر بخواهد می‌توانم بنویسم.  نخواست.
 
نفهمیدم آن دوست که اهل چاپ و انتشارات هم هست چرا نوار را به متن ترجیح می‌داد.  در هر حال، مضمون مورد نظرش به احتمال زیاد این بود که دانشجویی نظرم را دربارهٔ نواندیشی ِ دینی پرسید. گفتم بهترین آدمها راه بدترین آدمها را هموار می‌کنند، خودشان هم قربانی می‌شوند.
 
پس از جلسه، برای چند دانشجو نظرم را توضیح دادم: اعلام کنید دولت آینده باید ساعت شش صبح نان و پنیر و گردو به در هر خانه تحویل دهد، همچنان که ابوذر تحویل می‌داد.  اهل حوزه و منبر با تحقیر خواهند گفت حرفهای استعماری مادیّون است.  به تبلیغ نظرتان ادامه دهید و زمانی که شماری بزرگ پیرو شما شدند ‌تخطئه‌کننده‌های سابق خواهند گفت اولاً ساعت شش دیر است و روز مؤمنان ساعت پنج و حتی زودتر آغاز می‌شود.  دوماً به مصداق لا اکراه فی صبحانه، باید هم پنیر سِرو شود و هم کره‌ و مربا، و هم چای دیشلمه.  در سکانس بعد زمانی که به برکت تلاش شما دولت آینده از راه رسید و دینداران حقیقی گرفتند و سوار شدند غریو خواهند کشید در برههٔ حساس کنونی وقت این حرفها نیست، فوراً جمع کنید بساط مسخره‌بازی و دنیاپرستی را وگرنه سر و کارتان با محاکم شرع است.
 
”مسیو زاده“ خیال می‌کرد طفلک ”پابرهنه‌ها“ به نان و پنیر و گردو و چای لاهیجان قانع‌اند؛ ما هم که برای انداختن شاه زحمت کشیده‌ایم ژامبون و بیضهٔ ماکیان و قهوهٔ اسپرسوی ساعت ده در تختخواب حقمان است.  و این یعنی اسلام با چهرهٔ انسانی.
 
اسدالله لاجوردی با چهرهٔ شدیداً رحمانی به نمایندگی از سوی دینداران حقیقی به او حالی کرد جوجه را آخر شاهنامه می‌شمارند.
 
 
دوم، آیا هر مطلبی صرفاً با تکرار قابل اعتنا می‌شود و به‌عنوان متنی تاریخی جا می‌افتد؟

 
روایتی از پرواز بازگشت آیت‌الله خمینی به ایران را روزنامه‌نگار فرانسوی که می‌گوید در آن هواپیما بود در کتابی آورد و هوشنگ نهاوندی در کتاب خمینی در فرانسه نقل کرد.  آن چند پاراگراف دست‌کم در ترجمهٔ‌ فارسی (چاپ لوس آنجلس، 1389) چنان مغشوش است که ترجیح می‌دهم وارد جزئیات گیج‌کننده نشوم.
 
در کلیات چشمگیر: پرسوناژ از ارفرانس طیّاره اجاره کرد و شخصاً  در باغ مجاور اقامتگاه آیت‌الله در نور چراغ قوه بلیتها را به حراج گذاشت و به هر مسافری بیشتر پول داد فروخت. اما چک شخصی‌اش بی‌محل بود و شرکت بیمه خسارت ارفرانس را جبران کرد.  دوبله به لـُری: ارفرانس در برابر چکی شخصی و چندصد هزار فرانکی هواپیمای دربست و یک دسته بلیت در اختیار بزن‌بهادر خارجی گذاشت بی‌آنکه حتی به بانک تلفن کند بپرسد این یارو گل کدام باغی است.
 
فراـ روایت ِ فراـ‌ مهمل ِ فراـ آرسن لوپنی را یک نفر در جایی نوشت، یکی دیگر نقل کرد، به فارسی هم برگرداندند و به این ترتیب جزو ”تاریخ“ شد.  به قطع و یقین در پروازی که با اجازهٔ مقامهای دولت و موافقت رئیس جمهور انجام می‌شد چندین مأمور مسلح حضور داشتند و آدمهای سازمان امنیت فرانسه هنگام فروش بلیت یک‌یک مسافران را با دقت برانداز می‌کردند.
 
در متنهای دیگری در ایران ادعا کردند هواپیما را مهدی عراقی با پول بازاریان تهران اجاره کرد.  چارتری در کار نبود.  احمد خمینی پول دو بلیت پدرش و خودش را پرداخت.
 
چک بی‌محل دادن به ارفرانس برای اجارهٔ دربست چنان پروازی حتی جای خنده ندارد.  خنده را باید نگه داشت برای کسی که یک کلمه از حرفهای پرسوناژ را جدی بگیرد.  از جمله، مقامهای مستأصل آمریکایی که ظاهراً وارد داد و ستد با او شدند تا شاه را با گروگانهای آمریکایی تاخت بزنند.‌  گروگانها حتی در اختیار و تحت ارادهٔ آیت‌الله خمینی هم نبودند تا چه رسد پرسوناژ.  نفرات قشون تازه‌تأسیسْ کل سیستم را گروگان گرفته بودند، میخشان را محکم می‌کوبیدند و از راه نرسیده سهمشان را می‌خواستند.
 
 
از موارد باورپذیر تحقیق برای فیلم این روایت است که دوست پرسوناژ گفت ”روزهای آخر قبل از دستگیری دومش یک روز او را در حال خواندن کتاب‌هایی در مورد مزرعه‌داری در کِـبـِک [کانادا] دیدم.“  منظور از ”کتابهایی“ باید بروشور گلاسهٔ بنگاههای فروش املاک باشد.  در جز این حالت مشکل بتوان باور کرد سر و کاری با کتاب داشت.
30 بهمن 98

اُوِرتورهای یک مترجم
جلسه‌ای دیگر و یک نظرخواهی

علی صدر
از سال ۱۳۶۹ تا امروز، در کنار کتب تالیفی، از محمد قائد ۱۰ عنوان کتاب ترجمه و منتشر شده است. حتی اگر بشود آن مجموعه را در سه یا چهار دسته طبقه‌بندی کرد، تنوعِ موضوعی‌شان به گونه‌ای‌ست که دشوار بتوان دو یا سه کتاب را در یک قالب گنجانده و به بحث گذاشت. در جلسات پیشین (که همگی آرشیو شده‌اند)، هر بار به یکی از کتب تالیفی پرداختیم و توانستیم در قالب بحثی دوساعته به همراه صحبتی کوتاه از خود مولف، به یک جمع‌بندی درباره‌ی کتاب مورد بحث برسیم. جلسه‌ی پیشِ‌رو اما، نه درباره‌ی یک کتاب است و نه از اساس درباره‌ی فن ترجمه یا کیفیت کار قائد در موقعیت مترجم. این‌بار درباره‌ی خصوصیتی به گفتگو می‌نشینیم که نه تنها در اغلب ترجمه‌ی‌های او مشترک است که آن مجموعه را از کارِ مترجمانِ دیگر هم متمایز می‌کند: پیش‌گفتارها.

متن‌هایی گاه در اندازه و فرم یک جستار که ورای کتابی که در پی می‌آید هویتی مستقل داشته و می‌توانند به تنهایی خوانده شوند، مورد بحث قرار گیرند و حتی گاه به اندازه‌ی خود کتاب‌ها بر سر زبان‌ها بیافتند. نه آن پیش‌گفتارها به متن کتاب وابسته‌اند و نه توضیحِ مجددِ همان حرف‌های نویسنده‌‌اند در قالبی دیگر. غالبا موضوعاتِ سرگرم‌کننده و در همان‌حال جدی و عمیقی‌اند که در شکلی مفصل یا نیمه‌مفصل نوشته شده‌اند. قطعه‌نوشتاری خواندنی اما تامل‌برانگیز که به نظر به بهانه‌ی متنی که قرار است در ادامه بیاید فرصت طرح یافته‌؛ هم‌چون بحث‌های مهم تاریخی و مروری بر تحولات اجتماعی در جامعه‌ی اروپا و ایران در پیش‌گفتارِ کتاب توپ‌های ماه اوت با نامِ "مرگ در اثر گاز خردل و شلوار قرمز"، و یا تحلیل‌هایی موشکافانه درباره‌ی کارکردِ مطبوعات و بدگمانی‌های رایج درباره‌ی روزنامه و روزنامه‌نگار در مقدمه‌ای با عنوانِ "تقدّس و ابتذال ستونهاى چاپى" در ابتدای کتاب قدرت‌های جهان مطبوعات.

راسل لوئیس در ابتدای یک از اپیزودهای داستانی‌اش نوشت "اُوِرتور که آغاز شد نمی‌دانید اپرا درباره‌ی چه خواهد بود و داستان شما را به کجا خواهد برد. کمدی خواهد بود ... یا تراژدی". ترجمه‌های محمد قائد همان اپراهاست و پیش‌گفتارهایش همان اُوِرتورها.

تاریخ و ساعت برگزاریِ جلسه به زودی و از همین طریق اعلام خواهد شد. تا آن زمان، برای ما بنویسید که از ترجمه‌ها کدام را خوانده‌اید؟ نظرتان درباره‌ی آن پیش‌گفتارها چیست؟ کدامیک را پسندیده و به کدام نقد دارید و ترجیح می‌دهید اگر با مترجم روبه‌رو می‌شدید درباره‌ی آن عناوینِ ترجمه شده، پیشگفتارها در کل، و یا درباره‌ی یکی از آن‌ها از او چه می‌پرسیدید؟ در مقام منتقد چه می‌گفتید و ترجیح می‌دهید در جلسه‌ی پیشِ رو حاضرین درباره‌ی چه موضوعی بحث کنند؟