سلام به همه دوستان
این کانال برای ارسال فایل های قدیمی و جدید و اخبارِ جدید کتاب و مصاحبه های ایشان است.

این مصاحبه و ویژه نامه توسط مهدی فاتحی در سال ۹۵ انجام شده و در مجله سینما و ادبیات منتشر شده است

بررسی تطبیقی فیلم و رمان بچه رزماری

مصاحبه ای چاپ شده در روزنامه اعتماد توسط مهدی فاتحی به مناسبت چاپ کتاب
آدم ما در قاهره

درباره سفر
شاهراههای مجازی
پسکوچه های ظلمانی

مقدمه کتاب بچه رزماری

  
م. قائد                                           
    
     M. Ghaed
 
 
 

صفحۀ‌ اول    مقاله / گفتگو/ گفتار            فهرست مطالب½ سرمقاله ها
 آرشيو 
   سرمقاله
 


 شمارۀ‌ پانزدهم    مهر 1382
خروج  اضطرارى . . .‏
 

                                                     پير ما گفت خطا بر قلم صُنع نرفت‏
                                                  آفرين بر نظرِ پاك ِ خطاپوشش باد
                                                                                           حافظ 
دنيا رو                                   نيگر دارين‏
                                  من مى‏خوام پياده شم‏
    از يك تصنيف گروه رولينگ استونز
 
 در ميان نزاع و كشمكشهاى بيهوده و باهوده، به داستان دو دخترى كه كاملاً همراه آمدند و تقريباً همراهِ يكديگر جهان را ترك گفتند اهميتى در خور داده شد. چنان اهميتى كه، دريغ، كاش بيشتر براى استقبال از آنها مى‏بود تا بدرقه‏شان. بارى، شايد كاچى بهتر از هيچ باشد.
 در حيطه اخلاق آدميان، اجازه خروج دلبخواهى از جهان به كسى داده نمى‏شود. فرض بر اين است كه فرد به جهانِ هستى تعلق دارد، نه به پدر يا مادر، يا حتى به شخص خويش. گويى زندگى امانتى است مقدّس كه نزد فرد به وديعه مى‏ماند تا از آن استفاده كند. فرد فقط حق نگهدارى از اين امانت را دارد، نه حق دخل و تصرف و دورانداختنش را. رأى اخلاقىِ جامعه بشرى اين است كه نبايد به تَركِ هستى كمك كرد يا آن را موجّه جلوه داد.
در مواردى كسانى كه به پياده‏شدنِ ديگران از قطارِ هستى كمك رسانده‏اند مجازات شده‏اند. حتى پزشكانى كه ادعا كرده‏اند بيمارْ آگاهانه و مصرّانه خواستار رهاكردنش به حال خويش بود تا بميرد، به جرم شركت در قتل يا تسهيل قتل يا ناديده‏گرفتنِ موازين طبابت به زندان افتاده‏اند (در هنگام نوشته‏شدنِ اين سطور، دست‏كم يك نفر در بريتانيا به چنين اتهامى در زندان، و يك نفر در آمريكا تحت پيگرد است). اما چنانچه درباره كسى گفته شود روحاً ديگرى را به سوى خودكشى رانده است، چنين اتهامى را نمى‏توان پيگيرى كرد، زيرا تعريف‏پذير و قابل اثبات نيست.
اما هر خطركردنى را نمى‏توان در مقوله انتحار گنجاند، حتى اگر خطر مرگ حتمى باشد. لاله و لادن سالها كوشيدند هر پزشك و جرّاحى را كه حاضر به گوش‏كردن به حرف آنها بود متقاعد كنند كه آن دو بايد از هم جدا شوند. تقريباً تمامى پزشكانى كه در داخل و خارج ايران قادر به انجام چنين كارى بودند صریحاً گفتند اين كار موفقيت‏آميز نخواهد بود. اما اصرارِ دو دختر ايرانى پايانى نداشت. سرانجام، چنان كه گويى جهان در برابر بايدِ دو دخترِ همزاد تسليم شده باشد، گروهى دست به كار شدند.
چند ملاحظه در اين باب شايد بيجا نباشد. يكى اينكه آن دو فرد به يقين از نتيجه كار ناخشنود نيستند. مى‏گوييم به يقين، بى‏آنكه راهى براى اثبات ادعا موجود باشدبحث از خشنودىِ مردگان در حيطه‏اى است بيرون از منطق كلام و درك آدميانِ فانى. اما استنتاج از گفتار و كردار لاله و لادن دشوار نيست: از وقتى به سن رشد رسيدند همين را گفتند و همين را خواستند، بى‏آنكه توهّمى درباره مخاطرات داشته باشند.
دوم، انگار لاله و لادن چنين پيشنهادى به حيطه دانش داشتند: اگر موفق شويد، همه خشنود خواهيم بود: جراحّان به پيروزى‏شان افتخار خواهند كرد و ما از قفس تنگى كه در آن به دنيا آمده‏ايم رها خواهيم شد. اگر شكست بخوريم، چيزى به دانش بشرى اضافه خواهد شد و ما به نوعى ديگر از اين قفس تنگ خلاصى مى‏يابيم. آنچه بر قدرت استدلال دخترانِ ايرانى مى‏افزود اين بود كه آنها درس حقوق خوانده بودند و بيش از يك نفر بودند. در غالب بحثهايى كه پس از مرگ آنها در اين باره شد، اين نكته را چنان بديهى انگاشتند كه گويى جاى توجه خاصّى ندارد. اما آنها يك تماميّت واحد نبودند كه قرار بر تقسيم‏كردنشان باشد؛ دو نفرى بودند كه در تنگنا گير افتاده بودند و حقِ خويش را، هم در عمل و هم به‏طور نظرى به‏عنوان كسى كه در كلاس درس حقوق نشسته است، درك مى‏كردند. به احتمال قريب به يقين، هيچ يك نفرى، موقعيتش هر اندازه ناجور و حتى وخيم، نمى‏تواند با هيچ دستمزد و التماس و اصرارى جرّاحان را راضى كند به اميدِ واهىِ بهبودى نامحتمل در وضع او دست به عملى بينهايت دشوار بزنند كه احتمال موفقيت در آن بسيار اندك است.
جهان علم، در برخوردى خردمندانه، با چنين موقعيتى به طور جمعى رفتار كرد. پزشكانى از چندين كشور گرد آمدند و براى اجراى اين عمل، به گفته ظريفى، نوعى ''بندرِ آزاد`` و نيروى چندمليّتى ترتيب دادند. آنها، همچنان كه تعهّد حرفه‏اى‏شان ايجاب مى‏كند، البته به اميد موفقيت پيش رفتند، اما حالا كه موضوع را مرور مى‏كنيم، واقعيت اين است كه آنچه انجام شد در بسيارى جاهاى ديگر نيز ممكن مى‏بود. اما فقط تا حدى. در حالى كه تقريباً روشن بود بخت موفقيت بسيار اندك است، نبردهاى پيامدِ مرگ بيمار، در

حيطه مقررات و نيز در كشاكشِ رقابتهاى اهل حرفه، بيرون از طاقت بسيارى جرّاحان است. از آنجا كه تمايل شديد و بايدِ آمرانه دو دختر به انجام هر نوع عملى كه باشد، در برابر موازينِ علمى و اخلاقىِ حرفه پزشكى رنگ مى‏باخت، پرسشهاى بعدى به اين جانب مى‏رفت كه آيا كسى يا كسانى در كسوت جرّاح براى كسب شهرت دست به ماجراجويى زده‏اند؟
كسانى كه صحبت از امكان انجام همين عمل در ايران مى‏كنند بهتر است اندكى از بحث در مهارت موجود و امكانهاى اتاق عمل فراتر بروند و ماهيّتِ كار و پيامدهاى آن را هم در نظر داشته باشند: جراحّى روى دو دخترِ اسيرِ تن، بيشتر موضوعى اخلاقى بود تا علمى. آن دو مصرّ بودند كه كارى انجام شودهر كارى كه باشد. جرّاحانى بايد داوطلب مى‏شدند به آن دو كمك كنند. در اين‏جا ''كمك‏`` اگر به معنى بدرقه آنها براى پياده‏شدن از قطار زندگى تعبير شود جاى جدل نيست. بشريّت نمى‏توانست چنان بيرحم باشد كه لاله و لادن را محكوم به ادامه آن نوع زندگى كند. كدام‏يك از ما حاضر است در حالى كه كلّه‏اش به ديوار ميخ شده، سى سال با سلول انفرادى‏اش اين ور و آن ور برود؟ مددرساندن به آن دو اسيرْ وظيفه‏اى اخلاقى بود و چه بهتر كه مددرسانان از هر مؤاخذه‏اى معاف باشند.
در ايران، دامنه بدگمانى‏ها چنان گسترده است كه روا نبود دامن جرّاحان را بگيرد. مى‏دانيم كه ما مردمانى هستيم داراى ترّحمِ فردى اما نه چندان برخوردار از مروّتِ جمعى. خصايل خوب ما در دايره‏اى تنگ محدود مى‏ماند و همه را به يكسان شامل نمى‏شود. در اين مورد، خصلتِ خوب ترّحم، حتى ترحّم براى قتل نفس، بايد بيدريغ و بى‏نگرانى از عواقب، ايثار مى‏شد. چه بهتر كه، به‏عنوان نوعى واجبِ كفايى، كسانى در جاى ديگرى از جهان ارّه در كلّه آن دو دختر انداختند و اين يك مسئوليت را از شانه ما برداشتند. در ايران كسى داوطلب انجام اين كار نشد اما جرّاحانى اظهار تمايل كردند كه به تيم عمل‏كننده در سنگاپور دعوت شوند.
در جهان، پيرامونِ جدايىِ لاله و لادن اظهارنظرهاى بسيارى شد. اين واقعه ابعادى فراتر از يك عمل جراحىِ يافت و همدردىِ مردم جهان را برانگيخت. كسانى نظر دادند كه اين دو اگر سه دهه پيش در جايى جز يك كشور جهان سوم متولد شده بودند بخت بيشترى براى جداشدن در اوان كودكى داشتند. ناظرانى به مضمونِ تحققِ آزادى و استقلال در بُعدى فردى توجه كردند. نكته مشترك بيشتر آن اظهارنظرها اين بود كه، در تلاش براى رهايى، خود آنها به همان اندازه دخيل و فعّال بوده‏اند كه تيم پزشكان و جرّاحان. لاله و لادن سالها از طريق اينترنت با مراكز علمىِ جهان تماس برقرار كرده بودند و نظر متخصصان بسيارى را خواسته بودند. يك امتياز ديگر به نفع اينترنت در چشم منتقدانش.
دوقلوها اگر به همان حالتِ به‏هم‏چسبيده به زندگى ادامه مى‏دادند، ممكن بود مرگ طبيعى‏شان همزمان اتفاق نيفتد. تصوّر ادامه حتى چند روز زندگىِ يكى پس از مرگ ديگرى را، كه دير يا زود اتفاق مى‏افتاد، به فيلمهاى سينمايى بسپاريم و به جنبه‏هاى كمتر ناخوشايندى توجه كنيم كه واقعاً اتفاق افتاد. در جهانى چنين اقتصادمدار، سهم سرانه هر انسان شاخصى است كه كيفيت زندگى را با عدد و رقم به نمايش مى‏گذارد.
گذشته از همه الطافى كه لاله و لادن در طول حيات ملال‏آور خويش از آن برخوردار شدند، هزينه سعى در اجراى تمايل آنها به رهايى قابل توجه بود. آن عمليات پيچيده چند صدهزار دلارى شايد گران‏ترين تشييعى بود كه براى بدرقه دو فرد معمولى (معمولى؟) انجام گرفت. خبر دادند كه بهاى سهام بيمارستان رافلز در سنگاپور، جايى كه عمل در آن انجام گرفت، با بسترى‏شدن آن دو اندكى بالا رفت و با مرگ آنها پائين آمد. سهم آنها از زندگى شايد همين بود كه در برابر دوربينها بدرخشند و خاموش شوند.
همزمان با بسته‏شدن پرونده سى سال رنج، در سقوط هواپيمايى مسافرى در سودان بيش از صد تن كشته شدند و سياستمداران جهان همچنان سرگرم تهديد و تطميع بودند. اما سرخط مهمترين خبرهاى جهان در آن نيمروز، مرگ آن دو دختر ايرانى بود. همدردىِ جهان با لاله و لادن هرچه بيشتر نشان داد كه، جدا از روابط دولتها، مردم جهان از هر زمان ديگرى به هم نزديك‏تر مى‏شوند.
 . . . و  موقعيت اضطرارى‏
آنچه در صحنه قانونگزارى براى آموزش عالىِ ايران مى‏گذرد فشرده‏اى است از پيشينه صد و پنجاه‏ساله اين حيطه در ايران. هر بهبود و اصلاحى نياز به تغيير دارد، و تغيير يعنى عوض‏كردنِ وضع موجود. از اين روست كه تغييرها، گرچه گريزناپذير به نظر مى‏رسند، در بوته تعويق مى‏مانند زيرا تغيير در وضع موجود به يكسان به سود همه نيست.
لايحۀ اهداف و تشكيلات وزارت علوم پس از دو سال حركت در دست اندازهاى مسير تصويب، سرانجام به بن‏بست رسيد و وزير علوم از دولت درخواست كرد پس گرفته شوداقدامى بى‏سابقه در تاريخ قانونگذارى. اين لايحه، پس از قانون سال 1353، نخستين طرح جامع براى آموزش عالى كشور بود و به ادامه تحولاتى كه در سى سال گذشته در اين حيط