گسازها در حد موزارت به سفارش اعیان و اشراف و برای گرم‌کردن محفل آنها قطعات مجلسی ساختند، اما خودش را مدرّس موسیقی تلقی می‌کرد نه خنیاگر و بزم‌آرا. به نظر رضا شاه ’نه‘ جواب نبود و اشخاص فقط همان چیزی‌اند که او اراده کند، نه یک کلمه کمتر، نه یک کلمه بیشتر.
با فرزندانش همان رفتاری داشت که با موسیقیدان برجستهٔ مملکت. دستور داد شمس و اشرف با مردان مورد نظرش ازدواج کنند. آن دو پس از شهریور ۲۰ جسارت طلاق‌گرفتن پیدا کردند. همزمان، مدرسهٔ موسیقی دولتی هم به دو بخش موسیقی جهانی و موسیقی ایرانی تقسیم شد.۳
پیشکارش از او نقل کرد ”از سه چیز خیلی بدم می‌آید: دیوار خشت‌وگلی، سیاهچادر و گربه.“ با توجه به خاطرات دختر بزرگش که نوشت پدرش به گربه علاقه داشت، روایت پیشکار غلط چاپی دارد و منظور باید اشک و ناله و حـُزن باشد نه حیوان خانگی. در آن دو مورد دیگر، عکس گرفتن از خرابهٔ خشت‌وگلی، گرچه سراسر ایران پر از خرابه بود، و همین طور الاغ و گاری، اسباب دردسر با کلانتری و کمیسری می‌شد. و سیاهچادر ممکن است برای او یادآور چادر سیاه و گریه باشد.
اواخر سلطنتش سازمان پرورش افکار که با هدف ”مبارزهٔ معنوی برای تقویت روح ملت“ ایجاد شده بود اعلام کرد موسیقی صحیح یعنی نواهای نیروبخش نه خمودکننده، و ”کمیسیون موسیقی با ساز و نواها و نغمه‌های دلنشین موسیقی و سرودهای فرحبخش و مهیج سامعهٔ شنوندگان را نوازش داده و روح شهامت و دلیری و شادمانی و نشاط را که از لوازم موفقیت و پیروزی در زندگانی است در کالبد همگان می‌دمد و روح و جان و دماغ آنها را لبریز از نیروی نشاط و فعالیت می‌سازد.“
پیشبرد چنان برنامه‌ای باید به دست علینقی وزیری سپرده می‌شد که پیش‌تر مغضوب واقع شده بود. از عجایب روزگار، سی سال بعد همسر ایران‌دوست پسرش با تشویق موسیقی خمودکنندهٔ عرفانی رشتهٔ سازمان پرورش افکار او را تا حد زیادی پنبه کرد.
افراط موجودات زنده در قدرت‌نمایی برای پوشاندن احساس ضعف است. گرچه مدرسه نرفته بود خواندن و نوشتن تا حد جملات ساده یاد گرفته بود اما در امور میانه تا سطح مدیرکل وزارتخانه شخصا با شدت مداخله می‌کرد مبادا کسی خیال کند توی باغ نیست و قزاق بیسواد پشت‌کوهی است.
جریمهٔ رانندگی دیپلمات ایرانی در واشنگتن روابط دو دولت را خراب کرد، با این تصور که آژدان یانکی (که روحش خبر ندارد پرشیا کیست و چیست و کجاست) جسارت می‌ورزد اعلیحضرت همایونی را جدی نگیرد. در فرانسه مجله‌ای در حاشیهٔ خبر نمایشگاه زیباترین گربه‌ها با دو کلمهٔ سبیل ِ شا (به معنی گربه) و سبیل شاه ایران شوخی کرد. روابط دو کشور در سه سال آخر حکمرانی‌‌اش قطع بود. شوخی رکیکش با نام سفیر یونان در باریابی تقدیم استوارنامه روابط آن دو کشور را هم قطع کرد.۴
سال ١۳۰٨ سرتیپ درگاهی رئیس شهربانی استدعا کرد زندان قصر را که تازه ساخته شده بود افتتاح کند. پس از مراسم قطع نوار سه‌رنگ، گفتند چنان کاری در دنیا پسندیده نیست و پادشاه نباید محبس افتتاح کند. درگاهی بازداشت شد و سالها به او شغلی ندادند.
نتیجهٔ اول: ترس فلج‌کننده از عواقب نامعلوم ِ بدگمانی عمیق رئیس به همه کس و همه چیز. دوم: خود مربـّی کل به اندازهٔ زیردست اطلاع دارد اما عصبانی است چرا مرئوس کم می‌داند. سوم: احتشام یعنی احترام آمیخته به واهمه. تنفر نتیجهٔ ترس دائمی بدون احساس احترام است.
بازگشت مومیایی
از خاک سربرآوردن مومیایی شابدولظیم به اندازهٔ ظهور صاحبش ٩٨ سال پیش از آن غافلگیرکننده بود و یادآور افسانه‌های باستانی دربارهٔ کلماتی که دستی مرموز بر دیوار می‌نویسد.
دشمنانش اگر واقعاً به چیزی جز پول و قدرت معتقدند بعید است جرئت کرده باشند مومیایی را از بین ببرند. چنین کاری نزد معتقدان به زندگی پس از مرگ یعنی سرگردانی ابدی و لاجرم خشم و انتقام روح سرگردان. شاید زمانی تصمیم بگیرند او را هم مانند لنین در جعبه آینه بگذارند و برای دیدنش بلیت بفروشند. پولسازترین جاذبهٔ توریستی ِ چهارفصل ایران خواهد شد.
توالی وقایعی روزمره که پیش چشم ما جریان دارد بعداً تاریخ نام خواهد گرفت. ما هر روز به قطعهٔ کوچکی از تاریخ نگاه می‌کنیم. اما شکل‌گرفتن اسطوره و پیدایش افسانه موضوع قرنهاست. کسی انتظار نداشت متوفیٰ فقط چند ماه پس از صلا و درود معترضان خیابانی ظهور کند.
بر پایهٔ آنچه تاکنون آشکار شده می‌توان استنباط کرد پیکر مومیایی‌شده را که شش سال در گوری سنگی و بدون خاک در قاهره امانت بود در بازگشت به ایران نه در سرداب بنایی که برای آرامگاه او در شهرری ساخته بودند، بلکه در همان نزدیکی به خاک سپردند. مخفی نگه‌داشتن مکان خاکسپاری حکمرانها و اشخاص پرقدرت از روزگار باستان سابقه دارد.
وقتی خلخالی پس از تلاشی وحشیانه و تخریب تمام ساختمان نتوانست گور را پیدا کند، اتفاق نظری شکل گرفت که لابد بقایای جسد او (و پسر دومش) را در ماههای پرتلاطم پائیز ۵٧ از ای
با فرزندانش همان رفتاری داشت که با موسیقیدان برجستهٔ مملکت. دستور داد شمس و اشرف با مردان مورد نظرش ازدواج کنند. آن دو پس از شهریور ۲۰ جسارت طلاق‌گرفتن پیدا کردند. همزمان، مدرسهٔ موسیقی دولتی هم به دو بخش موسیقی جهانی و موسیقی ایرانی تقسیم شد.۳
پیشکارش از او نقل کرد ”از سه چیز خیلی بدم می‌آید: دیوار خشت‌وگلی، سیاهچادر و گربه.“ با توجه به خاطرات دختر بزرگش که نوشت پدرش به گربه علاقه داشت، روایت پیشکار غلط چاپی دارد و منظور باید اشک و ناله و حـُزن باشد نه حیوان خانگی. در آن دو مورد دیگر، عکس گرفتن از خرابهٔ خشت‌وگلی، گرچه سراسر ایران پر از خرابه بود، و همین طور الاغ و گاری، اسباب دردسر با کلانتری و کمیسری می‌شد. و سیاهچادر ممکن است برای او یادآور چادر سیاه و گریه باشد.
اواخر سلطنتش سازمان پرورش افکار که با هدف ”مبارزهٔ معنوی برای تقویت روح ملت“ ایجاد شده بود اعلام کرد موسیقی صحیح یعنی نواهای نیروبخش نه خمودکننده، و ”کمیسیون موسیقی با ساز و نواها و نغمه‌های دلنشین موسیقی و سرودهای فرحبخش و مهیج سامعهٔ شنوندگان را نوازش داده و روح شهامت و دلیری و شادمانی و نشاط را که از لوازم موفقیت و پیروزی در زندگانی است در کالبد همگان می‌دمد و روح و جان و دماغ آنها را لبریز از نیروی نشاط و فعالیت می‌سازد.“
پیشبرد چنان برنامه‌ای باید به دست علینقی وزیری سپرده می‌شد که پیش‌تر مغضوب واقع شده بود. از عجایب روزگار، سی سال بعد همسر ایران‌دوست پسرش با تشویق موسیقی خمودکنندهٔ عرفانی رشتهٔ سازمان پرورش افکار او را تا حد زیادی پنبه کرد.
افراط موجودات زنده در قدرت‌نمایی برای پوشاندن احساس ضعف است. گرچه مدرسه نرفته بود خواندن و نوشتن تا حد جملات ساده یاد گرفته بود اما در امور میانه تا سطح مدیرکل وزارتخانه شخصا با شدت مداخله می‌کرد مبادا کسی خیال کند توی باغ نیست و قزاق بیسواد پشت‌کوهی است.
جریمهٔ رانندگی دیپلمات ایرانی در واشنگتن روابط دو دولت را خراب کرد، با این تصور که آژدان یانکی (که روحش خبر ندارد پرشیا کیست و چیست و کجاست) جسارت می‌ورزد اعلیحضرت همایونی را جدی نگیرد. در فرانسه مجله‌ای در حاشیهٔ خبر نمایشگاه زیباترین گربه‌ها با دو کلمهٔ سبیل ِ شا (به معنی گربه) و سبیل شاه ایران شوخی کرد. روابط دو کشور در سه سال آخر حکمرانی‌‌اش قطع بود. شوخی رکیکش با نام سفیر یونان در باریابی تقدیم استوارنامه روابط آن دو کشور را هم قطع کرد.۴
سال ١۳۰٨ سرتیپ درگاهی رئیس شهربانی استدعا کرد زندان قصر را که تازه ساخته شده بود افتتاح کند. پس از مراسم قطع نوار سه‌رنگ، گفتند چنان کاری در دنیا پسندیده نیست و پادشاه نباید محبس افتتاح کند. درگاهی بازداشت شد و سالها به او شغلی ندادند.
نتیجهٔ اول: ترس فلج‌کننده از عواقب نامعلوم ِ بدگمانی عمیق رئیس به همه کس و همه چیز. دوم: خود مربـّی کل به اندازهٔ زیردست اطلاع دارد اما عصبانی است چرا مرئوس کم می‌داند. سوم: احتشام یعنی احترام آمیخته به واهمه. تنفر نتیجهٔ ترس دائمی بدون احساس احترام است.
بازگشت مومیایی
از خاک سربرآوردن مومیایی شابدولظیم به اندازهٔ ظهور صاحبش ٩٨ سال پیش از آن غافلگیرکننده بود و یادآور افسانه‌های باستانی دربارهٔ کلماتی که دستی مرموز بر دیوار می‌نویسد.
دشمنانش اگر واقعاً به چیزی جز پول و قدرت معتقدند بعید است جرئت کرده باشند مومیایی را از بین ببرند. چنین کاری نزد معتقدان به زندگی پس از مرگ یعنی سرگردانی ابدی و لاجرم خشم و انتقام روح سرگردان. شاید زمانی تصمیم بگیرند او را هم مانند لنین در جعبه آینه بگذارند و برای دیدنش بلیت بفروشند. پولسازترین جاذبهٔ توریستی ِ چهارفصل ایران خواهد شد.
توالی وقایعی روزمره که پیش چشم ما جریان دارد بعداً تاریخ نام خواهد گرفت. ما هر روز به قطعهٔ کوچکی از تاریخ نگاه می‌کنیم. اما شکل‌گرفتن اسطوره و پیدایش افسانه موضوع قرنهاست. کسی انتظار نداشت متوفیٰ فقط چند ماه پس از صلا و درود معترضان خیابانی ظهور کند.
بر پایهٔ آنچه تاکنون آشکار شده می‌توان استنباط کرد پیکر مومیایی‌شده را که شش سال در گوری سنگی و بدون خاک در قاهره امانت بود در بازگشت به ایران نه در سرداب بنایی که برای آرامگاه او در شهرری ساخته بودند، بلکه در همان نزدیکی به خاک سپردند. مخفی نگه‌داشتن مکان خاکسپاری حکمرانها و اشخاص پرقدرت از روزگار باستان سابقه دارد.
وقتی خلخالی پس از تلاشی وحشیانه و تخریب تمام ساختمان نتوانست گور را پیدا کند، اتفاق نظری شکل گرفت که لابد بقایای جسد او (و پسر دومش) را در ماههای پرتلاطم پائیز ۵٧ از ای
👍1
ران خارج کردند. (خلخالی برج شهیاد را خراب نکرد شاید چون ترس از ارتفاع داشت و در گودال و چاله و قبر راحت‌‌تر بود.)
چهار دهه بعد در اجرای برنامهٔ سراسری ِ توسعهٔ گورستانهای گرانقیمت در پاسخ به تقاضای فزایندهٔ مؤمنان ثروتمند برای خرید یا اجارهٔ قبرهایی مجزّا از مکان دفن عوام، آن محوطه را هم صاف کردند و توسعه دادند. شاید تیغهٔ دستگاه حفاری پس از برداشتن سنگهای حوض وسط آن به چیزی خورد و به برکت معجزهٔ دوربین همه‌جاحاضر تلفن همراه، تصویر فراموش‌نشدنی در تاریخ ایران ثبت شد: سیمایی آرام با پلکهای بسته که تجسم عینیِ خواب ابدی بود. یادآور هنر مومیا‌گری در مصر باستان. ملیله‌دوزی یقه و سرآستین اونیفرم نظامی همچنان که از طلا انتظار می‌رود سالم مانده.
اما پیام او محدود به دکور تدفین نبود. جدا کردن دین از دولت جماعت معترض دی ٩۶ را در برابر مسجد گوهر شاد به ستایش میراث آمرانگی و تجدد آمرانهٔ او برانگیخت.
حتی پیش از نهضت مشروطیت، در جامعهٔ ایران ِ نیمهٔ دوم قرن نوزدهم میل به زیستن فارغ از تهدید و تعرض دائمی دین طرفداران بیشتری می‌یافت. در انقلاب کبیر فرانسه، دانتون به روبسپیر که وجود قادر متعال را اعتقادی متعلق به تودهٔ مردم رنجبر می‌دانست گفت ”داری مرا با قادر متعالت خسته می‌کنی.“ بخشی فزاینده از جامعهٔ ایران هم از فشار نفس‌گیر مردگان بر زندگان و تحمیل قادر متعال و عالم غیب به جریان زندگی به ستوه آمده بود و انتخاب آزادانهٔ فرد را شایستهٔ احترام می‌دانست، نه سزاوار تکفیر.
به نامهای پدران و پسران در گذر از عصر نواندیشی و رونق ملی‌گرایی توجه کنیم: امیرقلی و امامقلی و جعفرقلی نام فرزانشان را هوشنگ و کورش و داریوش و بهروز و کامبیز گذاشتند. در همان اسفند تاریخساز ١۲٩٩ در اصفهان نمایش رستاخیر شهریاران ایران بر صحنه رفت که میرزاده عشقی در سالهای پیش از آن نوشته بود. همین طور مضمون ”کفن سیاه“ و لزوم رهایی زنان از قفس متحرک طی دهه‌ها شکل گرفته بود.
در سالهای اخیر، صحنه‌ای از یک سریال ایرانی که سردار سپه متولی حرم قم را کتک می‌زند ظاهراً به جای خبیث و پلید نشان‌دادنش، به دوستانش دلگرمی داد و دلشان را خنک کرد که حق با او بود.
زمانی که نخست وزیر بود روز اول نوروز خبر رسید به همسر و دخترانش در سفر قم توهین شده. شوهر و پدر غیرتمند بیدرنگ به قم شتافت و فرد متجاسر را شخصاً گوشمالی داد. روحانیت که عادت داشت متجددها را در برابر پرخاش متعصبان مذهبی و خشونت قمه‌زن‌ها ضعیف ببیند با آن ضرب شست و در دههٔ بعد با واقعهٔ خونین مسجد گوهرشاد ماستها را کاملا کیسه کرد.
یک جفت چکمهٔ برنزی (باقیماندهٔ از مجسمهٔ او در اهواز) مقابل خانه‌اش در سعدآباد تهران نمادی عجیب و پرمعنی است شاید از تقابل ایران و اسلام. چرمینه‌ای کوبنده و تاریخساز.
حتی در مجلس عروسی پسرش با چکمه و اونیفرم ظاهر شد اما نه همراه با همسرانش. محمدرضا پهلوی در گفتگو با عـَلـَم از پدرش نقل کرد ١٧ دی ١۳١۴ به او بسیار سخت گذشت چون ناچار بود اجازه دهد زوجهٔ قانونی‌اش مادر ولیعهد بدون سرانداز نزد اغیار ظاهر شود.
سفیر آلمان بعدها نوشت در ضیافتی رسمی کج‌خلق و عبوس بود و خیلی زود ناپدید شد. به احتمال زیاد علاوه بر مشکل دندانهای مصنوعی و هورت‌کشیدن و عادت با دست غذا خوردن، در همنشینی با زنان دکولته‌پوش آرامش نداشت. پیش از آنکه شاه شود مجلس مورد علاقه‌اش ورق‌بازی با چند مرد هم‌سن‌وسال بود. زنان را مناسب تولید مثل می‌دانست نه همنشینی با مردان.
از ورود عکاس و هر غریبهٔ نامحرمی به خانه‌اش بیزار بود. برای عکس‌گرفتن از نوه‌اش شهناز که تازه متولد شده بود به عـَلـَم که خویشاوند سببی خانواده بود دستور داد دوربین عکاسی‌اش را بیاورد.
ویکتور هوگو گفت ”هیچ چیز نیرومندتر از فکری نیست که وقتش فرا رسیده باشد.“ انقلاب و جهش اجتماعی مانند نوزادی است که نمی‌توان مانع تولدش شد. قدرت سردار سپه قدرت فکری بود که تحققش او را می‌طلبید، و نوزادی که خروجش از زهدان تاریخ نیاز به قابله‌ای مانند او داشت.
کسانی که ادای ظهور یک نظامی ِ دیگر در صحنهٔ سیاست ایران درمی‌آورند باید ابتدا فردی پیدا کنند همان اندازه جدی و باورپذیر با چکمه‌ای آمادهٔ از سر راه برداشتن آنچه مانع ترقی جامعه باشد. بعید است امثال سرلشکر دکتر فیلد‌مارشال آماتور، سردار دکتر خلبان مهندس، قلی پلنگ، یا خزانه‌دار شرکت سهامی خاص بتوانند همان امیدها و نویدی به جامعه بدهند که مرد سوادکوهی داد. استقبال از لوکوموتیوران ماهر و قابلهٔ قوی باید همراه باشد با انتظار جامعه برای تولد و تحقق ایدهٔ نیرومند ــــ آن ایدهٔ نیرومند جذاب خاص. هر شبیه‌سازی دیگری تقلید و کاریکاتور خامدستانه است.
کوشید جامعهٔ ایران را به فردا هدایت کند، هرچند نتوانست کاملا از ریسمان پر از گره پس‌پریروز برهاند. احمد فردید گفت ”فطرت پریروز و پس‌فردا در زندگی ما همواره
چهار دهه بعد در اجرای برنامهٔ سراسری ِ توسعهٔ گورستانهای گرانقیمت در پاسخ به تقاضای فزایندهٔ مؤمنان ثروتمند برای خرید یا اجارهٔ قبرهایی مجزّا از مکان دفن عوام، آن محوطه را هم صاف کردند و توسعه دادند. شاید تیغهٔ دستگاه حفاری پس از برداشتن سنگهای حوض وسط آن به چیزی خورد و به برکت معجزهٔ دوربین همه‌جاحاضر تلفن همراه، تصویر فراموش‌نشدنی در تاریخ ایران ثبت شد: سیمایی آرام با پلکهای بسته که تجسم عینیِ خواب ابدی بود. یادآور هنر مومیا‌گری در مصر باستان. ملیله‌دوزی یقه و سرآستین اونیفرم نظامی همچنان که از طلا انتظار می‌رود سالم مانده.
اما پیام او محدود به دکور تدفین نبود. جدا کردن دین از دولت جماعت معترض دی ٩۶ را در برابر مسجد گوهر شاد به ستایش میراث آمرانگی و تجدد آمرانهٔ او برانگیخت.
حتی پیش از نهضت مشروطیت، در جامعهٔ ایران ِ نیمهٔ دوم قرن نوزدهم میل به زیستن فارغ از تهدید و تعرض دائمی دین طرفداران بیشتری می‌یافت. در انقلاب کبیر فرانسه، دانتون به روبسپیر که وجود قادر متعال را اعتقادی متعلق به تودهٔ مردم رنجبر می‌دانست گفت ”داری مرا با قادر متعالت خسته می‌کنی.“ بخشی فزاینده از جامعهٔ ایران هم از فشار نفس‌گیر مردگان بر زندگان و تحمیل قادر متعال و عالم غیب به جریان زندگی به ستوه آمده بود و انتخاب آزادانهٔ فرد را شایستهٔ احترام می‌دانست، نه سزاوار تکفیر.
به نامهای پدران و پسران در گذر از عصر نواندیشی و رونق ملی‌گرایی توجه کنیم: امیرقلی و امامقلی و جعفرقلی نام فرزانشان را هوشنگ و کورش و داریوش و بهروز و کامبیز گذاشتند. در همان اسفند تاریخساز ١۲٩٩ در اصفهان نمایش رستاخیر شهریاران ایران بر صحنه رفت که میرزاده عشقی در سالهای پیش از آن نوشته بود. همین طور مضمون ”کفن سیاه“ و لزوم رهایی زنان از قفس متحرک طی دهه‌ها شکل گرفته بود.
در سالهای اخیر، صحنه‌ای از یک سریال ایرانی که سردار سپه متولی حرم قم را کتک می‌زند ظاهراً به جای خبیث و پلید نشان‌دادنش، به دوستانش دلگرمی داد و دلشان را خنک کرد که حق با او بود.
زمانی که نخست وزیر بود روز اول نوروز خبر رسید به همسر و دخترانش در سفر قم توهین شده. شوهر و پدر غیرتمند بیدرنگ به قم شتافت و فرد متجاسر را شخصاً گوشمالی داد. روحانیت که عادت داشت متجددها را در برابر پرخاش متعصبان مذهبی و خشونت قمه‌زن‌ها ضعیف ببیند با آن ضرب شست و در دههٔ بعد با واقعهٔ خونین مسجد گوهرشاد ماستها را کاملا کیسه کرد.
یک جفت چکمهٔ برنزی (باقیماندهٔ از مجسمهٔ او در اهواز) مقابل خانه‌اش در سعدآباد تهران نمادی عجیب و پرمعنی است شاید از تقابل ایران و اسلام. چرمینه‌ای کوبنده و تاریخساز.
حتی در مجلس عروسی پسرش با چکمه و اونیفرم ظاهر شد اما نه همراه با همسرانش. محمدرضا پهلوی در گفتگو با عـَلـَم از پدرش نقل کرد ١٧ دی ١۳١۴ به او بسیار سخت گذشت چون ناچار بود اجازه دهد زوجهٔ قانونی‌اش مادر ولیعهد بدون سرانداز نزد اغیار ظاهر شود.
سفیر آلمان بعدها نوشت در ضیافتی رسمی کج‌خلق و عبوس بود و خیلی زود ناپدید شد. به احتمال زیاد علاوه بر مشکل دندانهای مصنوعی و هورت‌کشیدن و عادت با دست غذا خوردن، در همنشینی با زنان دکولته‌پوش آرامش نداشت. پیش از آنکه شاه شود مجلس مورد علاقه‌اش ورق‌بازی با چند مرد هم‌سن‌وسال بود. زنان را مناسب تولید مثل می‌دانست نه همنشینی با مردان.
از ورود عکاس و هر غریبهٔ نامحرمی به خانه‌اش بیزار بود. برای عکس‌گرفتن از نوه‌اش شهناز که تازه متولد شده بود به عـَلـَم که خویشاوند سببی خانواده بود دستور داد دوربین عکاسی‌اش را بیاورد.
ویکتور هوگو گفت ”هیچ چیز نیرومندتر از فکری نیست که وقتش فرا رسیده باشد.“ انقلاب و جهش اجتماعی مانند نوزادی است که نمی‌توان مانع تولدش شد. قدرت سردار سپه قدرت فکری بود که تحققش او را می‌طلبید، و نوزادی که خروجش از زهدان تاریخ نیاز به قابله‌ای مانند او داشت.
کسانی که ادای ظهور یک نظامی ِ دیگر در صحنهٔ سیاست ایران درمی‌آورند باید ابتدا فردی پیدا کنند همان اندازه جدی و باورپذیر با چکمه‌ای آمادهٔ از سر راه برداشتن آنچه مانع ترقی جامعه باشد. بعید است امثال سرلشکر دکتر فیلد‌مارشال آماتور، سردار دکتر خلبان مهندس، قلی پلنگ، یا خزانه‌دار شرکت سهامی خاص بتوانند همان امیدها و نویدی به جامعه بدهند که مرد سوادکوهی داد. استقبال از لوکوموتیوران ماهر و قابلهٔ قوی باید همراه باشد با انتظار جامعه برای تولد و تحقق ایدهٔ نیرومند ــــ آن ایدهٔ نیرومند جذاب خاص. هر شبیه‌سازی دیگری تقلید و کاریکاتور خامدستانه است.
کوشید جامعهٔ ایران را به فردا هدایت کند، هرچند نتوانست کاملا از ریسمان پر از گره پس‌پریروز برهاند. احمد فردید گفت ”فطرت پریروز و پس‌فردا در زندگی ما همواره
❤2
آلوده می‌شود. زود آمده‌ام. فلسفهٔ من تعلق به پس‌فردا دارد.“
اگر پاسپورت فردید ویزا نشده بود اکنون شاید یقهٔ شطـّاح زمان‌پریش را می‌‌گرفتند و از او می‌پرسیدند: ایران دههٔ ١۳١۰ پریروز بود و وضع کنونی ایران پس‌فرداست یا بالعکس؟ آیندهٔ ایران گذشتهٔ آن است یا گذشته‌اش آیندهٔ آن؟ و فرسفهٔ او که ادعا می‌کند زود آمده است به آن پس‌فردا تعلق دارد یا این پریروز، یا چه؟ آنچه از نظر تنگ و مغز کم‌فعالیت فردید دور می‌مانـْد ارتباط فکر جدید با نیاز جامعهٔ درحال دگرگونی است.
پس از سوم اسفند ١۲٩٩، ظهور مجدد و معمایی ِ سرتیپی که تا وقتی تاج شاهی بر سر گذاشت اسمش را فقط ”رضا“ امضا می‌کرد شاید بتوان گفت حتی عجیب‌تر است از اعادهٔ حیثیت سیاسی به سیمای اکسیدشدهٔ پسرش.
۲ اسفند ٩٩
١ مانند ادعای فرار ابوالحسن بنی‌صدر با لباس زنانه از پایگاه هوایی به روایت معاون محمدعلی رجائی.
۲ پالتو و کلاه ماهوت یادگار کشف حجاب مادربزرگ من سه چهار دهه بعد همچنان در چشم خواهرهایم جدی بود.
۳ تقسیم و ادغام و نامگذاری ارکسترهای آنها همچنان موضوع مناقشهٔ اهل مزقان است.
۴ یکی دو سال پیش شرح آن ماجرا بر سر قرائت نام نخست‌وزیر جدید یونان در تلویزیون ایران زنده شد اما کسی جدی نگرفت و نرنجید و بخیر گذشت.
اگر پاسپورت فردید ویزا نشده بود اکنون شاید یقهٔ شطـّاح زمان‌پریش را می‌‌گرفتند و از او می‌پرسیدند: ایران دههٔ ١۳١۰ پریروز بود و وضع کنونی ایران پس‌فرداست یا بالعکس؟ آیندهٔ ایران گذشتهٔ آن است یا گذشته‌اش آیندهٔ آن؟ و فرسفهٔ او که ادعا می‌کند زود آمده است به آن پس‌فردا تعلق دارد یا این پریروز، یا چه؟ آنچه از نظر تنگ و مغز کم‌فعالیت فردید دور می‌مانـْد ارتباط فکر جدید با نیاز جامعهٔ درحال دگرگونی است.
پس از سوم اسفند ١۲٩٩، ظهور مجدد و معمایی ِ سرتیپی که تا وقتی تاج شاهی بر سر گذاشت اسمش را فقط ”رضا“ امضا می‌کرد شاید بتوان گفت حتی عجیب‌تر است از اعادهٔ حیثیت سیاسی به سیمای اکسیدشدهٔ پسرش.
۲ اسفند ٩٩
١ مانند ادعای فرار ابوالحسن بنی‌صدر با لباس زنانه از پایگاه هوایی به روایت معاون محمدعلی رجائی.
۲ پالتو و کلاه ماهوت یادگار کشف حجاب مادربزرگ من سه چهار دهه بعد همچنان در چشم خواهرهایم جدی بود.
۳ تقسیم و ادغام و نامگذاری ارکسترهای آنها همچنان موضوع مناقشهٔ اهل مزقان است.
۴ یکی دو سال پیش شرح آن ماجرا بر سر قرائت نام نخست‌وزیر جدید یونان در تلویزیون ایران زنده شد اما کسی جدی نگرفت و نرنجید و بخیر گذشت.
kargadan_14_Ordibehesht95 (1).pdf
275.2 KB
kargadan_14_Ordibehesht95 (1).pdf
بدعُنقی در ثبت احوال و ثبت جهان
ثبت ساختمان عتيقه، محله يا حتی كل شهر، از اين نظر اهميت دارد كه از زوال طبيعی يا دست‌اندازی مصون بماند تا چنانچه صدمه ديد بتوان بر پايۀ مشخصات دقيق بازسازی‌اش كرد. اما وقتی نوروز و يلدا و مهرگان را ثبت می‌كنند پای چه چيزی مـُهر و امضا می‌گذارند؟
يلدا توالی بلندترين شب و كوتاه‌ترين روز سال، و شب اول تير بلندترين روز و كوتاه‌ترين شب سال است. اول فروردين و اول مهر طول شب و روز مساوی است. چنانچه زمانی سرعت گردش و فواصل سيارات منظومۀ شمسی تغيير كند، از اين مراكز ثبت چه كاری ساخته است؟ اگر طول شب يلدا چند دقيقه كم و زياد شود مشكل بزرگی است و از بشر كاری برمی‌آيد؟
چنين ثبتهايی، حتی اگر بازی و تشريفات باشد، می‌تواند به جلب توجه شمار بزرگتری از مردم كمك كند. در همين حال، برای ثبت پديده‌های طبيعی و شخصيتهای قدمايی ظاهراً بين چند كشور پارسی‌گوی ِ همجوار رقابت در گرفته است ـــــ ثبت نوروز، ثبت مولوی، ثبت يلدا و چيزهای ديگر.
ميل به حفظ مصنوعاتْ برخاسته از آگاهی به تغييرپذيری و احتمال فنای آنهاست. اما اين بحث كه جلال‌الدّين بلخی يا رومی را بايد واقعاً اهل كجا دانست نتيجۀ خط و خطوط جغرافيای سياسی است. نقطه‌چين ِ روی نقشه به نگاه ما با قراردادنش در چهارچوب مليـّت و سرزمين شكل می‌بخشد. كلمات ايران و ايرانی بيش از هزار بار در شاهنامه تكرار شده است اما تا قرن نوزدهم شاهان چنين واژه‌ای برای توصيف خويش به كار نمی‌بردند.
ثبت ساختمان عتيقه، محله يا حتی كل شهر، از اين نظر اهميت دارد كه از زوال طبيعی يا دست‌اندازی مصون بماند تا چنانچه صدمه ديد بتوان بر پايۀ مشخصات دقيق بازسازی‌اش كرد. اما وقتی نوروز و يلدا و مهرگان را ثبت می‌كنند پای چه چيزی مـُهر و امضا می‌گذارند؟
يلدا توالی بلندترين شب و كوتاه‌ترين روز سال، و شب اول تير بلندترين روز و كوتاه‌ترين شب سال است. اول فروردين و اول مهر طول شب و روز مساوی است. چنانچه زمانی سرعت گردش و فواصل سيارات منظومۀ شمسی تغيير كند، از اين مراكز ثبت چه كاری ساخته است؟ اگر طول شب يلدا چند دقيقه كم و زياد شود مشكل بزرگی است و از بشر كاری برمی‌آيد؟
چنين ثبتهايی، حتی اگر بازی و تشريفات باشد، می‌تواند به جلب توجه شمار بزرگتری از مردم كمك كند. در همين حال، برای ثبت پديده‌های طبيعی و شخصيتهای قدمايی ظاهراً بين چند كشور پارسی‌گوی ِ همجوار رقابت در گرفته است ـــــ ثبت نوروز، ثبت مولوی، ثبت يلدا و چيزهای ديگر.
ميل به حفظ مصنوعاتْ برخاسته از آگاهی به تغييرپذيری و احتمال فنای آنهاست. اما اين بحث كه جلال‌الدّين بلخی يا رومی را بايد واقعاً اهل كجا دانست نتيجۀ خط و خطوط جغرافيای سياسی است. نقطه‌چين ِ روی نقشه به نگاه ما با قراردادنش در چهارچوب مليـّت و سرزمين شكل می‌بخشد. كلمات ايران و ايرانی بيش از هزار بار در شاهنامه تكرار شده است اما تا قرن نوزدهم شاهان چنين واژه‌ای برای توصيف خويش به كار نمی‌بردند.
فغانها می‌شنويم كه مولوی را بردند، دارند اين را هم می‌برند ـــــ منظورشان شخصيتهايی در حد رازی است. زكريای رازی از اسمش پيداست اهل ری بود (امروز می‌توان بچه‌تهرون حسابش كرد) اما تمام آثار او به عربی است. ری در قلب سرزمين پارس بود و فاتحان عربْ مستعمره‌نشينانی به تمام شهرهای ايران كوچ دادند.
غربيان عادت داشته‌اند ده قرن نوشته و هنر مردمان شمال آفريقا تا شبه‌قارۀ هند را با صفت ’اسلامی‘ يك‌كاسه كنند. ايرانیهای اهل‌نظر در برابر مصادرۀ ميراث فرهنگی‌شانِ به نام اسلام، و مصادرۀ اسلام به نام عرب می‌گويند گرچه عربی زبان علم بود، انتساب تمام آثار علمی ايرانيان به عربها خطاست. اين صاحبنظران امروز در مراكز مطالعات شرقی ِ جهان حضور مؤثر دارند. گلايه‌های قديمی از شرق‌شناسان مدتهاست بيربط شده.
اگر ما سرايندۀ پارسی‌گوی اهل دهلی را جزو فرهنگ ايرانی می‌دانيم، ملتهای همجوار حق دارند از انتساب سرايندگانی نامدار به خويش مسرور باشند. بدعنقی ِ ايرانيهای معاصر در برخورد به عموزاده‌های قديمی نشان از اعتياد به تفرعن دارد: تحقير پائينی در عين كرنش به بالايی. برای ايرانيها كه ادعای بزرگتربودن دارند حتماً بهتر است به ساير اعضای خانوادۀ ملتها فرصت اظهار علايق مشترك بدهند، نه مدام بر سر موضوعهايی كتابی بـُراق شوند. اين لنترانی مهمل يعنی چه كه فلان كشور صد سال پيش از ما جدا شد؟ شب دراز است و قلندر بيدار تا ببيند از همين رويی و آستری چند قبا در می‌آيد.
وقتی غربيها نوروز را تحويل می‌گيرند يا شعرهايی می‌سرايند و به خيام نسبت می‌دهند احساس ما خشنودی است. پس كبرورزيدن بر سر پاسپورت قدما و پيشدستی در ثبت گردش سيارات را كنار بگذاريم. همسايه‌ها اين همه ازبالانگاه‌كردن را فقط به حساب خودبينی ِ ناشی از عايدات نفت می‌گذارند. يعنی ديگران نمی‌دانند ما در مملكت خودمان مجاز به انتشار بحثی اساسی دربارۀ خيام نيستيم، و تلويزيون ما تحويل سال نو را درز می‌گيرد؟
در حالی كه ساختمان قديمی و حتی خيابان اين سرزمين در انتظار كلنگها حال و روز خوشی ندارد، بعيد است مشاجره بر سر ثبت نوروز و يلدا رفتاری مورد پسند روح خيام و مولوی باشد.
فصلنامۀ سفر، شمارۀ بيست و يكم، بهمن 88
غربيان عادت داشته‌اند ده قرن نوشته و هنر مردمان شمال آفريقا تا شبه‌قارۀ هند را با صفت ’اسلامی‘ يك‌كاسه كنند. ايرانیهای اهل‌نظر در برابر مصادرۀ ميراث فرهنگی‌شانِ به نام اسلام، و مصادرۀ اسلام به نام عرب می‌گويند گرچه عربی زبان علم بود، انتساب تمام آثار علمی ايرانيان به عربها خطاست. اين صاحبنظران امروز در مراكز مطالعات شرقی ِ جهان حضور مؤثر دارند. گلايه‌های قديمی از شرق‌شناسان مدتهاست بيربط شده.
اگر ما سرايندۀ پارسی‌گوی اهل دهلی را جزو فرهنگ ايرانی می‌دانيم، ملتهای همجوار حق دارند از انتساب سرايندگانی نامدار به خويش مسرور باشند. بدعنقی ِ ايرانيهای معاصر در برخورد به عموزاده‌های قديمی نشان از اعتياد به تفرعن دارد: تحقير پائينی در عين كرنش به بالايی. برای ايرانيها كه ادعای بزرگتربودن دارند حتماً بهتر است به ساير اعضای خانوادۀ ملتها فرصت اظهار علايق مشترك بدهند، نه مدام بر سر موضوعهايی كتابی بـُراق شوند. اين لنترانی مهمل يعنی چه كه فلان كشور صد سال پيش از ما جدا شد؟ شب دراز است و قلندر بيدار تا ببيند از همين رويی و آستری چند قبا در می‌آيد.
وقتی غربيها نوروز را تحويل می‌گيرند يا شعرهايی می‌سرايند و به خيام نسبت می‌دهند احساس ما خشنودی است. پس كبرورزيدن بر سر پاسپورت قدما و پيشدستی در ثبت گردش سيارات را كنار بگذاريم. همسايه‌ها اين همه ازبالانگاه‌كردن را فقط به حساب خودبينی ِ ناشی از عايدات نفت می‌گذارند. يعنی ديگران نمی‌دانند ما در مملكت خودمان مجاز به انتشار بحثی اساسی دربارۀ خيام نيستيم، و تلويزيون ما تحويل سال نو را درز می‌گيرد؟
در حالی كه ساختمان قديمی و حتی خيابان اين سرزمين در انتظار كلنگها حال و روز خوشی ندارد، بعيد است مشاجره بر سر ثبت نوروز و يلدا رفتاری مورد پسند روح خيام و مولوی باشد.
فصلنامۀ سفر، شمارۀ بيست و يكم، بهمن 88
👍1
working, thinking and duty.pdf
715.8 KB
working, thinking and duty.pdf