■ فصل دیگر | از دفتر شکفتن در مه | شعر و صدای احمد شاملو | موسیقی اسفندیار منفردزاده |

رأیت را در صندوق بینداز و زحمت را کم کن. توقف بیجا مانع کسب است.

اکبر و ابراهیم:

....
در دو انتخابات ریاست جمهوری، یک مجلس و یک شورای شهر شاید به نیم‌دوجین از اهل حوزه و منبر رأی داده باشم. چه انجام وظیفهٔ شهروندی باشد و چه به لحاظ ثواب اخروی، از کافی هم کافی‌تر است. نخواهم کوشید بر تصمیم کسی اثر بگذارم و واژهٔ تحریم را که به حرام و حلال برمی‌گردد خصوصاً در چنین موردی نمی‌پسندم. اما تأیید تصدی‌گری اهل عالم غیب در دولت را خلاف اخلاق حسنه و عقل سلیم می‌دانم. حتی ممکن است خلاف رضای پروردگار باشد. به تجربه می‌بینیم غیب‌شدن ده صد هزار ملیان ‌بلیان وجوه بیت‌المال، شتل گرفتن صاحبان دشکچه و فتوا از آن غنایم، و توسعهٔ سیاهچالهای آشکار و پنهان برای سرکوبی معترضان از جمله نتایج چنان اختلاطی است.

پاکستان در 1947، موریتانی در 1960 و افغانستان در نخستین دههٔ‌ قرن حاضر خود را جمهوری اسلامی خواندند. قوانین عراق با توجه به تفسیرهای سنی و شیعهٔ جعفری وضع می‌شود و الله اکبر بر پرچم آن کشور نقش بسته اما کلمهٔ اسلامی در عنوان رسمی آن نیست. در هیچ کدام آن کشورها اهل فقه و فقاهت و منبر و محراب را حتی به مجالس قانونگذاری نمی‌فرستند، تا چه رسد که مسئول مناصب اجرایی کنند.
تا انتخابات در ایران ترتیبات رایج در سراسر جهان نیابد و رأی‌دهنده‌ پیشتر ثبت‌نام نکند و کارت انتخابات نگیرد، نه به ارقام آن اعتماد دارم و نه به‌اصطلاح نتیجهٔ شمارش آرا را جدی می‌گیرم. سکوتی است بسیار پرمعنی که طایفهٔ اصلاحگران در این باره حرفی نمی‌زند، نه چون نمی‌فهمند، بل از آن رو که خوب می‌دانند ”چون پرده برافتد“ و کار به ثبت هویت و شمارش دقیق آدمهای رأی‌دهنده، نه فقط تکه‌کاغذهای داخل صندوق،‌ بکشد ”نه تو مانی و نه من.“ برای اعتراض به باطل‌کردن دلبخواه صندوق رأی زندان می‌روند اما سر این یکی بحث را مطلقاً باز نمی‌کنند. در وضع کنونی ِ ‌یا این یا آن، خودشان را بالای پنجاه درصد می‌بینند. در شیوهٔ متداول ثبت نام در جهان و بدون نظارت استصوابی ممکن است به اقلیتی بسیار کوچک در میان چندین خط مشی رقیب، که فعلاً روی‌هم‌رفته ”دشمن“ خوانده می‌شوند، کاهش یابند. رأیت را در صندوق بینداز و زحمت را کم کن. توقف بیجا مانع کسب است.
۱۹ دی ۹۶
بخشی از متن اکبر و ابراهیم
#محمد_قائد

.
انتخابات در اسلام مسابقه از نوع هرکی هرکی نیست، بیعت با فرد اصلح است. بازگذاشتن راه رقابت آزادانه به این می‌ماند که اطراف محوطه‌ای دیوار بتونی بکشند و بالای آن سیم خاردار نصب کنند اما یک متر را بی‌‌حفاظ بگذارند. در جایی مانند ایران هر مفرّ و منفذ کوچکی برای شمارش گرایشهای فکری و گروههای اجتماعی یعنی تبدیل دین به موضوعی دلبخواهی و سعی در جبران شکست دیرین از مهاجمان عرب.

اِما گـُلدمن آنارشیست روس گفت اگر رأی‌دادن چیزی را عوض می‌کرد ممنوعش می‌کردند. اوضاع ایران می‌تواند مصداق حرف او باشد: پس از هر انتخاباتی یادآوری می‌کنند لطف کردید رأی دادید، ما به راهی که می‌رفتیم ادامه می‌دهیم. راه ربطی به رأی ندارد.
#محمد_قائد

از متن' ازدحام در لفاف دموکراسی' دی و بهمن ۹۵

در انتهای تونل
 
سال پيش، ابومَصعب الزرقاوی در دستورالعملی تحليلی خطاب به همرزمانش خطوط اصلی مبارزه در عراق را اعلام كرد.  اين نامه را كه نويسندۀ آن مدتی بعد كشته شد نمی‌توان نظری شخصی انگاشت.
 
ظاهراً در پاسخ به كسانی كه می‌گويند دسته‌جمعی كشتن فعله‌هايی كه كنار خيابان منتظرند كاری به آنها پيشنهاد شود تا نان شبی فراهم كنند خداپسندانه نيست، زرقاوی چندين بار تصريح می‌كند «شيعيان افعی‌اند»: صليبيون، كفـّار  حربی و آمريكاييان نه تنها با جمعيت محلی مخلوط نخواهند شد، بلكه سرانجام خواهند رفت و بعد «عراقيهای باتجربه زمام امور را در دست می‌گيرند و آن گاه دموكراسی در راه است.  سپس چگونه و با چه بهانه‌ای عليه آنها [يعنی شيعه‌ها] بجنگيم و فرزندانشان را به قتل برسانيم؟»

ترجمۀ فارسی متن شايد بی‌‌نقص نباشد اما صراحت غيرعادی‌اش بازتاب طرز فكر عرب ستيزه‌جوست.  نزاكت اجتماعی و خويشتـنداری در اين متن جايي ندارد. كشتن هركس كه در باب ماوراء طبيعه اعتقاداتی جز عقايد ما دارد وظيفه‌ای است شيرين كه نبايد در اجرای آن تأخير روا داشت: «به تأخير انداختن اين امر تحت هيچ شرايطی حلال نيست.»  هزار و چند صد سال تأخير كافی است و برقراری دموكراسی می‌تواند سبب تأخير بيشتر در اجرای حكم خداوند شود.  پس بكشيدشان تا فتـنه فرو بنشيند.

در چنين دنيايي با چنين آدمهايی، در تقبيح تروريسم چه بنويسيم و خطاب به كه بنويسيم؟ و به اميد چه نتيجه‌ای؟ آيا تروريسم انتخابی است فردی يا پاسخی به نيازی تاريخی؟ آيا برچسبی است كه دشمن غـّدار روی رزمندگان راه حق و حقيقت می‌زند يا كيفيتی است عيني و قابل تعريف؟ و سؤال هميشگی: وقتی كاری كه آنها می‌كنند جز دهشت‌افكنی نيست، ما چگونه از مقابله‌به‌مثل خودداری كنيم؟
 
بر اين قرار، آيا تروريسم تكنيكی است خنثی مانند استفاده از باروت براي كندن كوه، يا انتخابي اخلاقی مانند تصميم در كشتن يا نكشتن نوزاد خفته؟  زرقاوی حتی اگر متقاعد می‌شد كه از نوع اخير است، باز سر خانۀ اول بوديم: انتخاب بر پايۀ اخلاق چه كسی؟ اخلاق گمراهان و ظالمان؟
 
در همان حال كه اهل اسلحه به كار خويش ادامه دهند، اهل فلسفه، بنا به وظيفه‌ای كه برای خويش برگزيده‌اند، به بحث در اين باب ادامه خواهند داد.  از كسانی هم كه نه دعوی فيلسوفيت دارند و نه گمان تروريست بودن به خويش می‌برند حداكثر كاری كه برمی‌آيد نگاشتن مطالبی برای دل خودشان است:  نوشته‌هايی از نوع دفترچۀ خاطرات كه در آنچه اتفاق می‌افتد كمترين تأثيری ندارد.  فقط به اين درد می‌خورد كه بعدها كسانی بدانند ديگرانی قبلأ چگونه فكر می‌كرده اند.  و شايد كمك كند آيندگان وقايع پيشين را بهتر توضيح دهند.

آنچه اكنون در برابر داريم اين است كه مرز كشورهاي خاورميانه را هشتاد، نود سال پيش بريتانيا و فرانسه دلبخواهی رسم كردند و با واقعيات امروزی نمی‌خواند ـــــ نه از نظر تناسب توزيع جمعيت و تقسيم منابع كمياب، و نه از نظر رشد ناموزون اقوام، طبقات و ملتها.
 
اطلاق «جنگ تمدنها» به نبردی كه امثال زرقاوی عليه تقريباً همه كس و همه چيز به راه انداخته‌اند از اين نظر كه واژۀ «تمدن» را شامل حال آنها هم می‌كند جای بحث دارد.  درهرحال، هرچه بيشتر فرورفتن اين ناحيۀ جهان در دوزخ جنگ و تروريسم در نتيجۀ برخورد فرهنگها و تضاد منافع ادامه خواهد داشت.  همه تصميم‌شان را به ادامۀ نبرد گرفته‌اند و در اين تنازع بقا چاره‌ای جز ستيز نمی‌بينند.
 
چه بسيار نوشته‌ها دربارۀ جنگهاست اما جنگ با توجه به نوشته‌ها شروع نمی‌شود و پايان نمی‌يابد.  انشاهای تكراری ما عمدتاً می‌تواند گمانزنی در اين باره باشد كه سالها بعد در انتهای تونل تاريك آيا روشنايی صلحی وجود خواهد داشت يا نه.  در اين لحظه كه چيزی نمی‌‌بينيم.
روزنامهٔ کارگزاران، ۸ شهریور ۸۵
 
خشت اول
 

 خشت اول
 
وقتی نشریه‌ای در تهران می‌‌خواهد دربارۀ اعدام صدام حسین نظر بدهم، توصیه می‌کنم ابتدا مسئولان تحریری در این باره تصمیم بگیرند آیا نظری که در تأیید مجازات اعدام نباشد قابل درج است یا نه.
 
همان طور که انتظار می‌رود، خطر نمی‌کنند.  چند سال پیش، درج مقالۀ وارده‌ای در دفاع از الغای اعدام، برای یک روزنامه پرونده شد و همه مبهوت ماندند که رندان حق‌پرست تا کجاها را خوانده‌اند:  اول حقوق بشر و مخالفت با اعدام، بعد حرفهای ارتدادآمیز با استفاده از همان مصونیت.  اگر روشنفکران ما هم تا این حد جوانب و تبعات قضایا را در نظر می‌گرفتند وضع‌مان خیلی بهتر بود.
 
فردای روز اعدام در بغداد، تکه فیلمی که با دوربین تلفن همراه گرفته شده بود صدام حسین را نشان می‌داد با پالتو تیره، نستباً آراسته، موقر و با لبخندی تلخ، که مثل مدیر مدرسۀ نخاله‌ها به چند آدم کوتاه‌قدتر که صورتشان را به سبک فیلمهای سربریدن ِ القاعده با نقاب پوشانده‌اند با تحقیر نگاه می‌کند.  دادوفریادهایی در صحنه شنیده می‌شود و گفتند کسانی شعار داده اند و دیکتاتور سابق با آنها دهن به دهن شده است، اما سایتی با عنوان «دختر عراقی» ترجمۀ شبکۀ سی ان ان از این بگومگوها را غلط  دانست و نظر داد این بیشتر احتمال دارد تحریف باشد تا نتیجۀ بدشنیدن مترجمان عربی.
 
بعد خبرهای تازه‌ای رسید که عجیب‌تر از آن فیلم بود، از جمله: آمریکاییان با اعدام سریع (و یحتمل کلاً با حکم اعدام) مخالف بوده‌اند اما دولت عراق فشار آورده که محکوم را تحویل بگیرد؛ آمریکاییها از بیم اینکه دولت بغداد دست‌نشانده به نظر برسد کوتاه آمده‌اند اما بعد از اعدام با توقیف جسد جداً مخالفت کرده‌اند؛ دادگاه رسیدگی به اتهامات سران رژیم سابق خارج از نظام قضایی دادگستری عمل می‌کند (سناریو آشناست؟) و بنابراین نیازی به تأیید رئیس جمهور، که مخالف مجازات اعدام است، ندارد.  عبرت‌آموزترین نکته این است که سفیر آمریکا با اعدام در صبح عید قربان مخالفت می‌کند اما دولت شیعی عراق از مجتهدین تأیید می‌گیرد که نخیر، عیبی ندارد.
 
کسانی حساب کرده‌اند پس از قطع سر انسان با تیغۀ گیوتین، خون موجود در جمجمه تا ده ثانیه برای فعالیت مغز کفایت می‌کند و محکوم در این لحظات همچنان صداها را می‌شنود و درک می‌کند که هوا چقدر پس است، البته اگر تیغۀ گیوتین به تیزی تیغ ریش‌تراشی باشد و گردن را مثل خیار تر دو نیم کند.
 
در اعدام با دار به سبک جدید، با بازشدن دریچه و پائین افتادن محکوم، فشار طناب دار مهرۀ گردن را می‌شکند،  نخاع را قطع می‌کند و فرد بلافاصله در شوک می‌رود.  درهرحال، حداکثر مدتی که می توان پدر محکوم را پیش چشمش آورد هشت ده ثانیه است.
 
فکرش را بکنید:  کسی که سالها سرنوشت میلیونها تن را در دست گرفته و زندگی بی شمار انسان را نابود کرده است فقط چند ثانیه تنبیه شود.  به شوخی می‌ماند.  تنها تکنیک مجازات واقعی و عذاب ممتد همان است که در دوزخ پیش‌بینی شده، یعنی هزارهزار بار مردن و باز زنده‌شدن، که هستی محکوم تبلور بی‌انتهای درد باشد اما نه مرگ باشد و نه زندگی.  انسان فانی در کرۀ خاکی با اولین ضربه ناک‌اوت است و تمام.
 
سال ۱۳۵۸ مجالس نمایندگان و سنای آمریکا علیه اعدامها در ایران قطعنامه صادر کردند.  پیش از آن هم مهدی بازرگان بسیار کوشیده بود جلو دادگاه شیخ خلخالی را بگیرد.  شیخ معتقد بود اسم بعضی افراد برای صدور حکم اعدامشان کفایت می‌کند و آئین دادرسی و وکیل مدافع فقط حرف مفت است.  از قضای روزگار، همان مجالس قانونگذاری و همان حقوقدانان آمریکایی امروز در کشور همسایۀ ایران اختیاردار مغلوبان بعثی‌اند.
 
دادگاه بغداد، با تمام کج‌وکولگی‌اش، با محکمۀ سرپایی خلخالی قابل‌مقایسه نیست اما می‌بینیم وقتی کار به انتها می‌رسد باز همان آش است و همان کاسه:  اجرای عدالت را تبدیل به میتینگ مرده باد‌‌ـ زنده باد می کنند، و کسانی با دیدن این صحنه کمر به انتقام از شیعه و فارس، یعنی ایرانی، می‌‌بندند.  این طرز کار و صحنۀ اعدام در سراسر جهان باعث انزجار شد و می‌توان گفت تلقی افکار عمومی جهان از قتل عام شیعه ها بعد از این واقعه متفاوت با پیش از آن خواهد بود.
 
کل تصویر عدالت عربی‌ـ اسلامی‌ـ خاورمیانه ای با این ماجرا در چشم مردم جهان آسیبی ترمیم‌ناپذیر دید.  خروارها متن تبلیغی و سخنرانی گفتگوی تمدنها و انجمنهای اسلامی و غیره با این اعدام بی‌اثر می‌شود و همه می‌بینند تلقی این جماعات از مرده و جسد متفاوت با بقیۀ خلایق است.
 
با تماشای تکه فیلمی حتی چندثانیه‌ای از تشییع جنازه می‌توان گفت این صحنه مربوط به فلسطین و ایران و عراق است یا بقیۀ دنیا.  در این نواحی، اندوه و شعف، تحقیر و احترام، و شتاب و طمأنینه در هنگام تشویق جنازه از یکدیگر قابل تشخیص نیست.  چنان تابوت را می‌دوانند که انگار مسابقۀ دو ماراتن است و جسد هم شرکت‌کنندۀ خط مقدم آن.  درهرحال، با صحنه ای که بلافاصله «لینچ‌کردن

صدام حسین» لقب گرفت، دولت شیعی عراق سکۀ یک پول شد.
 
این نخستین اعدام از رشته اعدامهایی بود که تازه در آن کشور آغاز شده است.  تشریفاتی مدرن که فاتحان کوشیده اند به سیستم قضایی عراق یاد بدهند ممکن است جا نیفتد.  اخم و انتقاد ناظرانی نازکدل در اینجا و آنجا هم تأثیر چندانی در سیر وقایع ندارد.  کسانی معتقدند چون گفتن حقیقت باعث رنجش خلایق می‌شود پس می‌توان به آنها دروغ گفت.  بنابراین، وقتی هم شکایتی دارند، بوش و بلر را مقصر قلمداد می‌کنند، نه مردم و دولت منتخب عراق را.
 
در برابر تـز فقها، آنتی تز حقوقدانان و مدافعان حقوق بشر قرار دارد و می‌توان حدس زد زمانی مجازات اعدام هم به تاریخ پیوسته باشد.  عکسی در دست است از حدود سال ۱۳۰۰ در شیراز که محکومی را در برابر لولۀ توپ گذاشته اند و تا چند لحظۀ دیگر صد پاره خواهد شد.  امروز چنان اعمالی از یاد رفته است بی آنکه کسی احساس کمبود کند یا شاکی باشد.
 
تا زمانی که چنین مجازاتی در قانون وجود دارد، درخواست اجرای آن از اختیارات دادستان است.  شهروندان به عنوان بخشی از وجدان جامعه فقط حق اظهارنظر دارند که آن را، البته برای دیگران، می‌پسندند یا نه.  یک دهه پیش، شخصی را به اتهامی مالی ــــ در حد تخلفات رایج، نه جنایتی هولناک ـــــ در تهران محاکمه می‌کردند و جراید به اصطلاح ترقیخواه نه تنها برای اشدّ مجازات فشار آوردند، بلکه انگار مرگ آن شخص را جشن گرفتند.  انگیزه‌شان چندان پیچیده نبود.  متهمْ شریک ِ برادر ِ شخصی ثروتمند و قدرتمند بود و نزدیک‌شدن چوبۀ دار به حلقۀ آن اشخاص انگار دل کسانی را خنک می‌کرد.  در دل هزار سودا می توان پخت، اما هر روشنفکر اهل قلمی که حتی یک بار در نوشته‌اش تقاضای کشتن کسی کرده، اگر خداشناس است جا دارد استغفار کند، و اگر دهری است جا دارد شرمنده باشد.
 
در اجرای عدالت نیز شکل و محتوا، و پوسته و جوهر درهم تنیده‌اند.  برپاکردن دادگاه سرپایی و صحرایی در مواقع عادی نقض غرض است.  اگر در ایران آئین دادرسی عصر جدید که این همه برای آن یقه پاره می‌کنیم اجرا می شد، دادگاههای سال ۵۷ همچنان ادامه داشت.  در جاهای دیگر دنیا به این دلیل از چنین کاری چشم پوشیدند که جزای واقعی فقط در دوزخ ممکن است.  و تازه بعد از سالها بروبیا و دادرسی، کافی است یکی دو نفر هنگام اجرای حکم به محکوم بد و بیراه بگویند تا تمام آن آداب و آئین بی‌اثر شود ـــــ همچنان که در مورد صدام حسین چنین شد ـــــ وگرنه جوامع اروپای شرقی و آفریقای جنوبی نه دادگستری و دیوان عدالتشان کمتر از عراق و ایران است و نه عقل‌شان کمتر از این ملتها.  اگر از فکرهای اعدام‌طلبانۀ قبلی‌مان شرمنده نیستیم بد نیست دست کم این یک نکته را به یاد داشته باشیم.
۱۴ دی ۸۵
 
در انتهای تونل
 
 

قواعد و فرامين
در پانويس متنی معنی‌ كوكتل (يا كاكتـِيل) را توضيح می‌دهم و اضافه می‌كنم مشهورترين نوعش مارتينی ‌است كه با جين يا ودكا، كمی‌ ورموت، و زيتون يا ليمو درست می‌كنند.

مراقبم كه سر خمره ممكن است در گاو گير كند: اگر هم مَ‌‌ميز  ِعرشاد چشم‌ پوشید و نگفت از مصاديق اشاعۀ منكرات است و كلاً حذف، خوانندۀ ‌چيزبلد پوزخند بزند و غلط بگيرد.

از روی دست‌انداز اول،‌ ناشر ‌احتمالاً به اين صورت خواهد پريد كه ١) هنگام ادای توضيحات بگويد به نويسندۀ محترم وصلۀ كوكتل و آب ‌گوجه فرنگی و قرتی‌بازی‌ نمی‌چسبد، فقط سـِـك؛ ۲) اگر لازم شد اشاره به مارتينی را فدا كند تا بقيۀ پانويس را نجات دهد.

از نعمت حافظه هم به اندازۀ‌ فروتنی‌ كم‌بهره‌ام.  برای تقويت موضع در برابر هجمۀ نوع دوم گشتی‌ در منابع می‌زنم و از اين فرصت برای ترميم يكی‌دو خاطرۀ كمرنگ استفاده می‌كنم: جيمز باند در يكی‌ از فيلمهايش مارتينی ‌سفارش می‌دهد و به بارمن می‌گويد ”تكان بده، به هم نزن“ و بارمن مخلوط را در فلاسك (همان ″فلاكس“ خودمان) می‌ريزد و تكان می‌دهد.  چه فرقی می‌كند همين كار را با قاشق يا همزن انجام دهند؟ (به نظر ملا اسحٰق، بارمن داش آكل: ”مزۀ لوطی‌ خاك است.“)

و وقتی پرزيدنت كارتر گفت نبايد اجازه داد مديرها صورتحساب ناهار با سه‌تا مارتينی را جزو مخارج ‌شركت، و نهايتاً پای ساير ماليات‌دهنده‌ها، بنويسند، سروصدا برخاست كه مگر آدم شاغل وسط روز اين همه مرگابه به خندق بلا سرازير می‌كند؟

برخی حاشيه‌های مطبوعات آمريكا احتمالاً در مواردی ‌درست بود: آدمهای شديداً موفق بعد از ناهار ِ پرملاط می‌گيرند تخت می‌خوابند تا شب كه بلند شوند ادامه بدهند.

اسم واقعی چيزها گاه صورت خوشی ندارد.  پس رندان لاپوشانی می‌كنند،‌ مثلاً مارتينی (در گيلاس مثلثی‌شكل مخصوص، نه هر ليوانی) به‌عنوان لفت‌ولعاب شيك برای فعلی كه عوام به آن عرقخوری می‌گويند. شمرده‌اند پرسوناژ جيمز باند در داستانهای‌ يان فلمينگ كلاً ١٩ مارتينی ِ ودكا و  ١٦ مارتينی ِ جين سفارش می‌دهد، مايعات از نوع ديگر هم فتّ‌ و فراوان.  اما داستان ِ تكان‌بده‌به‌هم‌نزن چيست؟*

زمانی می‌گفتند آفتابه‌دار مسجد شاه تهران به ارباب رجوع دستور می‌دهد اين يكی‌ را فوراً سر جايش بگذارد و آن يكی را بردارد.  چنان تنگنايی جای بحث نيست.  درهرحال، كمتر كسی‌ خودش را درگير معاﻳﻨﮥ فنی ِِ ‌لولهنگ حلبی می‌كند.  آن بندۀ خدا با امرونهی‌ كارشناسانه‌اش شغل خود را به مرتبه‌ای فوق‌‌تخصصی ‌ارتقا می‌داد.

انگار عنوان مارتينی حـُسن‌تعبيری‌ برای آبياری، و تكنيك باند ــــ‌ جيمز باند ــــ معادل خوش‌راﻳﺤﮥ فرامين آفتابه‌دار مسجد شاه است: فلمينگ‌ كه به‌رغم اخطار پزشك معالجش جين را ليتری‌ می‌نوشيد، برای‌ فنی جلوه‌دادن ِ موضوع اقدام به ابداع ‌تكنيك می‌‌كند و جماعت را سر كار می‌گذارد.

می‌خوانيم در آزمايشگاه بيوشيمی دانشگاه اُنتاريو دست به تحقيق ‌زده‌اند كه تكان‌دادن يا به‌هم‌زدن مايع هر يك چه تأثيری بر مولكولهای هيدرژن معلق در آن دارد.  اهل علم بعيد است شرّ و ورهای رمان عامه‌پسند را جدی‌ بگيرند.  نهايت اينكه روی‌ هر ادعايی تحقيق می‌كنند.

آدمهايی هم لازم می‌بينند قواعدی از خودشان در بياورند و عده‌ای را بنا به ضوابط من‌درآوردی مردود اعلام ‌كنند.  حتی از اين بازی‌ لذت هم می‌برند.  وقتی پای‌ اعتقادات دينی‌ در ميان نباشد، متعصب‌ترين خط‌كش‌به‌دست‌ها را اسنوب می‌نامند.

همان آدمها گاه آماده‌اند، بخصوص به نفع بالادستی و قوی‌ترها، با سبكروحی‌ بگويند ”هيچ آدابی و ترتيبی مجو“ و خاكی‌ باش، اما در جاهای‌ ديگر محكم روی قواعد بايستند تا نشان بدهند چقدر اصولی‌اند.

وقتی ناشر ِ كتاب ديگری می‌گويد بد نيست برای امضای نسخه‌های آن حضور يابم، هشدار می‌دهم كه تشبـّه به كفـّار به ”اتوگراف“ ختم نمی‌شود و در چنين مناسبتهايی به مشتيريان انديشه‌ورز در خارجه گاه كوكتل ِ آب‌زيپويی هم می‌دهند (فضلای ‌داخله به امضاكردن كتابهای قالب‌شده همراه با صرف نوشاﺑه می‌گويند ”رونمايی“.  از اين كلمه هم بدم می‌آيد.  نمی‌دانم چرا).

در مورد آن پانويس، بالاخره بايد هم ماست (و مارتينی) خودمان را بخوريم و هم به م‌َميز محترم اطمينان خاطر بدهيم مسلماً ايشان نيز مسئوليت مهمی در حفظ نظام ‌دارد و بحمدالله سر اين سفره نان ِ صددرصد حلال می‌خورد.
 
يك ﭼﺸﻤﮥ ديگر از دارت‌انداز ِ شيراز دربارﮤ اين قبيل اوضاع و اشخاص:
ترسم كه صرفه‌ای‌ نـبـَرَد روز ِ بازخواست
نان حلال شيخ ز آب حرام ما
  
اول خرداد ٨٩
 
*پی‌نوشت (آذز ٩۲): این هم مطلبی عالمانه اما قدری شوخ‌طبعانه دربارهٔ نوشیدن مستر باند که تازگی منتشر شده و ترجمهٔ همان مطلب.
 

معصومیت بر باد رفته شاعر
محمد قائد
https://www.bbc.com/persian/arts/2010/08/100826_l41_ghaed_akhavan

پاکی را نتیجۀ بیگناهی، و بیگناهی را نتیجۀ بی‌خبری از امکان انتخاب فرض ‌کرده‌اند. از همین رو، فرنگیانی بی‌اطلاعی را موهبت دانسته‌اند. چنین مطایبۀ رندانه‌ای در حکمت عامیانۀ مردم جنوب ایران هم به چشم می‌خورد: ”نون جـُو، دوغ گـُو، گوش خـُو.“ یعنی آدمی‌ که نان جو و دوغ گاو بخورد فارغ از نیاز توجه به قیل‌وقال‌های تشویش‌آور، یحتمل بیهوده و بلکه دردسرساز اطراف خویش، گوشش در برابر سروصداها خواب خواهد بود.
تجربه‌کردن نتیجۀ حرفهایی که شخص سالها، یا شاید یک عمر، تجویز کرده از عوامل برهم‌زنندۀ آرامش درونی است. صادق هدایت وقتی نظریه‌هایی که تبلیغ کرده بود به اجرا درآمد قلم همیشه روانش از نوشتن باز ماند. در دهۀ آخر عمر جز یک نمایشنامۀ بلند و یک داستان کوتاه منتشر نکرد و گمان می‌رود آثار منتشرنشده‌اش را سوزانده باشد. نتیجۀ اقدامات گانگسترهای حزب نازی را که دید، تقلا برای توجیه نظریه‌های برتری نژادی را بیهوده یافت. و وقتی دید تهران کافه نادری ِ دهۀ ۱۳۱۰ تا ۲۰ یکشبه چه شد، تازه تفاوت حق و امتیاز را، چه در مورد شخص خویش و چه در مقیاس اجتماعی، دریافت.
نیمایوشیج و جلال آل‌احمد تحقق رؤیاهایشان را ندیده از دنیا رفتند. مهدی‌ اخوان‌ثالث تا این حد نیکبخت نبود. وقتی‌ تجویزهای او روی صحنه آمد، کم و کمتر شعر گفت. سالها نوید روزی‌ داده بود که خلق به پا خیزد و گفته بود حتی حملۀ اسکندر‌ بهتر از آن بساط است. تحقق اولی را در انقلاب شکوهمند و محاکم شرع و مصادره و اعدامهای سرپایی و سرکوبی خونین و فلاکت دید، و دومی را در یورش ارتش حزب بعث که فرمانده آن نه شاگرد ارسطو بلکه مرید میشل عفلق و تبلیغاتچیهای حزب نازی بود. دست‌وپایی زد تا توضیح بدهد که منظورش این نبود و آن بود، اما به رفع‌ و رجوع ادامه نداد، یا فرصت ادامه نیافت.
دهۀ ۳۰ دورۀ نالیدن و دهۀ ۴۰ زمان غرّیدن بود. مطلع سروده‌های حماسی اخوان معمولاً ناله و درد و آه و افسوس بر روزگار خوش بر‌بادرفته، و فرود آنها داد و هوار و نفس‌کش طلبیدن (”ما فاتحان قلعه‌های فخر تاریخیم/ یادگار عصمت غمگین اعصاریم“)، اعتراض (”ای‌ گروهی برگ چرکین‌تار چرکین‌پود“) و حتی نفرین بود (”به عزای عاجلت ای‌ بی‌نجابت باغ“).
 از طریق مرگ،‌ بلکه از راه معرفت جسم به تعالی‌ روح برسد.
شعر نو رسالتش در نفی وضع موجود را به انجام رساند و خوشبختانه نوپردازهای بعدی چسبیدن به مرثیۀ دائمی و به هر بهانه‌ای غصه‌خوردن را ادامه نداده‌اند. جانشینان امروزی‌ او شاید صاحب پوستین و خرقه نباشند اما در عین غم‌آگاهی و غمخواری، بد دانستن تقیه و شجاعت در اعتراض، انسانهایی‌ باسوادتر، شاداب‌تر و آگاه‌تر به نظر می‌رسند که نه ادعای هدایت جامعه دارند و نه چنین ادعایی ‌را از یک یا چند نفر در هر ساحتی، چه ادبیات یا غیر آن، می‌پذیرند. در صدر اسلام، در گرماگرم رقابت شدید شاعران مکه، آیه رسید که فقط ”گمراهان از شاعران پیروی‌ ‌می‌کنند.“ درهرحال، هرکس میل داشته باشد به هر دلیل در خلوت خویش اشک حسرتی‌ بیفشاند می‌تواند از سروده‌های پردرد اخوان برای ترکاندن بغض‌ درگلومانده استفاده کند اما لزومی ندارد به تولید مشابه آنها بپردازد یا پیرو شاعرها شود.
گرچه زمانی به او لقب چاوُشی‌خوان شکست دادند، سروده‌هایش سراسر محنت‌آلود نیست. چنین نمونه‌هایی یادآور رگبار بداهه‌سرایی ِ مولوی در قالبی نو است:
ای تکیه‌گاه و پناهِ زیباترین لحظه‌های پرعصمت و پرشکوه تنهایی و خلوت من! ای شط شیرین پرشوکت من!
و الی‌آخر.

#محمد_قائد

عزیمت شیخ‌الشیوخ
متن کامل:
http://mghaed.com/essays/farewell/Kani.htm

درباره جامعة‌الصادق مى‌گويد ”می‌‌خواستيم در تهران (كه مركز حكومت اسلامى است) دانشگاهى تأسيس كنيم كه خيلى بالاتر از جامعة‌الازهر باشد.“

براى اين كار، مركز مطالعات مديريت را (كه با همكارى دانشگاه هاروارد) در دههٔ ۵۰ در جايى مشهور به پل مديريت بر پا شده بود در اختيار گرفتند، شكل آن را حفظ كردند و محتوايش را از اساس تغيير دادند.
 
تغيير رابطهٔ قالب و محتوا پيشتر هم آزمايش شده بود.  مهدى بازرگان و همفكرانش بر اين نظر بودند كه بايد فكر غربى را در قالب اسلامى ريخت.  در جامعة‌الصادق عكس آن عمل مى‌كنند: ريختن فكر اسلامى در قالب غربى.

مركز مطالعات مديريت كه سرمايه‌گذاران بخش خصوصى رژيم سابق براى تربيت مديران صنايع جديد ايران ايجاد كردند در ميان مدارس تحصيلات عالى كه تاكنون در ايران ايجاد شده شايد دشوارترين بود.  با آزمون ورودى سختگيرانه و شهريهٔ سنگين، شمارى فارغ‌التحصيل دانشگاه مى‌پذيرفتند و به آنها كه كشش رسيدن به خط پايان دورهٔ فشردهٔ يكساله داشتند فوق- ‌ليسانس مديريت مى‌دادند.  توان دانشجو را براى كار شديد از بام تا شام و مدام يادگرفتن مى‌آزمودند.  ارفاق و تعارف و ملاحظه و فرصت دوباره‌اى در كار نبود و آخر هر هفته يك يا چند ازنفس‌افتاده مرخص مى‌شدند.

ساختمانهاى بسيار زيبا و خوابگاهى مدرن داشت با الهام از حجره‌هاى سنتى مدارس دينى، كه باضافهٔ شبانه‌روزى بودنش سبب شد كسانى به فكر بيفتند آن را تبديل به نوعى مدرسهٔ حوزوى مدرن كنند.
دانشجويانى از خانواده‌هاى عصمت و طهارت و فاميلهاى درهم‌تنيده و خودى ِ بازارـحوزه انتخاب مى‌شوند تا براى مديريت كل مملكت تعليم ببينند.  قلعه‌اى است اربابى و ظاهراً نفوذناپذير كه تصويرى دقيق از آنچه پشت ديوارها و درختهايش مى‌گذرد نداريم.

پنجره‌اى براى سرك‌كشيدن به داخل قلعهٔ جامعة‌الصادق نوشته‌هاى منتشرشدهٔ آدمهاى داخل آن است.  اين يادداشت مختصر جاى ارجاع دادن به دهها كتاب و رساله و صدها مقاله نيست. چنين كارى را از اين نظر هم مفيد نمى‌دانم كه دو بار به منابع آن مركز ارجاع دادم، يكی   دربارهٔ بحث شيرين تفخيذ و ديگرى به مقاله‌اى دربارهٔ كتاب  كشف الاسرار، و حالا مى‌بينم لينك اول به هيچ جا نمى‌رسد و از دومى تنها صفحهٔ اول مطلب باقى مانده است (شايد هم عيب از روش جستجو و نرم‌افزار كامپيوتر نگارنده باشد).

درهرحال، از آن مقدار متن توليدشده در جامعة‌الصادق كه در اينترنت موجود است مى‌توان برداشت كرد فكرهايى كاملا محلى و اينجايى را در قالبى ظاهراً غربى و جهانى مى‌ريزند. روش نمره‌دهى از صفر تا ١۰۰ را هم حفظ كرده‌اند كه گمانم در ايران كنونى تنها مورد باشد.

براى مثال، الگويى منتسب به مستر اسميت را برمى‌دارند و حرفهايى دربارهٔ نبرد آيت‌الله خمينى با پرزيدنت كارتر در آن جاسازى مى‌كنند، و مفروضات‌شان مضامين تبليغات تلويزيون وطنى است.
 
نبردى در كار نبود.  آيت‌الله خمینی زمستان ۵۷ به كارتر هم وعدهٔ روابط خوب بين دو كشور داد اما بعداً وقتى حسينعلى منتظرى به ايشان توصيه كرد گروگانهاى سفارت آمريكا را آزاد كنند تا كارتر كه به سرنگونى شاه كمك كرده است بيش از اين در فشار افكار عمومى كشورش نباشد، حرف او را با تحقير و تمسخر رد كرد.

چاره‌اى نداشت.  مى‌دانست كسانى كه گروگانها را از دست دانشجوهاى پيرو خط امام درآورده‌اند كار خودشان را مى‌كنند و گوششان به حرف كسى بدهكار نيست.  تك‌مضراب ديگر در آن يك‌سال‌ونيم: ”آقاى كارتر مثل شيرى است كه هم مى‌غرد و هم ضرطه مى‌دهد.“

حالا خوانندهٔ مقالات به‌اصطلاح علمى جامعة‌الصادق ممكن است نتيجه بگيرد پرُفسور شل‌كـُن‌هايم و دكتر سفت‌كـُن‌برگ، از علما و فلاسفهٔ خارجه، تأييد مى‌كنند نبردى بين آيت‌الله و پرزيدنت جريان داشت ــــ قالب‌كردن حرفهايى بازارى و رواياتى بى‌پايه در بسته‌بندى علوم انسانى با مارك خارجى.  مثل چاى به‌اصطلاح دارجلينگ در بسته‌بندى حاج‌آقاى بازار تهران.

حرف بر سر دانايى و توانايى تك‌تك درس‌خوانده‌هاى آن مؤسسه نيست؛ چه بسا داراى استعداد ممتاز باشند.  نكته در معيارهاى دانش و بينش و الگوهاى مهارت موسسه‌اى است كه، با تقليد سطحى از مربيان قبلى هاروارد اما با بضاعت علمى حوزه، بنا دارد نخبه بيرون بدهد.


عزیمت شیخ‌الشیوخ

جمهوری اسلامی نمی‌تواند ژئوپولیتیک این مملکت و روح جامعه‌ را از غرب طلاق دهد.  تمایل غالب در افکار عمومی مردم ایران عمیقاً و قلباً و احتمالاً تا ابد متمایل و حتی بگوییم مجذوب اروپای غربی و آمریکاست.  وقتی در ایران مثل بچه‌های بدقلق زاری می‌کنند که آمریکا دموکراسی‌مان را با کودتا از بین برد، به طور ضمنی می‌گویند بعد از عمری، رستم بود و یک دست دموکراسی نیم‌بند که زدی خرابش کردی،‌ پس یک دانه خوب و رسیده‌اش را به ما بدهکاری.  هم درد و هم درمان، هم وصل و هم هجران.
 
زمان لشکرکشی آمریکا به عراق و افغانستان در ایران شنیده می‌شد: دموکراسی از کوله‌پشتی سرباز خارجی بیرون نمی‌آید.  حرف درستی است از این نظر که کوله‌پشتی سرباز برای حمل قرص مسکن و وسایل پانسمان و یقلوی است، نه مفاهیم نظری و مناسبات تجربی در موازنهٔ قوا.
 
اما آداب صندوق رأی و کارت الکترال و شمارش الکترونیک اگر روزی در آن دو مجمع‌القبایل نیمه‌وحشی واقعاً پا بگیرد و همانند آلمان و ژاپن معنی‌دار شود، ٤٩ درصد مرهون عنعنات خویش و میراث سامانیان و غزنویان و خلفا، و بیش از ۵١ درصد مدیون ارتش آمریکا خواهند بود که نگذاشت نسل همدیگر را از روی زمین محو کنند و فرصتی فراهم کرد تا زندگی کنند و آدم شوند.
 
جمهوری اسلامی ایران هم که انتخاباتش در حد ازدحام برای بیعت در برابر دوربین تلویزیون منجمد شده است به اندازهٔ عراق و افغانستان و حتی بدتر در کلاس اول رعایت اصول اولیهٔ انتخابات و طرز شمردن آرا درجا می‌زند.
 
پس از باراک حسین اوباما که متهم به بی‌خیالی کلاً در برابر اسلامیسم و به طور اخص کنار آمدن با جمهوری اسلامی بود، از سوی ایرانیها به جانشین او نامهٔ سرگشاده نوشته شد و کسانی همچنان به نوشتن نامه‌های یک‌روز درمیان ادامه می‌دهند.
 
برخلاف نظر رایج، خوب که نگاه کنیم دولت کنونی آمریکا و نظامیانش استراتژی قابل تشخیصی هم در مورد اسلامیسم و هم در برابر جمهوری اسلامی ایران دارند: با توجه به اینکه جنگ فعالیتی است نهایتاً اقتصادی، حاضر است به جنگ‌سالاران غارهای توره بوره و هیولاهای صحاری شام هر مبلغی فکر می‌کنند ممکن است با جهاد مقدس و قتل و غارت و راهزنی و جلیقهٔ استشهادی طی ده بیست سال آینده کاسب شوند دالـَر خشک در سلوفان بپردازد به این شرط که محدوده‌ای برای اِعمال خلافت الهی و شلاق‌زدن پس از نماز جمعه تعیین کنند و در برابر دوربینها سر اتباع غرب، و کلا آدم زنده، گوش‌تا‌گوش نبرند.
سیاست دولت کنونی آمریکا در برابر حکومت اسلامی ایران شاید به اندازهٔ رفتار برادران کندی با محمدرضا پهلوی حقوق‌بشری نباشد اما هم شفاف و هم عملی است: رژیم اسلامی چنانچه از ساختن موشک میان‌بـُرد و غنی کردن اورانیوم و استخدام فالانژ و لژیونر و جنگ‌افروزی در خاورمیانه دست بردارد کاخ سفید رعایت حقوق بشر را موضوعی داخلی و درون‌فرهنگی تلقی خواهد کرد.  بدیهی است آمریکا از روی کار آمدن دولتی ضدغرب در این کشور هم استقبال نکند اما حالا دیگر بعید است به اندازهٔ‌ روزگار پیش بکوشد مستقیماً حکومت نصب کند زیرا به تجربه آموخته که در جوامعی بی کمترین شباهت به آلمان و ژاپن و با خرده‌فرهنگ‌های لجوج و سخت ناسازگار با یکدیگر چنین کاری همانند ریختن تانکر آب در شن روان است.
 
کسی تشکر نخواهد کرد و دست آخر بدهکاری.  چنانچه خط‌کش بگذارد سرزمین‌ را تقسیم کند (مانند مرز مصر و لیبی) و به هر طایفه یک تکه بدهد، خواهند گفت دستهای پلید استعمار؛ چنانچه به چند طایفه بگوید سرزمین را یکپارچه نگه دارند و مقامها و مناصب را بین خودشان تقسیم کنند، باز خواهند گفت از دستهای پلید استعمار جز به‌ جان ‌هم ‌انداختن خلایق انتظاری نباید داشت

 

صفحۀ‌‌ اول مقاله / گفتگو/ گفتار فهرست مطالب سرمقاله‌ها





شش دهه پس از شالاپّ بزرگ



در نگاه به پشت سر و آنچه شصت سال پیش در ایران روی داد می‌توان تأمل کرد: چه مقدار از آنچه هدف نهضت ملی‌کردن صنعت نفت بود به دست آمد؟



درست‌تر بگوییم: هدفها. ماجرا چندین لایه و شاخه داشت، هر یک با زمینه و پیشینهٔ خود و رو به سوی مقصودی معین. هدف اعلام‌شدهٔ به‌دست‌گرفتن صنعت نفت از سوی دولت ایران تنها یکی از اهداف بود.



ماجرا چهار بازیگر در داخل دوبه‌دو ـــــ مصدق و حزب توده، دربار و دیانت ــــ و دو بازیگر در خارج داشت: آمریکا و بریتانیا.


‌


دلاور دوران

در دورهٔ پایان امپراتوریهای قرن نوزدهمی، ملتها در آسیا و آفریقا و آمریکای جنوبی دارایی طبیعی خود را در اختیار می‌گرفتند. در آن سوی خلیج فارس هم تسلط تام‌وتمام بریتانیا بر منابع زیرزمینی مردمان بومی به تاریخ می‌پیوست. در ایران دلیلی نمی‌دیدند از جریان جهانی عقب بمانند.



محمد مصدق همین هدف را دنبال می‌کرد اما اصرار داشت یکتنه به آن برسد. پذیرای شریک و حتی همکار به معنی افراد صاحب رأی و دارای اختیار نبود. پرسش بی‌پاسخ را محققانی مطرح کرده‌اند: اگر در آنچه می‌خواست انجام دهد توفیق می‌یافت آیا حاضر بود قراردادی جدید برای بهره‌برداری از چاههای نفت ایران امضا کند؟



پشت سؤال این نکته نهفته است که قرارداد تجاری را رئیس کشور یا رئیس دولت امضا نمی‌کند؛ مدیران امضا می‌کنند. آیا مصدق به کسی از مدیران نفت و دارایی اجازهٔ چنین کاری می‌داد؟ نه. به هیچ‌کس به اندازهٔ کافی اعتماد نداشت و کسی را در آن حد نمی‌دید که طرف کمپانی خارجی قرار دهد. نوشته‌اند مهمترین اسناد نفت را همواره در کیفی با خود حمل می‌کرد و به دست احدی نمی‌داد.



آیا حاضر بود، خلاف عرف جهانی، شخصاً قرارداد امضا کند؟ باز هم نه. عظمت تصویر تاریخی خویش را در نفی امضاهای پیشین می‌دید، نه افزودن یک امضای جدید به امضاهای پای قراردادهایی که تقریباً بی‌استثنا از سوی ملت لعن می‌شوند. مصدقی که قرارداد امضا کند مصدق نیست. پای آبرو در میان است.



نزد او نفت نه کالایی دارای مظنـّهٔ بازار و قابل مبادله، بل مفهومی اخلاقی و غایتی معنوی بود که ختم قضیه با بستن قرارداد ستمی است بزرگ در حق آن. شعلهٔ فروزان اختلاف بر سر قرارداد نفت می‌تواند در ستیغ قلـّهٔ‌ تاریخ زبانه بکشد در همان حال که ملت از سرما و گرسنگی رنج می‌برد.



کسانی که واگذارنکردن قدرت پس از پیروزی 30 تیر 31 را بزرگترین اشتباه مصدق می‌دانند اصرار او در ایجاد اسطوره‌ای تاریخی از خویش را دست کم می‌گیرند.



وقتی استعمال لقب ممنوع شد درجهٔ دکترایی در آستین داشت و کم نیاورد. در امضای اوراق دادگاه نظامی درجهٔ‌ تحصیلی‌اش را ذکر می‌کرد مبادا کسی فراموش کند. روی عکسی از خودش نوشته است: ”بفرزند عزیزم دکتر غلامحسین مصدق داده شد. احمدآباد امردادماه 1342. دکتر محمد مصدق.“



خیال داشت رأی‌دادن بیسوادها را ممنوع کند. دربار و دیانت با رأی رعیتها و بیسوادها نماینده به مجلس می‌فرستادند. بعدها نبود تا ببیند فرزندان همان رعیت بیسواد به قدرت رسیده‌اند و مملکت را دکترآباد کرده‌اند.



فروکاستن شاه به هیچ و زدن ریشهٔ او هدف دیگر مصدق بود. از مطالب غریبی که روی کاغذ آورد چند جمله بود پشت قرآنی که برای شاه فرستاد: ”دشمن قرآن باشم اگر بخواهم خلاف قانون اساسی عمل کنم و همچنین اگر قانون اساسی را نقض کنند و رژیم مملکت را تغییر دهند من ریاست جمهوری را قبول نمایم.“ یعنی به حول و قوهٔ الهی به‌زودی وقتی سلطنت برچیده شد من یکی اهل رئیس جمهورشدن نیستم. گویی مسئلهٔ شاه این است که وقتی بساط سلطنتش چپه شد اسم نفر بعدی چه باشد و چه نباشد.



گرچه دست‌کم دوبار هم پشت تریبون مجلس به قرآن سوگند خورد و شهادتین گفت، شاید تنها فرد در تاریخ اسلام باشد که سالها پس از مرگ تکفیر شد. روی معصیتی خاص انگشت نگذاشته‌اند اما طرز فکر مغرورانهٔ ناسیونالیستی و رساله‌ای که سال 1292 پس از بازگشت از تحصیل در اروپا منتشر کرد به اندازهٔ ‌کافی دشمن‌تراش بود.



در آن رساله، با عنوان کاپیتولاسیون و ایران، نوشت ”قانون شرع که می‌گوید غیرمُسلم اگر با خودشان طرف باشند قانون آنها در حق خودشان اجرا می‌شود امروزه مضرّ به استقلال ایران و اسلام است.“ کمتر نظری، حتی انکار وجود خدا، به اندازهٔ‌ برابری تمام اتباع مملکت اهل بازار و حوزه را برآشفته می‌کند.



حاصل 28 مرداد برای مصدق: پیروزمندانه به اهدافش رسید. به استیلای بریتانیا بر نفت ایران پایان داد بی‌آنکه قرارداد امضا کند و حیثیت سیاسی خویش به خطر اندازد. به شاه چنان لطمه‌ای زد که ربع قرن پس از آن را زیر سایهٔ سنگین 28 مرداد زندگی کرد و حکم راند ـــــ و تحقیر شد.




وهمی پررنگ‌تر از واقعیت

دیدگاه بریتانیا و آمریکا در ماجرای اوت 1953 در مواردی هم‌سو، اغلب متفاوت و گاه حتی متضاد بود.



بریتانیا سرسختانه به آخرین قلـّک عظیم درآمد مستعمراتی چسبیده بود. به نظر خودش، هر گاه خواسته بود ایران به سادگی چندپاره می‌شد و حالا گچساران ربطی به بهارستان نداشت تا نطقهای آتشین وکلا جماعت را علیه شرکت نفت بشوراند.



بریتانیا از زمان پس‌راندن قشون محمدشاه قاجار از هرات تا سربرکشیدن رایش سوم، هر زمان اراده کرده بود ایران مانند هندوانه قاچ می‌خورد. سال 1907 در نواحی جنوب‌شرقی ایران عملاً منطقهٔ خودمختار درست کرد. سخنرانان مخالف قرارداد نفتی رضاشاه درمجلس در سالهای پس از او وانمود می‌کردند نمی‌دانند شیخ خزعل نامی است عام برای هرکس که با پول و اسلحهٔ‌ خارجی عـَلـَم‌وکتل هوا کند.



بریتانیا اگر این کار را نکرد برای حفظ هندوستان و بستن راه سایر قدرتهای اروپایی بود. اما برخوردش با دولت ایران نشان از مردمداری و دوراندیشی و نزاکت اجتماعی نداشت.



ایران کشوری اسماً مستقل و یکپارچه بود چون منافع بریتانیا و موازنهٔ ‌قوای جهانی چنین اقتضا می‌کرد. در هر دو جنگ بزرگ که پای بقای بریتانیا در میان بود، ایران رسماً ادعای بیطرفی کرد اما از شاه گرفته تا آدمهای کوچه‌ و بازار از جان‌ودل طرفدار آلمان بودند. سیاسیون بریتانیا ایران و شاه و مصدق و رجال آن را نه ذرّه‌ای قابل اعتماد و احترام می‌دانستند و نه جدی می‌گرفتند.



تحقیر بریتانیا نسبت به ایرانی با نفت شروع نشد. حاج ‌میرزا آقاسی برای محمدشاه قاجار کاغذ فرستاد که الساعه در حال سکته است و از فرط خفــّت آرزوی مرگ می‌کند چون وزیر مختار اینگیلیس بدون اینکه به خودش زحمت پیاده‌شدن بدهد از پنجرهٔ کالسکه چیزهایی به او ابلاغ کرد و دور شد. برای واداشتن ایلچی فرنگ به رعایت نزاکت دیپلماتیک، اراده و پول و عزت‌نفس و قدرت نظامی لازم بود. ایران هیچ کدام را نداشت.



در هند، بریتانیا گرچه قلدری می‌کرد برای طرف مغلوب قدری احترام قائل بود: خوب کار می‌کند،‌ ریاضیات بلد است، وجدان و حس وفاداری و درستکاری دارد، بی اختیار و از روی عادت دروغ نمی‌گوید.



در نامه‌های ریدر بولارد، سفیر بریتانیا در تهران در دههٔ 1320 که به قضاوت گزنده دربارهٔ‌ دیگران شهرت داشت، چنین جملاتی فراوان است: ”ایرانی نظر بدی نسبت به کسانی که ثروت خود را از راه نامشروع به‌دست آورده‌اند ندارد. متعجبم چرا معدود ایرانیهای درستکار خودکشی نمی‌کنند“؛ ”وکلای مجلس از تمام ایرانیها نفرت‌ا‌نگیزترند“؛ ”شهامت اخلاقی ایرانیها به حدی کم است که وقتی آدم بااخلاقی جلوشان بایستد فوراً عقب‌نشینی می‌کنند. به همین دلیل رضاشاه توانست به‌مدت طولانی با آنها مثل سگ رفتار کند.“



ترکیب عسرت بریتانیای پس از جنگ دوم با تحقیرش نسبت به جامعهٔ‌ ایران سبب شد گره مذاکرات نفت خیلی زود کور شود. گزارشهای نمایندگان بریتانیا از تهران به دولت متبوعشان تصویری به دست می‌دهد از جماعتی سست‌پیمان، بی‌مرام و پولکی که نه جنگیدن بلد است، نه کاسب واقعی است، نه سیاستمدار است، نه میهندوست، نه منطقی، اما مدعی تمام فضایل قابل تصور.



در روزگار ما اهل رسانه و سیاست در بریتانیا با مطایبه و حسرت نوشته‌اند ایران تنها کشور دنیاست که مردمش اینگیلیس را همچنان دارای قدرتی خیالی می‌دانند که دیر زمانی است ندارد. می‌توان افزود: و هیچ‌گاه به آن شدت نداشته است.



تلقی پر از حساسیت و واهمهٔ مردم ایران از اینگیلیس به رکوردی در تاریخ دیپلماسی انجامیده است. ایران یک بار در زمان ناصرالدین‌شاه و چهار بار پس از او (یک بار به دستور مصدق) با بریتانیا قطع رابطه کرد. در زمان نوشته‌شدن این سطور،‌ رابطه قطع است و یحتمل پیش از بسته‌شدن سفارتش برای بار ششم، یک بار دیگر وصل خواهد شد.



حاصل 28 مرداد برای بریتانیا: سرانجام از ایران غرامت گرفت و چهل درصد کنسرسیومی را که خودش و آمریکا برای نفت ایران ایجاد کردند در اختیار گرفت. با کشف نفت در آبهایش، از نفت ایران بی‌نیاز شد.




میراث‌بر

ایالات متحده با ادعای مهارکردن شوروی و کمونیسم در چهارچوب توافق‌شدهٔ‌ پایان جنگ دوم پا در کشمکش نفت ایران گذاشت.



در برابر تلقی منفی مردم ایران از بریتانیا، خوش‌بینی و انتظارها از آمریکا بسیار بود. شاه تا آخر عمر از بریتانیا می‌هراسید اما از آمریکا چشم یاری داشت. مصدق از بریتانیا بیزار بود اما از آمریکا انتظار کمک داشت. قاطبهٔ مردم به اینگیلیس بسیار بدبین بودند و به آمریکا بسیار خوش‌بین.



تلقی آمریکا از ایران و ایرانی تا نیمهٔ دوم قرن بیستم به‌مراتب مثبت‌تر از سیاسیون بریتانیا بود. اوایل حتی گاه آنها را برای رفتار متکبرانه‌شان در مذاکرات نفت ملامت می‌کرد. در مقابل، حرف انگلیسیها این بود که آمریکا نمی‌داند با چه کسانی طرف است.

از اشاراتی سربسته در برخی نوشته‌های سفرای اروپایی که در ایران بوده‌اند شاید بتوان دریافت این بحث بین آنها مطرح بوده که ایرانی وقتی متعهد کاری می‌شود اما انجام نمی‌دهد آیا نتیجهٔ وطندوستی قلبی اوست که کشورش را بر پول مقدم می‌دارد؟ اگر چنین بحثی واقعاً در صحبتهای خصوصی محافل دیپلماتیک تهران جریان داشته، به احتمال زیاد نظر انگلیسیها این بوده که ایرانی اساساً برای قول و قرار و وقت ارزشی قائل نیست؛ ربطی به میهندوستی ندارد.



دستگاه سیاسی آمریکا رفته‌رفته به همان تصویری از سست‌پیمانی و بی‌مرامی در ایرانی رسید که یونانیان باستان و انگلیسیها رسیده بودند. لوی هندرسن، سفیر ایالات متحده در تهران که ساعتها و روزها و شبها کنار تخت مصدق با او چانه می زد، به دولتش گزارش داد ”ایران کشوری بیمار و نخست‌وزیر یکی از بیمارترین رهبران آن است و نمی‌توان از آنها توقع برخورد عادی داشت.“



می‌توان گفت امروز در چشم زمامداران آمریکا ایرانی غیرمنطقی‌ترین موجود روی زمین است، تصویری که سیاسیون بریتانیا زمانی به همتایان آمریکایی‌شان می‌دادند و از سوی آنها متهم می‌شدند گرفتار تصورات عهد امپراتوری‌اند.



بریتانیا هیچ گاه آنچه را در جریان دعوای نفت ایران انجام داده بود اذعان نکرد، تا چه رسد که پوزش بخواهد. در سالهای اخیر، مقامهای تراز اول آمریکا نقش دولتشان را اذعان کرده‌اند و شفاهاً پوزش خواسته‌اند (به بیان ایرانی‌ـ‌اسلامی: حلالیت طلبیده‌اند) اما بی‌هیچ نتیجهٔ مثبت و سود ملموسی.



حاصل 28 مرداد برای آمریکا: به‌عنوان حـَکـَم ِ دعوا بر سر گردو، تکه‌ای بزرگ از مغز آن را بلعید. طرحی نو برای نفت ایران در انداخت با چهل درصد از کنسرسیوم نوبنیاد برای خودش، و بعدها سودهای سرشار از فروش جنگ‌افزار به ایران به دست آورد. با خروج بازماندگان نسل سیاسیون قاجار از حکومت و از جهان، میراث‌بر نفوذ بریتانیا هم شد، میراثی که نه می‌تواند آن را رها کند و نه قادر به استفادهٔ سودآور از آن است.




چرخ‌فلک

در سه دههٔ‌ گذشته محققان با بسط کارهای پیشینیان و بهره‌گیری از یافته‌های جدید متونی باارزش انتشار داده‌اند. از نوشته‌های وزین در این زمینه، خواب آشفتهٔ نفت، کتاب دوجلدی محمدعلی موحّد است.



فشردهٔ‌ نبرد سه‌جانبه بر سر نفت ایران از این قرار بود: با تصویب مجلس شورای ملی و تأیید سنا، صنعت نفت ملی شد و آن گاه نوبت به این بحث رسید که آیا به شرکت نفت ایران‌وانگلیس به عنوان دارندهٔ سرقفلی غرامتی پرداخت شود، و به چه میزان. به بیان دیگر، تأسیسات نفت فقط ملی شده یا مصادره هم شده است.



روش مصدق گویی ترکیبی بود از دو چرخ‌فلک افقی و عمودی. مسافتی بالا می‌رفت، دور که برمی‌داشت پائین می‌آمد، قدری دور خودش می‌چرخید، سر جای اول برمی‌گشت،‌ باز اوج می‌گرفت و حرکت از نو.



خواست مصرّانهٔ امروز خیلی زود جایش را به درخواستی متفاوت و حتی متضاد می‌داد. آنچه را پریروز رد کرده بود حالا مطالبه می‌کرد اما وقتی حریفان موافقت می‌کردند از آن هم دست می‌کشید. فیصله با مصالحه را پایان زندگی سیاسی و خوشنامی خویش می‌دید.



سفر به شورای امنیت سازمان ملل و به دیوان دادگستری بین‌المللی ظاهراً برای به کرسی‌ نشاندن حرفی بود که نه در آن روزگار معنی واقعی داشت و نه امروز دارد: شرکت نفت انگلیسی غیر از دولت بریتانیاست. به این می‌ماند که کسی بکوشد ثابت کند کمپانی بوئینگ ربطی به دولت آمریکا ندارد و شرکت ایران خودرو منفک از دولت ایران است.



در گیرودار مذاکره در نیویورک، به جرج مک‌گی، معاون وزیر خارجهٔ‌ آمریکا، حرفی می‌زند که او را مات و مبهوت می‌کند: پالایشگاه آبادان ملی نشده است و گرچه از مالک آن خلع ید شده مشمول قانون ملی‌کردن نفت نیست. مرد آمریکایی بیدرنگ تقاضا می‌کند این را بنویسد. مصدق به فرانسه می‌نویسد و مک‌گی به انگلیسی و هر دو در حضور مترجم وزارت خارجهٔ آمریکا امضا می‌کنند.



مصدق این حرف را به هیچ‌یک از همراهانش نگفته بود و بعداً هم هیچ‌گاه در هیچ‌جا به زبان نیاورد و ننوشت. مقامهای آمریکایی دستنوشتهٔ‌ مصدق، در واقع تعهد به پس‌دادن تأسیسات آبادان‌ بزرگترین پالایشگاه جهان آن روزگار، را به انگلیسیها نشان دادند.



انگلیسیها رد کردند. حرف و قول مصدق به فرانسه، به انگلیسی، به فارسی، به اردو، به عربی، به خط میخی، به خط کوفی، کمترین اعتباری نزد آنها نداشت. مصمم بودند مطلقاً وارد بازی سازش با مصدق نشوند و تا سرنگونی او پیش بروند.



اگر می‌پذیرفتند و موافقت خود را اعلام می‌کردند مصدق آن گاه چه می‌کرد؟ لابد گریه‌ و زاری و از حال‌رفتن و قسم به قرآن که منظورش این نبود و اجانب می‌خواهند سر ملت بزرگ ایران کلاه بگذارند.

و اگر پالایشگاه آبادان ملی نشده پس چه چیزی ملی شده و دعوا بر سر چیست؟ گریزی نیست از اینکه نتیجه بگیریم مصدق هیچ چیز را به اندازهٔ کافی جدی نمی‌گرفت درعین آنکه هر فکری را با جدیتی حماسی تا بینهایت ادامه می‌داد.



باید به اطلاع مشاورانش و هیئت همراه می‌رساند که کتباً و عملاً پشت در بستهٔ اتاقش در هتل نیویورک قانون ملی‌کردن نفت را یکتنه لغو کرده است. معجزه بود که دستخطش به مطبوعات آمریکا درز نکرد وگرنه با اعتبار دولت جبههٔ ملی بازی مرگبار و بی‌بازگشتی کرده بود ـــــ ‌و البته با آبروی خودش در پیشگاه ملت و تاریخ که آن همه برایش اهمیت داشت.



توصیفی برای شخصیت مصدق شاید نبوغ شیطانی ِ یک آنارشیست‌ـ نیهیلیست باشد. جلودار و پیشوا شدن او با روحیهٔ ‌خودویرانگری در انسان آریایی‌ـ‌اسلامی تطابق دارد.



آن به‌اصطلاح قانون ملی‌کردن نفت بدون چند جمله‌ای هم که مصدق به فرانسه نوشت فقط حرف بود. کشور ایران در شرایطی قرار نداشت و ندارد و نخواهد داشت که اموال شرکتی خارجی را با قیام‌وقعود و گرداندن گلدان رأی‌گیری بین یک مشت آدم شدیداً متوسط موسوم به وکیل مجلس مصادره کند.



ملتهای غرب، برخلاف مردمان دیگر قار‌ه‌ها، در پانصد سال گذشته هر هجمه‌ای به یک گوشه از اروپا از داخل یا خارج آن را تهدیدی مستقیم و فوری به خویش تلقی کرده‌اند. چه پای تمامیت ارضی بلژیک یا منافع شرکتی انگلیسی مدعی مالکیت بزرگترین پالایشگاه جهان در میان باشد و چه منافع کارخانهٔ‌ کوچک واشرسازی اسپانیایی، و مهاجم چه ناپلئون باشد یا رایش سوم یا مصدق یا قذافی یا عیدی امین یا جمهوری اسلامی، غرب به مثابهٔ ید واحده عمل می‌کند. در ایران اسم این استراتژی تاریخی را گذاشته‌اند توطئه و خیال خودشان را راحت کرده‌اند.



فکر قرارداد پنجاه‌ـ پنجاه و حتی ملی‌کردن صنعت نفت از چندین سال پیشتر مطرح بود. مصدق در یک ضرب با تصویب مادهٔ‌ واحده با سر در شکم حریف رفت و پیروزمندانه او را خلع ید کرد و به گوشهٔ رینگ راند. اما در فروش و صدور نفت فتیله‌پیچ شد و دو سال در پی یافتن راهی برای خروج از بن‌بست بود.



ناگفته نماند مذاکرهٔ گام‌به‌گام با بریتانیا برای افزایش سهم ایران از درآمد نفت هم بدون مادهٔ واحدهٔ‌ ضربتی در شرایط آن روزگار به راحتی به جایی نمی‌رسید. شرکت نفت ایران‌وانگلیس دولت در دولت بود و سازمان اطلاعاتی و بازوی عملیاتی و بودجه برای بسیج گردن‌کلفت و بزن‌بهادر داشت. از شاه گرفته تا نخست‌وزیر و وزیر و نمایندهٔ مجلس و روزنامه‌نگار، هرکس را حرف اضافی می‌زد مانند ‌گربه در کیسه می‌کرد، سر آن را گره می‌زد و در رودخانه می‌انداخت.



پس از پایان تسلط بر هند حتی می‌توانست این مملکت را تجزیه کند و کشور نفتی کوچکی به میل خویش تشکیل دهد. ورود آمریکا به دعوای نفت راه چنین اقدامی را بست.




بحث شیرین آجیل و مناصب

لایهٔ چهارم ماجرا دیانت بود. ابوالقاسم کاشانی را که پس از تیراندازی به شاه در 15 بهمن 27 به لبنان تبعید شده بود به ایران بازگرداندند و رئیس مجلس کردند. هیچ گاه پا به جلسهٔ صحن علنی نگذاشت اما در بدترین شرایط مالی مملکت که دولت به هر ریال درآمدش نیاز داشت، برای راضی‌کردن فدائیان اسلام قانون ممنوعیت رسومات (کارخانه‌های تولید مشروبات الکلی) گذراند. مصدق هم به‌روشنی می‌دید برگرداندن آیت‌الله ترفند دربار برای کاستن از ادعاهای او در نبرد نفت و برای کارشکنی است.



نیروهای بریتانیا کاشانی را سی سال پیشتر از بین‌النهرین که در حال تبدیل به بخشی از کشور جدید عراق بود اخراج کرده بودند و او به‌ مخالفت با انگلستان شهرت داشت. اما احساسات سیاسی ممکن است زمین تا آسمان با نتیجهٔ عمل سیاسی تفاوت داشته باشد.



در دهه‌های بیست و سی، مراجع تقلید می‌دیدند نخستین قربانی پرخاشهای امثال نواب صفوی خودشان خواهند بود و از دخالت در سیاست پرهیز می‌کردند. کاشانی کوشید وانمود کند سرنخ همه کس و همه چیز، از جمله چاقو و هفت‌تیر فدائیان اسلام، را در دست دارد.



در پایان ماجرا، کاشانی (شاید همراه با دریافت مبالغی که کسانی معتقدند از داخل و خارج می‌رسید) علناً طرف مخالفان مصدق را گرفت و از نظر اجتماعی بازنده و طرد شد. تبلیغات تلویزیون وطنی در سه دههٔ‌ گذشته برای سرپوش‌گذاشتن بر این سؤال از سوی جامعه که پیشنماز اصلاً چرا در موضوعی مانند نفت دخالت کند، با حالتی تهاجمی کاشانی را یکی از ارکان و حتی رهبر ملی‌شدن نفت معرفی می‌کند که مصدق به حرفش گوش نکرد. مصدق به حرف تقریباً هیچ‌کس گوش نکرد اما صرف بی‌اعتنایی او دلیل حقانیت کاشانی نیست.

رقابتهای تلخ بین همراهان نهضت ملی بر سر پست و ریاست، خصوصاً در تشکیلات نفت که کارکنان خارجی آن رفته بودند، دردسر بزرگی برای دولت مصدق بود و یکی از اسباب ناکامی آن شد. کاشانی هم از راه نرسیده و هنوز ثمری از ملی‌‌شدن نفت به دست نیامده انتظار داشت در عزل‌ونصب وزیران و مقامهای اداری اِعمال نفوذ کند و حتی اختیار مناصبی در شرکت نفت با او باشد،‌ تا بدان حد که استاندار خوزستان دستور داد مطلقاً به توصیه‌نامه‌هایش ترتیب ‌اثر ندهند.



اصول، اگر واقعاً اصولی در کار باشد، در درجهٔ بعدی است. احتشام نزد پیروان و رقابت با سایر گیرندگان وجوهات است که اهمیتی حیاتی دارد. همین انگیزه بود که فضل‌الله نوری را به ستیز با مشروطه‌خواهان واداشت و سبب شد حسن مدرس با قوام‌‌السلطنه و وثوق‌الدوله همدست شود. حرف مشهور مستوفی‌الممالک، ”من آجیل نمی‌دهم و آجیل نمی‌گیرم“، اشاره به وعدهٔ قوام بود برای گماشتن آدمهای مورد تأیید مدرس در مناصب مهم چنانچه برای انداختن کابینهٔ مستوفی به او کمک کند.



حاصل 28 مرداد برای نهاد دیانت: نبرد را باخت اما سرانجام پس از ربع قرن در فرصتی بی‌مانند که با عزیمت نهایی شاه پیش آمد جنگ را بـُرد.




دربار

وارونهٔ آن حرف را می‌توان در مورد دربار زد: نبرد را برد اما جنگ را سرانجام به بدترین شکل باخت.



این بحث شصت‌ساله که آیا شاه حق داشت مصدق را برکنار کند به نتیجه‌ای همه‌پسند نخواهد رسید. موقعیتی بود از هر نظر استثنایی و از ملاحظات مبتنی بر رویـّهٔ سیاسی و قانونی و پارلمانی برهانی قاطع بیرون نمی‌آید. مصدق مجلسی را که انتخابات نصفه‌نیمهٔ آن به دست دولت خودش برگزار شده بود با ترفندی غریب (رفراندمی با چادرهای جداگانه برای آرای مثبت و منفی) منحل کرد.



برای درک برداشت جامعهٔ آن روزگار از مجلس کافی است به امروز نگاه کنیم: این اشخاص نمایندهٔ چند نفرند، چه می‌گویند و جز منافع شخصی چه می‌خواهند؟



اما همان مجلس به او اختیارات فوق‌العاده برای ادارهٔ کشور داده بود. اگر مجلس بی‌اعتبار بود چگونه اختیارات ویژه اعتبار داشت و می‌توانست پس از تعطیل آن معتبر بماند؟ و تا کی؟



سلطنت قاجار طی فــَترت مجلس در سالهای جنگ جهانی اول هم رئیس‌الوزرا عزل ‌و نصب کرده بود و مصدق و هیچ حقوقدان دیگری اعتراضی نداشت. بر پایهٔ آن پیشینه، غیاب مجلس حق عزل‌ونصب را از شاه سلب نمی‌کرد.



مدافعان مصدق بازداشت افسری که نامهٔ عزل از طرف شاه آورد و کندن پاگون او را نشانهٔ‌ حضور ذهن و سرعت عمل حقوقدان سالخورده می‌دانند. دفاعی است صرفاً عاطفی و جای بحث دارد. هر پیکی از مصونیت برخوردار است. خلع درجه در محکمهٔ‌ نظامی طی روندی قانونی انجام می‌گیرد نه سرپایی در مکانی که حتی دفتر نخست‌وزیر هم نیست. یعنی مصدق رئیس گارد شاه را گروگان گرفت و در زیرزمین خانه‌اش حبس کرد تا رقیب حساب کار دستش بیاید.



اما بخش دوم پرسش حتی پیچیده‌تراست: فروریختن دولت مصدق فقط نتیجهٔ توطئهٔ جواسیس بود؟



مأموران سازمانهای اطلاعاتی خارجی دست به اقدام برای سرنگونی او زدند اما تلاششان به جایی نرسید. حرکت بعدی علیه مصدق نتیجهٔ دستور خود او بود دائر به سرکوبی تظاهرات علیه شاه که از دو روز پیش شدت می‌گرفت و پیدا بود قدرتمندانه از سوی حزب توده سازماندهی می‌شود.



آیا اگر جاسوس و خرابکار به تهران فرستاده نشده بود و پولی پخش نشده بود یورش شهربانی به تظاهرات ضدشاه ممکن بود به شورش علیه دولت و حمله به خانهٔ‌ نخست‌وزیر بینجامد؟ به احتمال بسیار زیاد بلی. خروج شاه هراسان و بی‌تصمیم از ایران زیر فشار شدید مصدق ورق را یکسره به زیان نخست‌وزیر برگرداند.



دولت مصدق حتی بدون دخالت ناموفق جاسوسها فرو می‌ریخت. در واقع تا نیمهٔ سال دوم زمامداری او، زمانی که روشن شد قادر به حل مسئلهٔ نفت نیست، فروریخته بود.



این قصه از فرط تکرار تبدیل به حقیقت مسلـّم شد که مصدق را شعبان جعفری ساقط کرد. خود یکه‌بزن که پس از حمله به خانهٔ مصدق در 9 اسفند 31 زندانی بود سالها بعد ‌گفت ساعت دو بعد‌ازظهر 28 مرداد وقتی رئیس زندان به او چلوکباب داد و آزادش کرد دولت مصدق سرنگون شده بود.



مصدق افکارش را با احدی در میان نمی‌گذاشت و هرگز نخواهیم دانست دقیقاً چه تصوری از ایران پس از شاه داشت. شاید هیچ تصوری نداشت و کینه نسبت به خانوادهٔ‌ پهلوی او را در مسیر ماجرا پیش می‌راند. شاید هم حسین فاطمی می‌توانست نظر بدهد مصدق خیال می‌کرد وقتی عده‌ای بریزند مجسمه‌های شاه را پائین بکشند بعد در تهران و بختیاری و خراسان و آذربایجان چه خواهد شد.

درهرحال، در فشار آوردن به شاه برای ترک ایران یک همدست ناخواسته داشت: ثریا نمی‌توانست به فضای پردسیسهٔ‌ دربار و به کل محیط ایران عادت کند. گذشته از مداخلهٔ‌ مادر آداب‌ندان شاه در زندگی عروس فرنگی‌ و حضور دائمی خواهرانش در تمام امور، زن جوان آلمانی تاب تحمل طرز زندگی مردم ایران نداشت. در خاطراتش می‌نویسد در راه سفر به شمال پیش پای او و شاه، گاو و گوسفند و شتر سر می‌بریدند، حیوان با چشمهای از حدقه درآمده نعره می‌زد و گاه خون روی لیموزین سلطنتی می‌پاشید. صحنه‌های کابوس‌مانند برای او ”به طرز وصف‌ناپذیری وحشتناک بود.“

شاه و ثریا در اقامت کوتاه مرداد 32 در رم:

ملکه با نخست‌وزیر موافق بودکه همسرش

بهتر است در ایران زندگی نکند.

نتیجهٔ مغزفرسای ماجرا این بود که مصدق در شرایطی می‌توانست زمامدار مقتدر بماند و نفت ملی کند که شاه در رأس سیستمی باشد که به مصدق قدرت و اختیارات تفویض می‌کند. بدون شاه، قدرتْ خیابانی می‌شد و در تنازع خیابانی، دکترمهندس‌های جبههٔ ملی نه تنها کسی و کاره‌ای نبودند بل هر لحظه جانشان در خطر بود.



اگر آن تجربه کافی نبود، آزمون مغزفرسای غیرقابل حل ربع قرن بعد تکرار شد: شاه تن به چانه‌زنی با آزادیخواهان ِ ترقیخواه نمی‌دهد؛ بدون شاه،‌ آدم مترقی اگر در غوغاسالاری قدرت خیابانی از حبس و مصادره و شکنجه و اعدام قسر در برود خوش‌شانس است.



حتی انسانی به زیرکی مصدق محکوم به غافلگیرشدن در برابر نتایج پیش‌بینی‌ نشدهٔ‌ کرده‌ها و گفته‌های خویش است. منظرهٔ خانهٔ ‌یکسر ویرانش در پی ایلغار رجاّله یادآور حرف خودش بود در ستایش قدرت عامـّه در میدان بهارستان پس از ناامیدی از مجلس. اما او قدرتی می‌خواست که به شخص خودش به‌عنوان مظهر ارادهٔ مردم تفویض شده باشد، نه قدرت لـُخم ِ ماهیچه و چماق. برای تفویض آن قدرت و درامان نگه‌داشتن خواص از شرّ عوام، حضور آمرانهٔ شاه لازم بود.




تیمسار ِ ضدبوق

کسی که یحتمل می‌توانست مذاکرات نفت را به سرانجامی کم‌وبیش معقول برساند علی رزم‌آرا بود. اما در زمانهٔ کارهای قهرمانانه و قرارداد پاره‌کردن و ترور مخالفان،‌ کمتر کسی به پنجاه‌ــ‌پنجاه یا هر نوع قرارداد دیگری علاقه داشت. کاشانی و فدائیان اسلام دشمن خونی او بودند. شاه از جاذبه و نفوذش سخت می‌هراسید و گمان می‌رود با ترورش همراهی کرد.



مصدق از پشت تریبون مجلس خطاب به او فریاد کشید ”اگر شما نظامی هستید من از شما نظامی‌ترم. می‌کشم، همین جا شما را می‌کشم.“

رزم‌آرا: ”من از آقای مصدق تعجب می‌کنم. مجلس جای استدلال و بحث است نه جای منازعه و مشاجره و فحش. اگر جای فحش بود چند نفر چاله‌میدانی می‌آمدند اینجا.“

طعنهٔ رزم‌آرا در مجلس

شاید مرگ او را جلو انداخت.



چند دانشجوی انگلیسی که برای تحقیق دربارهٔ ماهیان قنات به کرمان رفته بودند اسفند 29 در راه بازگشت به وطن خویش از کنسرت شادمانهٔ بوقها در خیابانهای تهران خبر می‌دهند زیرا نخست‌وزیر تازه‌‌مقتول دستور داده بود زدن بوق نالازم پنجاه ریال جریمه دارد.



مخالفت بخشی از افکار عمومی با رزم‌آرا فقط نتیجهٔ بوق‌ستیزی‌اش نبود. پیشاپیش در ردّ فکر مصادرهٔ اموال شرکت نفت ایران‌وانگلیس و پالایشگاه آبادان بدون پرداخت غرامتی که در توان دولت ایران نبود، در مجلس گفت ما که قادر به ساختن لولهنگ نیستیم چگونه می‌توانیم صنعت نفت اداره کنیم. آن واژهٔ عامیانه زمانی برای آفتابهٔ حلبی (نه مسی) به کار می‌رفت و رزم‌آرا با تحقیر وسیله‌ای که در آداب دینی جایگاهی والا دارد مرگ خویش را جلو انداخت ـــــ گرچه تعبیرش را جماعتی پسندیدند و همچنان در جامعه شنیده می‌شود.



پس از شصت سال، لولهنگ به تاریخ پیوسته و فناوری شستشو به گونه‌ای دیگر است. اما برخی انواع اتومبیل که از کارخانه‌های ایران بیرون می‌آید در حد لولهنگ آن روزگار است و از نظر کیفیت نازل در جهان همانند ندارد. سبب را باید در روحیهٔ آماتوری و فقدان مربـّی، یا مربـّی‌ناپذیری، ملتی دید که دوست دارد فکر کند به برکت نبوغ ذاتی‌اش هر چیزی با پهن‌کردنْ بیل خواهد شد و با درازکردنْ میل می‌شود. تعجبی ندارد کار صنعت نفت ایران از رکود گذشته و به سکون کامل کشیده است.




حزب توده

قربانیان بزرگ 28 مرداد اعضای حزب توده بودند. دمار از روزگار تک‌تک‌شان در آوردند. تا اواخر دههٔ 40 و اوایل 50، افرادی از آنها پس از تحمل زندان اجازهٔ کار در محیطهای صنعتی و کارگری نزدیک شهرها نداشتند و برای ‌رساندن نانی به خانواده‌شان ناچار ‌به تنهایی به مکانهای دورافتاده می‌رفتند.

دربارهٔ حزب توده اظهارنظرهای متضاد بیش از دیگر بازیگران آن ماجراست. کسانی نوشته‌اند تندروی کرد و رفتن شاه را فوراً چنان با سروصدا و مجسمه‌شکنی جشن گرفت که مصدق به وحشت افتاد و به شهربانی دستور سرکوبی داد. برخی گفته‌اند کوتاهی کرد و به مصدق خنجر زد؛ وظیفه داشت با اعضایش در ارتش و شهربانی جلو کودتا بایستد ـــــ یعنی دست به اسلحه ببرد. محمدعلی عموئی که ستوان زرهی بود می‌گوید شمار اعضای سازمان نظامی حزب در پادگان تهران بیش از هفده‌هجده نفر نبود. و همهٔ آنها در یکانهای رزمی نبودند.



دربار به نفوذ اداره‌جاتی‌های محافظه‌کار و حمایت ملاکها و به رأی رعیتها برای نماینده‌سازی متکی بود. کمتر مردی که سرش به تنش بیرزد حاضر بود در خیابان بدود و داد بزند ’جاوید شاه‘، تا چه رسد زن درس‌خواندهٔ شهری. کسانی هم که کاشانی به میدان می‌فرستاد معمولاً از قماش قمه‌زن‌ها بودند. هر دو جناح وقتی می‌گفتند شاهدوست یا دیندار، منظورشان نیروی فیزیکی و ماهیچهٔ لاتها و جاهلها بود.



در مقابل، ‌حزب توده نه ده نفر و صد نفر، که انبوه درس‌خوانده‌های شهری از مرد و زن با سر و وضع مرتب و آراسته و با نظم‌وترتیبی که تا آن زمان سابقه نداشت به خیابان می‌آورد. دربار و کاشانی با خرج‌کردن هیچ پولی قادر به رقابت با چنان ضرب‌شست‌هایی نبودند، تا چه رسد که دست بالا داشته باشند. تظاهراتی که حزب توده سازمان می‌داد به‌مراتب گسترده‌تر‌ و چشمگیرتر از تظاهرات جبههٔ ‌ملی بود؛ خبرنگار نیویورک تایمز از تهران گزارش داد قابل مقایسه نیستند. کیفیت عکسهای مجلهٔ آمریکایی لایف از آن تظاهرات هم با عکسهایی که خود حزب توده انتشار می‌داد قابل مقایسه نیست.

حضور زنان درس خواندهٔ شهری

در راهپیمایی اعضای حزب توده در خیابانهای تهران.



حضور کفن‌پوش و قمه‌زن برای ارعاب و تهدید به خشونت و بیرون‌راندن دیگران از صحنه است؛ حضور زنان و مردان طبقهٔ متوسط در تظاهرات تأثیری دلگرم‌کننده و پیام دعوتی‌ متمدنانه از جامعه به ورود در صحنهٔ ‌سیاسی دارد. نوزده آذر 57 شاه وقتی تظاهرات خاموش طبقهٔ متوسط را از هلیکوپتر به چشم دید برایش تردیدی نماند که باید رها کند و برود. بیست‌وپنج خرداد 88 وقتی همان نوع آدمها بار دیگر در سکوت راهپیمایی کردند جمهوری اسلامی صاف به سر و سینهٔ تظاهرکننده‌ها شلیک کرد.



مصدق بعدها نوشت ”افراد چپ روی بانوان اسید می‌پاشیدند تا دولت را مجبور کنند از تظاهرات جلوگیری کند و مبارزه به نفع سیاست خارجی تمام شود.“ رئیس شهربانی حتماً به اطلاع نخست وزیر می‌رساند چه کسانی در تظاهرات سیاسی روی زنها اسید می‌پاشند.



و ادامه می‌دهد حزب توده در انتخابات مجلس هفدهم، که دولت خودش برگزار کرد، نتوانست حتی یک نماینده به مجلس بفرستد، و نتیجه می‌گیرد پس قدرتی نداشت و در واقع به حساب نمی‌آمد. روی کاغذ آوردن چنان حرفهایی به روشنی نشان می‌دهد مصدق حتی یک مشاور و هم‌سخن محرم نداشت که نوشته‌هایش را بخواند و جرئت داشته باشد کنار آنها علامت بزند و محترمانه بپرسد: به این فرمایشاتی که مرقوم فرموده‌اید صددرصد اطمینان دارید آقای دکتر؟



در داستان همینگوی، مرد ماهیگیر صید عظیم‌الجثه را به کنار قایقش می‌بندد اما متوجه می‌شود عملاً‌ قایق کوچک را به طعمه‌ای بزرگتر از خودش بسته است که کوسه‌ها تا کلک آن را نکنند ول‌کن نیستند. مصدق می‌نویسد ”تا استالين فوت نكرده بود دول استعمار از او ملاحظه مى‏‌كردند و ملت مى‌‏توانست تا حدى اظهار حيات كند و روى همين احساسات بود كه من ظرف دو روز قانون ملى‌‏شدن صنعت نفت را از تصويب دو مجلس گذرانيدم. . . . بعد از استالين چون قائم‌مقام او شخصيتى نداشت ملاحظات دول استعمار از آن دولت از بين رفت.“ یعنی طی دو روز زورق خویش را پیروزمندانه به یدک‌کش ارباب حزب توده وصل می‌کند. آن گاه دو سال دست‌وپا می‌زند تا وقتی که ماهی بزرگ طعمهٔ کوسه‌ها شود و او تنها و یتیم بماند.



برخورد دوگانه و چندگانهٔ‌ حزب توده با تحولات سیاسی آن روزگار موضوع بحث اهل تحقیق بوده است. در ایران شاید علیه هیچ‌کس و هیچ چیز به اندازهٔ حزب توده کتاب و مطلب و مقاله و تعریض و پانویس و پاورقی نوشته نشده باشد. درهرحال، هیچ خط‌مشیی نمی‌توانست حزب را در امان نگه دارد. پس از پنج سال رسماً منحله‌بودن اما عملاً فعالیت‌ کردن، مشت آهنین دیر یا زود ـــــ بیشتر زود تا دیر ــــ فرود می‌آمد. به‌عنوان بزرگترین حزب کمونیست بیرون از قدرت جهان پس از ایتالیا، اگر دولت تشکیل نمی‌داد پس باید سرکوبی می‌شد. همتایان کمتر قدرتمندش در مصر و عراق و اندونزی و آمریکای جنوبی هم قلع‌وقلمع شدند. بخت بقا نداشت.

تبلیغات حزب توده دربارهٔ فقر مردم آبادان جامعه را بیش از پیش علیه شرکت نفت ایران ‌و انگلیس برمی‌انگیخت. شرکت استدلال می‌کرد این قبیل ادعاها تمامی نخواهد داشت و درهرحال بالابردن سطح زندگی مردم محلی وظیفهٔ دولت ایران است.



خانه‌های زیبای ویلایی و فروشگاه و سینمای شرکت نفت که همه از آن حرف می‌زدند و بعدها در رمانهای ایرانی به تصویر کشیده شد حسرت‌انگیز بود اما این تصور که سراسر انگلستان به برکت درآمد نفت ایران بریم و بوارده شده است واقعیت نداشت. محلهٔ مهندسی‌ساز کارکنان خارجی شرکت نفت نشان‌دهندهٔ نوع زندگی کارمندان و کارگران خود بریتانیا در کشورشان نبود. آنها هم سهمی بیش از ردیف خانه‌های دلگیر نداشتند.



آن گونه تبلیغات احساسی و فصلی و مقطعی بعدها فراموش شد و دیگر کسی حرفی از آنها به میان نیاورد. آنچه امروز مثلاً از مسجدسلیمان به جا مانده شهرکی است ازیادرفته در میان گازهای بویناک که از چاههای نفت متروک به هوا برمی‌خیزد. خوزستان هیچ گاه شبیه کشورهای آن سوی خلیج فارس هم نشد تا چه رسد به مرکز لندن که در تبلیغات تند و تیز آن روزگار وانمود می‌شد از برکت ثروت به‌غارت‌رفتهٔ مردم ایران است.




و خود توده

اینکه برای مردم ایران نتیجهٔ 28 مرداد چه بود بستگی دارد که کدام افراد و کدام طبقه را در نظر داریم.



از جنبهٔ عایدات ملی، اتهام غارت نفت ایران که دربارهٔ آن مقاله‌ها و کتابها ‌نوشتند و حتی شعر ‌گفتند (به بیان مهدی اخوان ثالث، ”و بردن‌ها و بردن‌ها و بردن‌ها/ و کشتی‌ها و کشتی‌ها و کشتی‌ها/ و گزمه‌ها و گشتی‌ها“) دیر زمانی است به تاریخ پیوسته و ”هفت خواهران نفتی“،‌ لقب کمپانیهای بزرگ استخراج نفت، مانند بسیاری شعارهای دیگر فراموش شده است.



امروز اگر از موافقان کاشانی، فدائیان اسلام یا حتی شیفتگان مصدق بپرسیم قرارداد الحاقی چه بود و آنچه از اواخر دههٔ 40 اجرا شد چه فرقی با پنجاه‌ــ‌پنجاه داشت و چه تفاوتی با بیع متقابل در جمهوری اسلامی دارد، پاسخی نخواهیم گرفت و پیداست سؤال کمترین اهمیتی ندارد. آن روز هم اهمیتی نداشت چون برای آدم غیرمتخصص قابل‌فهم نبود.



پاسخ در این مایه خواهد بود که چه کسی چه کسی را زمین زد، کشت، بی‌آبرو کرد. نبرد میان خرده‌فرهنگ‌ها و دسته‌بندی‌های سیاسی در داخل کشور بود، نه به قصد رونق‌دادن به کسب‌ و کاری بین‌المللی به سود کل کشور. حریف و رقیب داخلی است که نباید پیروز شود. نفت بالاخره، دو قران کم یا دو قران زیاد، فروش می‌رود.



از سی‌واندی سال پیش حکومت اسلامی ایران امور نفت کشور را به دلخواه خود اداره می‌کند. از اواخر دههٔ چهل، رژیم سابق سیستم مشارکت به اجرا گذاشت و کسی حرفی از غارت کلان طی آن دوره نزده است زیرا رقابتی از نظر سیاسی وجود نداشت و از نظر اقتصادی وضع همه خوب بود.



تا پیش از ملی‌شدن نفت و طی فاصلهٔ ایجاد کنسرسیوم در سال 33 تا 46 که دولت ایران اداره و استخراج نفت را به دست گرفت ایران کلاً چه مقدار نفت تولید و صادر کرد، چه درصدی را کمپانیها زیر قیمت بردند و مقدار غارت احتمالی چقدر بود تا صورتحسابی روی میز رؤسای دولت بریتانیا و آمریکا بگذاریم و درخواست غرامت کنیم.



دریافت چند ده میلیارد برای تسویهٔ ادعاهای رایج در ایران دربارهٔ چپاول ِ نفت هم سودی پایدار برای مملکت نخواهد داشت. در چاه ویل سیستمی که پیش چشم همگان صدها میلیارد را به تاراج می‌دهد و غیب می‌کند، مانند ریختن سطلی آب در شنزار است.



مشکل ایران پول نیست؛ این است که سیل درآمد خارجی تا چه حد حیف‌ومیل می‌شود، چه تأثیری در جامعه می‌گذارد و به سود چه کسانی.



پوزش شفاهی که سودی نداشت. آیا با پرداخت غرامت و دیه از سوی نفتخواران پروندهٔ 28 مرداد مختومه خواهد شد و طرفین به علامت آشتی روبوسی خواهند کرد؟



یقیناً نه. بیست‌وهشت مرداد فقط موضوعی بین ایران و آمریکا و اینگیلیس نیست؛ بیرق نبرد بین خرده‌فرهنگ‌های دینی و غیردینی، و امامزادهٔ دیگری است در جنگ فرسایشی بین اسلام و ایران.



اکثریت قاطع مردم ایران به مصدق نظر مثبت دارند و لازم نمی‌بینند برای احساسشان دنبال دلیل بگردند. دشمنانش جهان را ترک می‌کنند و درصد کسانی که حاضرند علناً علیه او حرفی بزنند احتمالاً در حد همان 1٪ مخالف در رفراندم خودش و رفراندم شاه و رفراندم جمهوری اسلامی خواهد ماند.



طی دههٔ 80، شمار امامزاده‌های ایران از زیر دوهزار به نزدیک 12000 رسید و حتی ”امامزاده بیژن“ وارد فولکلور مذهبی کرده‌اند.



در این سو، امامزادهٔ‌ غیردینی ایران مصدق است که نفت و بنزین و گازوئیل را هم تبدیل به حماسه و مرثیه کرد. زیارت دسته‌جمعی آرامگاه او و جایی که می‌زیست اگر هم ممکن باشد دردسرهای جدی در پی دارد.

اگر به سبب اکثریت عظیم هواداران نبود خانه‌اش (و آرامگاه فردوسی) را قاعدتاً باید تاکنون، به سیاق خانقاه دراویش و جاهای دیگر، با بولدوزر صاف کرده باشند تا شلغم بکارند. درهرحال، روی سنگ گورها می‌خوانیم: ”بعد از وفات تربت ما در زمین مجوی/ در سینه‌های مردم عارف مزار ماست.“




”پایان سخن شنو که ما را چه رسید“

حاصل پایدار آن وقایع برای مردم ایران چه بود؟ به گفتهٔ ادبا، شگفتا و اسفا و حیرتا. در شصتمین سال واقعهٔ بزرگ، ملت باز در گِل مانده است و مملکت بار دیگر سر خانهٔ اول برگشته. همان قصهٔ ملال‌آور اقتصاد بدون نفت و نیل به خودکفایی با صدور خشکبار و قالی و ریشهٔ شیرین بیان و مقاومت جانانه در برابر قدرتهای بزرگ. با این تفاوت که آن بار اوضاع از نظر صدور نفت خیلی زود عادی شد. این بار سر خمره تا سالها در گاو گیر خواهد ماند.



ملت ایران با این فکر دلخوش بوده است که جهان صنعتی حول محور نفت کشورش می‌گردد و چنانچه شیر را ببندد دنیا به هم می‌ریزد و جهان از حرکت بازمی‌ماند. در زمان نوشته‌شدن این سطور، نفت ایران از بازار جهانی یکسره حذف می‌‌شود و تنها ملت ایران و نسلهای آیندهٔ آن است که زیان می‌بیند.



عجیب‌تر از میل مزمن یک ملت به آنارشی (به گفتهٔ نیمایوشیج، ”وقت است نعره‌ای به لب آخر زمان کشد“) در نتیجهٔ‌ عادت به بی‌ثباتی و بارها برگشتن ورق، این است که از نتایج افکار و کردار خویش تعجب کند.



برخلاف نظر رایج، حافظهٔ تاریخی مردم ایران را نمی‌توان ضعیف دانست. برعکس، می‌توان گفت چنان سرسختانه به نتیجه‌گیری من‌درآوردی و نادرست از پیشامدها چنگ می‌اندازند که ممکن است به نظر برسد اصل واقعه را فراموش کرده‌اند.



آینده نشان خواهد داد تحولات روزگار ما در زمینهٔ ”نفت غلیظ و سیاهی“، به گفتهٔ اخوان ثالث، ”آن پاره‌های جگر، تکه‌های دلم“ که اکنون دیگر خریدار ندارد چگونه فهمیده خواهد شد و با چه تعبیری در خاطرهٔ جمعی ملت خواهد ماند. و اینکه آیا وجود ایران با چاههای نفت در گوشه‌ای از آن بیشتر مرهون غریو حماسی شاهنامه است یا موازنهٔ قوای جهانی و بده‌بستان‌ها در مرزبندی دنیا.



مصدق نگران بود سپردن مذاکرات نفت، تا چه رسد قرارداد جدید، حتی به صالح‌ترین اشخاص مهار را از دست او خارج کند و زیرمیزی‌ باب شود. تا حدی حق با او بود. امروز می‌بینیم حق‌وحساب گرفتن نمازشب‌خوان‌هایی که خدا را همواره حاضر و ناظر می‌دانند، از جمله، در معاملات چرب‌وشیرین نفت به آدم‌ربایی و قتل و پرونده‌ در دادگاههای داخل و خارج کشیده است.



اما راه پیشگیری از به‌جیب‌زدن پورسانت غیرقانونی، سیستم دقیق مالیات است که در تشخیص درآمد و دارایی افراد مو را از ماست بکشد. دولت مصدق به اقدامهایی اصلاحی در زمینهٔ قانون مالیات بر درآمد و بسیاری زمینه‌ها دست زد که در هیاهوی بزرگ نادیده ماند.



وقایع منتهی به 28 مرداد تجلی آرزوهای بزرگ و ارادهٔ متعالی ”کشوری بیمار“ بود در شکلی پرسروصدا، مصیبت‌‌بار و، از نظر اقتصادی، نالازم‌. می‌گویند اگر تمام مردها یک مرد، تمام تبرها یک تبر، تمام درختها یک درخت و تمام رودخانه‌ها یک رودخانه شوند و آن مرد با آن تبر آن درخت در آن رودخانه بیفکند چه شالاپـّی خواهد کرد. مرداد 32 نتیجهٔ آن شالاپّ تاریخی با طنینی جاودانه بود.

مرداد 92



http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2013/08/130819_l44_coup_six_decades_later.shtml



در ادامهٔ بحت و پاسخ به منتقدان

تأملات پساشالاپ: بازهم ناگزیر دربارهٔ ٢٨ مرداد



در همین زمینه

دست پشمالویی شاید از غیب

سه روزی که ایران را همچنان تکان می‌دهد

غم‌آوا و غمنامه‌های امردادی